نگاهی به نمایشنامه «سوءقصدهایی به زندگی آن زن» مارتین کریمپ
چهرههای مخدوش جهان مدرن
پیام حیدرقزوینی
«سوءقصدهایی به زندگی آن زن»، 17تصویر از لهشدگی انسان مدرن و تکهپارهشدن زندگی در زیر چرخ نظام سرمایهداری است. «سوءقصدهایی...»، نمایشنامهای است که از قضا تقریبا هیچ شباهتی به متن نمایشی ندارد و معلوم نیست از کجا شروع میشود و در کجا پایان میگیرد؛ متنی تکهپاره و پخشوپلا که نه دستور صحنهای برای اجرا دارد و نه حتی نامهای شخصیتهایش معلوم است. درهمریختگی و نامعلومبودن شخصیتها و دیالوگها، انسجام متن را بهطور عامدانهای از بین برده و این درهمریختگی فرمی متن، دقیقا در پیوند با وضعیتی است که قرار است تصویری از آن در 17اپیزود مختلف به دست داده شود؛ تصویری از فروپاشی و درهمریختگی جهان مدرن و اضطراب و جنون آدمهای این عصر: «و اینگونه است گیجی عاطفی او، اینگونه است میل او، اینگونه است ناتوانی او در تشخیص میان درست و غلط در این شور و احساس کشنده در این آپارتمان سقف بلند با تختخواب محکم چوبگردویی.. .»
متن نمایشنامه در جاهایی به راهی بیدررو وارد میشود و در برخی دیالوگها یقینی درباره اینکه سخن را چگونه باید ادامه داد وجود ندارد. دیالوگهای نیمهکاره و جملههای ناقص ادا شده که در جاهایی از متن جا خوش کردهاند، فرمی است که بهدرستی با تصور نامتعینی که کلیت متن بهدنبال ارایه آن است، پیوند خورده است. نقلقولی از بودلر در ابتدای نمایشنامه، بخشی از استراتژی به کار گرفتهشده در نمایشنامه را فاش میکند: «هیچکس بهگونهای مستقیم علت واقعی چنین رخدادهایی را تجربه نخواهد کرد، ولی همهکس تصوری از آن خواهد داشت.» «تصوری» که «سوءقصدهایی...» به خواننده یا بینندهاش به دست میدهد، فاقد روایتی سرراست و تصوری است با مرزهایی نامعلوم و گاه متناقض. روایت متن در جاهایی میل به سکوت دارد یا به طرز متناقضنمایی به روایتکردن در سکوت گرایش دارد. در «سوءقصدهایی...»، خط روایی مشخص و داستانی واحد برای گفتن وجود ندارد اما متن با همین درهمریختگیها و نامتعینبودنهایش در 17اپیزود مختلف ادامه مییابد و به پرسشها و مسالههای وضعیت جهان معاصر میپردازد، از تروریسم و جنگ و سلطه رسانه گرفته تا ایدز، سرکوب، لیبرالیسم و بازنمایی در هنر و تئاتر.
«سوءقصدهایی...»، از 17سناریو تشکیل شده و هرسناریو تصویری متفاوت از یکزن، با نام «آن» (Anne) به دست میدهد. البته این نام در برخی اپیزودهای نمایشنامه بهصورتهای دیگری هم ظاهر میشود و ابهام شخصیت و نمایشنامه را مضاعف میکند. «آنی»، «آنیا»، «آنوشکا» نامهای دیگری از «او» (آن زن) است که در طول نمایشنامه دیده میشوند. نامهای مختلف زن و نیز تصویرهای مختلفی که از او به دست داده میشود، به گونهای است که انگار هراپیزود درباره پرسوناژی متفاوت است. با این حال 17سناریوی نمایشنامه در یک نقطه با هم پیوند میخورند و آن پرداختن به زندگی «آن زن» است. اما انگار این زن، تکهتکه شده و تکههایش در اپیزودهای مختلف متن پخش شده؛ یا به عبارت بهتر هرتکهاش به یک اپیزود پرتاب شده است. «سوءقصدهایی...»، نه فقط با فقدان شخصیتهای نمایشی در گونه مرسوم آن روبهرو است، بلکه حتی ویژگیهای شخصیت اصلی نمایشنامه هم نامعلوم و متناقض است و حضوری غایب در متن دارد. «آن زن» در هراپیزود چهره متفاوتی دارد یا بهعبارتی زن بیچهرهای است که در هراپیزود تبیین متفاوتی از او به دست داده میشود. در یک اپیزود معشوق مردی سیاستمدار است، در جایی دیگر زنی است که فرزندانش در جنگ کشته شدهاند، در اپیزودی دیگر تروریست است، در یکجا هنرمندی جوان است و غیره: «اون میگه یه شخصیت واقعی نیست، نه یه شخصیت واقعی شبیه چیزی که توی کتاب یا تلویزیون باهاش برخورد میکنید، بلکه اسمشرو میگذاره نبود شخصیت، فقدان شخصیت، این طور نیست؟»
مارتین کریمپ در «سوءقصدهایی...»، با حذف نام آدمهای نمایش، تنها بهواسطه علامت خط فاصله (-) تغییر گوینده دیالوگها را نشان داده است و البته در دیالوگها زبانها و لحنهای متفاوتی را میتوان تشخیص داد که این لحنهای مختلف نشاندهنده تغییر آدمهای نمایش است. حتی تعداد شخصیتهای نمایش مشخص نشده و در اجراهای مختلف تعداد بازیگران متغیر بودهاند. بنا به توضیح خود متن، اپیزود اول نمایشنامه را میتوان در اجرا کنار گذشت؛ اپیزودی که همچون دروازهای است برای داخلشدن به مسیرهای مختلفی که اپیزودهای بعدی نمایشنامه طی میکنند. در این اپیزود با عنوان «همه پیامها پاک شد»، پیغامهای تلفنی «آن» پشت هم و به ترتیب پخش میشوند و انگار شنونده اصلی این پیغامها خواننده متن یا ببینده تئاتر است، اما در آخر معلوم میشود که یک کسی که احتمالا همان زن باشد، پیغامهای تلفنش را گوش داده و بعد در آخر همه پیامها را پاک کرده است. همه پیامها پاک میشوند بیآنکه به هیچکدام پاسخی داده شود و زن در متن حضوری داشته باشد. غیاب زن، از همان اپیزود اول شروع میشود و در ادامه معلوم میشود که «سوءقصدهایی...»، نمایشنامهای است درباره زندگیهای زنی که خود در آن حضور ندارد. در اپیزود اول تقریبا هیچ ربط منطقیای نمیتوان میان پیغامهای تلفنی این زن برقرار کرد و به نظر میرسد که هرپیغام برای آدمی متفاوت است. اما همه پیامها برای یک زن یا به عبارت بهتر زندگیهای مختلف یک زن هستند که در اپیزودهای بعدی سویههای مختلف آن همراه با ابهام و تیرگی به تصویر درآمدهاند. «سوءقصدهایی...»، در اپیزودهای گوناگونش فاقد طرح داستانی مشخصی است و متن در فرآیندی آگاهانه به ضدمتن یا به بیان بهتر به ضدمتن نمایشی بدل شده است: «برای دنیایی که درونش خود تاتر مرده. به جای قراردادهای منسوخ دیالوگ و به اصطلاح شخصیتهایی که بهسمت گرهگشاییهای آزاردهنده تاتر حرکت میکنند، آن به ما دیالوگ محض اشیارو پیشنهاد میکنه: از چرم و شیشه، وازلین و فولاد، خون، بزاق و شکلات. اون به ما نمایشی از وجود خودشرو پیشنهاد میکنه، پورنوگرافی رادیکال- اگه بتونیم از این واژه نخنماشده استفاده کنم- بدنِ- تقریبا مسیحوار- شکسته و سوءاستفادهشده خودش.»
نمایشنامه حتی بازنمایی تئاتری در جهان مدرن و مصرفشدن در جهان تحت سلطه مصرفگرایی و ادغام هرکنش رادیکال در درون وضعیت جهان کنونی را هم مورد تامل قرار میدهد: «... در زمینه دنیای مابعد رادیکال، مابعد انسانی ندیدیمش جایی که ژستهای رادیکالیسم در جامعهای که توش ژست رادیکال صرفا چیزی بهجز شکلی از سرگرمی نیست معنای جدیدی به خودشون میگیرند، بهعبارت دیگه محصول دیگهای که -در این مورد اثر هنری- باید مصرف بشه.»
آنچه این نمایشنامه از جهان مدرن به تصویر میکشد، دنیایی منزوی و تکهتکه شده است که در آن هارمونی نسلها نابود شده، به زنها تجاوز شده، مردها یکدیگر را قطعهقطعه کردهاند، سگها میان جسدها جولان میدهند و آدمهای زنده سوزانده شدهاند و سربازان در کنار آدمهای در حال سوختن ایستاده و میخندند. تصویری که اگرچه به جنگ بوسنی، که همزمان با نگارش متن نمایش در جریان بوده، اشاره دارد؛ اما میتواند تصویر عام تمام جنگهای معاصر هم باشد. جهان «سوءقصدهایی»، جهان نامتعینها و نامشخصها و ناتوانیها است. ناتوانی از بیانکردن و نارسایی در کلمات، همراه با دهانی که میلرزد اما کلمهای از آن بیرون نمیآید. اگرچه در این جهان نیازی به بیان نیست چراکه چهرههای ترسخورده گویای همهچیز است: «کل گذشته در چهره زن پیداست. شبیه تاریخ نوشته شده. تاریخ خانوادهاش. تاریخ خود سرزمین -این سرزمینی که خانوادهش نسلها در اون زندگیکردن». اگرچه از نشانههای پراکندهای که در برخی اپیزودهای نمایشنامه وجود دارد میتوان سیمای جنگ بوسنی را دید، اما جغرافیای متن، جغرافیایی مختص به مکانی خاص نیست و میتوان به کل جهان امروز بسطاش داد. چنانچه در یکی از دیالوگهای پایانی اپیزود سوم با نام «ایمان به خود» که درباره جنگ بوسنی است به همین مساله اشاره میشود: «- این به وضوح یه قضیه جهانییه. -یه قضیه جهانییه که ما در اون خودمونرو میشناسیم، شدیدا خودمونرو میشناسیم. جهان خودمون. درد خودمون. - خشم خودمون». در اپیزود دوازدهم با نام «به طرزی عجیب»که آن هم به جنگ مربوط است، زنی که گرد مرگ بر چهرهاش نشسته در ایست بازرسی متوقف میشود تا درباره هویت و مقصدش سوال و جواب شود. زن، بهجای گفتن اسم و مشخصاتش، فریاد میزند و فحش میدهد و هذیانگونه درباره ویرانی حاصل از جنگ صحبت میکند.
صداهایی که از اپیزودهای مختلف «سوءقصدهایی» شنیده میشود صداهایی نامعلوم و مبهم و بینام است، نه جنسیت صاحبان صداها معلوم است نه سنوسال و ظاهرشان و نه حتی معلوم است که این صداها متعلق به چند نفرند. صداهایی در متن نمایش وجود دارد که شاید حتی خودشان هم امیدی به شنیدهشدن نداشته باشند اما با اینحال در فضایی نامعلوم پخش شدهاند با این احتمال که شاید شنیده شوند، پخششدن در 17اپیزودی که میتواند تا بینهایت هم ادامه یابد. صداهایی که پیش نمیروند، گامی به پس دارند و گامی به پیش و تنها در وضعیتهای مختلف پخش میشوند، وضعیتهایی در تناقض با وضعیت قبلی؛ وضعیتی یادآور پایان «نامناپذیر» بکت: «باید ادامه بدهی، نمیتوانم ادامه بدهم، ادامه خواهم داد.»
متن نمایشنامه در جاهایی به راهی بیدررو وارد میشود و در برخی دیالوگها یقینی درباره اینکه سخن را چگونه باید ادامه داد وجود ندارد. دیالوگهای نیمهکاره و جملههای ناقص ادا شده که در جاهایی از متن جا خوش کردهاند، فرمی است که بهدرستی با تصور نامتعینی که کلیت متن بهدنبال ارایه آن است، پیوند خورده است. نقلقولی از بودلر در ابتدای نمایشنامه، بخشی از استراتژی به کار گرفتهشده در نمایشنامه را فاش میکند: «هیچکس بهگونهای مستقیم علت واقعی چنین رخدادهایی را تجربه نخواهد کرد، ولی همهکس تصوری از آن خواهد داشت.» «تصوری» که «سوءقصدهایی...» به خواننده یا بینندهاش به دست میدهد، فاقد روایتی سرراست و تصوری است با مرزهایی نامعلوم و گاه متناقض. روایت متن در جاهایی میل به سکوت دارد یا به طرز متناقضنمایی به روایتکردن در سکوت گرایش دارد. در «سوءقصدهایی...»، خط روایی مشخص و داستانی واحد برای گفتن وجود ندارد اما متن با همین درهمریختگیها و نامتعینبودنهایش در 17اپیزود مختلف ادامه مییابد و به پرسشها و مسالههای وضعیت جهان معاصر میپردازد، از تروریسم و جنگ و سلطه رسانه گرفته تا ایدز، سرکوب، لیبرالیسم و بازنمایی در هنر و تئاتر.
«سوءقصدهایی...»، از 17سناریو تشکیل شده و هرسناریو تصویری متفاوت از یکزن، با نام «آن» (Anne) به دست میدهد. البته این نام در برخی اپیزودهای نمایشنامه بهصورتهای دیگری هم ظاهر میشود و ابهام شخصیت و نمایشنامه را مضاعف میکند. «آنی»، «آنیا»، «آنوشکا» نامهای دیگری از «او» (آن زن) است که در طول نمایشنامه دیده میشوند. نامهای مختلف زن و نیز تصویرهای مختلفی که از او به دست داده میشود، به گونهای است که انگار هراپیزود درباره پرسوناژی متفاوت است. با این حال 17سناریوی نمایشنامه در یک نقطه با هم پیوند میخورند و آن پرداختن به زندگی «آن زن» است. اما انگار این زن، تکهتکه شده و تکههایش در اپیزودهای مختلف متن پخش شده؛ یا به عبارت بهتر هرتکهاش به یک اپیزود پرتاب شده است. «سوءقصدهایی...»، نه فقط با فقدان شخصیتهای نمایشی در گونه مرسوم آن روبهرو است، بلکه حتی ویژگیهای شخصیت اصلی نمایشنامه هم نامعلوم و متناقض است و حضوری غایب در متن دارد. «آن زن» در هراپیزود چهره متفاوتی دارد یا بهعبارتی زن بیچهرهای است که در هراپیزود تبیین متفاوتی از او به دست داده میشود. در یک اپیزود معشوق مردی سیاستمدار است، در جایی دیگر زنی است که فرزندانش در جنگ کشته شدهاند، در اپیزودی دیگر تروریست است، در یکجا هنرمندی جوان است و غیره: «اون میگه یه شخصیت واقعی نیست، نه یه شخصیت واقعی شبیه چیزی که توی کتاب یا تلویزیون باهاش برخورد میکنید، بلکه اسمشرو میگذاره نبود شخصیت، فقدان شخصیت، این طور نیست؟»
مارتین کریمپ در «سوءقصدهایی...»، با حذف نام آدمهای نمایش، تنها بهواسطه علامت خط فاصله (-) تغییر گوینده دیالوگها را نشان داده است و البته در دیالوگها زبانها و لحنهای متفاوتی را میتوان تشخیص داد که این لحنهای مختلف نشاندهنده تغییر آدمهای نمایش است. حتی تعداد شخصیتهای نمایش مشخص نشده و در اجراهای مختلف تعداد بازیگران متغیر بودهاند. بنا به توضیح خود متن، اپیزود اول نمایشنامه را میتوان در اجرا کنار گذشت؛ اپیزودی که همچون دروازهای است برای داخلشدن به مسیرهای مختلفی که اپیزودهای بعدی نمایشنامه طی میکنند. در این اپیزود با عنوان «همه پیامها پاک شد»، پیغامهای تلفنی «آن» پشت هم و به ترتیب پخش میشوند و انگار شنونده اصلی این پیغامها خواننده متن یا ببینده تئاتر است، اما در آخر معلوم میشود که یک کسی که احتمالا همان زن باشد، پیغامهای تلفنش را گوش داده و بعد در آخر همه پیامها را پاک کرده است. همه پیامها پاک میشوند بیآنکه به هیچکدام پاسخی داده شود و زن در متن حضوری داشته باشد. غیاب زن، از همان اپیزود اول شروع میشود و در ادامه معلوم میشود که «سوءقصدهایی...»، نمایشنامهای است درباره زندگیهای زنی که خود در آن حضور ندارد. در اپیزود اول تقریبا هیچ ربط منطقیای نمیتوان میان پیغامهای تلفنی این زن برقرار کرد و به نظر میرسد که هرپیغام برای آدمی متفاوت است. اما همه پیامها برای یک زن یا به عبارت بهتر زندگیهای مختلف یک زن هستند که در اپیزودهای بعدی سویههای مختلف آن همراه با ابهام و تیرگی به تصویر درآمدهاند. «سوءقصدهایی...»، در اپیزودهای گوناگونش فاقد طرح داستانی مشخصی است و متن در فرآیندی آگاهانه به ضدمتن یا به بیان بهتر به ضدمتن نمایشی بدل شده است: «برای دنیایی که درونش خود تاتر مرده. به جای قراردادهای منسوخ دیالوگ و به اصطلاح شخصیتهایی که بهسمت گرهگشاییهای آزاردهنده تاتر حرکت میکنند، آن به ما دیالوگ محض اشیارو پیشنهاد میکنه: از چرم و شیشه، وازلین و فولاد، خون، بزاق و شکلات. اون به ما نمایشی از وجود خودشرو پیشنهاد میکنه، پورنوگرافی رادیکال- اگه بتونیم از این واژه نخنماشده استفاده کنم- بدنِ- تقریبا مسیحوار- شکسته و سوءاستفادهشده خودش.»
نمایشنامه حتی بازنمایی تئاتری در جهان مدرن و مصرفشدن در جهان تحت سلطه مصرفگرایی و ادغام هرکنش رادیکال در درون وضعیت جهان کنونی را هم مورد تامل قرار میدهد: «... در زمینه دنیای مابعد رادیکال، مابعد انسانی ندیدیمش جایی که ژستهای رادیکالیسم در جامعهای که توش ژست رادیکال صرفا چیزی بهجز شکلی از سرگرمی نیست معنای جدیدی به خودشون میگیرند، بهعبارت دیگه محصول دیگهای که -در این مورد اثر هنری- باید مصرف بشه.»
آنچه این نمایشنامه از جهان مدرن به تصویر میکشد، دنیایی منزوی و تکهتکه شده است که در آن هارمونی نسلها نابود شده، به زنها تجاوز شده، مردها یکدیگر را قطعهقطعه کردهاند، سگها میان جسدها جولان میدهند و آدمهای زنده سوزانده شدهاند و سربازان در کنار آدمهای در حال سوختن ایستاده و میخندند. تصویری که اگرچه به جنگ بوسنی، که همزمان با نگارش متن نمایش در جریان بوده، اشاره دارد؛ اما میتواند تصویر عام تمام جنگهای معاصر هم باشد. جهان «سوءقصدهایی»، جهان نامتعینها و نامشخصها و ناتوانیها است. ناتوانی از بیانکردن و نارسایی در کلمات، همراه با دهانی که میلرزد اما کلمهای از آن بیرون نمیآید. اگرچه در این جهان نیازی به بیان نیست چراکه چهرههای ترسخورده گویای همهچیز است: «کل گذشته در چهره زن پیداست. شبیه تاریخ نوشته شده. تاریخ خانوادهاش. تاریخ خود سرزمین -این سرزمینی که خانوادهش نسلها در اون زندگیکردن». اگرچه از نشانههای پراکندهای که در برخی اپیزودهای نمایشنامه وجود دارد میتوان سیمای جنگ بوسنی را دید، اما جغرافیای متن، جغرافیایی مختص به مکانی خاص نیست و میتوان به کل جهان امروز بسطاش داد. چنانچه در یکی از دیالوگهای پایانی اپیزود سوم با نام «ایمان به خود» که درباره جنگ بوسنی است به همین مساله اشاره میشود: «- این به وضوح یه قضیه جهانییه. -یه قضیه جهانییه که ما در اون خودمونرو میشناسیم، شدیدا خودمونرو میشناسیم. جهان خودمون. درد خودمون. - خشم خودمون». در اپیزود دوازدهم با نام «به طرزی عجیب»که آن هم به جنگ مربوط است، زنی که گرد مرگ بر چهرهاش نشسته در ایست بازرسی متوقف میشود تا درباره هویت و مقصدش سوال و جواب شود. زن، بهجای گفتن اسم و مشخصاتش، فریاد میزند و فحش میدهد و هذیانگونه درباره ویرانی حاصل از جنگ صحبت میکند.
صداهایی که از اپیزودهای مختلف «سوءقصدهایی» شنیده میشود صداهایی نامعلوم و مبهم و بینام است، نه جنسیت صاحبان صداها معلوم است نه سنوسال و ظاهرشان و نه حتی معلوم است که این صداها متعلق به چند نفرند. صداهایی در متن نمایش وجود دارد که شاید حتی خودشان هم امیدی به شنیدهشدن نداشته باشند اما با اینحال در فضایی نامعلوم پخش شدهاند با این احتمال که شاید شنیده شوند، پخششدن در 17اپیزودی که میتواند تا بینهایت هم ادامه یابد. صداهایی که پیش نمیروند، گامی به پس دارند و گامی به پیش و تنها در وضعیتهای مختلف پخش میشوند، وضعیتهایی در تناقض با وضعیت قبلی؛ وضعیتی یادآور پایان «نامناپذیر» بکت: «باید ادامه بدهی، نمیتوانم ادامه بدهم، ادامه خواهم داد.»
«سوءقصدهایی به زندگی آن زن»، 17تصویر از لهشدگی انسان مدرن و تکهپارهشدن زندگی در زیر چرخ نظام سرمایهداری است. «سوءقصدهایی...»، نمایشنامهای است که از قضا تقریبا هیچ شباهتی به متن نمایشی ندارد و معلوم نیست از کجا شروع میشود و در کجا پایان میگیرد؛ متنی تکهپاره و پخشوپلا که نه دستور صحنهای برای اجرا دارد و نه حتی نامهای شخصیتهایش معلوم است. درهمریختگی و نامعلومبودن شخصیتها و دیالوگها، انسجام متن را بهطور عامدانهای از بین برده و این درهمریختگی فرمی متن، دقیقا در پیوند با وضعیتی است که قرار است تصویری از آن در 17اپیزود مختلف به دست داده شود؛ تصویری از فروپاشی و درهمریختگی جهان مدرن و اضطراب و جنون آدمهای این عصر: «و اینگونه است گیجی عاطفی او، اینگونه است میل او، اینگونه است ناتوانی او در تشخیص میان درست و غلط در این شور و احساس کشنده در این آپارتمان سقف بلند با تختخواب محکم چوبگردویی.. .»
متن نمایشنامه در جاهایی به راهی بیدررو وارد میشود و در برخی دیالوگها یقینی درباره اینکه سخن را چگونه باید ادامه داد وجود ندارد. دیالوگهای نیمهکاره و جملههای ناقص ادا شده که در جاهایی از متن جا خوش کردهاند، فرمی است که بهدرستی با تصور نامتعینی که کلیت متن بهدنبال ارایه آن است، پیوند خورده است. نقلقولی از بودلر در ابتدای نمایشنامه، بخشی از استراتژی به کار گرفتهشده در نمایشنامه را فاش میکند: «هیچکس بهگونهای مستقیم علت واقعی چنین رخدادهایی را تجربه نخواهد کرد، ولی همهکس تصوری از آن خواهد داشت.» «تصوری» که «سوءقصدهایی...» به خواننده یا بینندهاش به دست میدهد، فاقد روایتی سرراست و تصوری است با مرزهایی نامعلوم و گاه متناقض. روایت متن در جاهایی میل به سکوت دارد یا به طرز متناقضنمایی به روایتکردن در سکوت گرایش دارد. در «سوءقصدهایی...»، خط روایی مشخص و داستانی واحد برای گفتن وجود ندارد اما متن با همین درهمریختگیها و نامتعینبودنهایش در 17اپیزود مختلف ادامه مییابد و به پرسشها و مسالههای وضعیت جهان معاصر میپردازد، از تروریسم و جنگ و سلطه رسانه گرفته تا ایدز، سرکوب، لیبرالیسم و بازنمایی در هنر و تئاتر.
«سوءقصدهایی...»، از 17سناریو تشکیل شده و هرسناریو تصویری متفاوت از یکزن، با نام «آن» (Anne) به دست میدهد. البته این نام در برخی اپیزودهای نمایشنامه بهصورتهای دیگری هم ظاهر میشود و ابهام شخصیت و نمایشنامه را مضاعف میکند. «آنی»، «آنیا»، «آنوشکا» نامهای دیگری از «او» (آن زن) است که در طول نمایشنامه دیده میشوند. نامهای مختلف زن و نیز تصویرهای مختلفی که از او به دست داده میشود، به گونهای است که انگار هراپیزود درباره پرسوناژی متفاوت است. با این حال 17سناریوی نمایشنامه در یک نقطه با هم پیوند میخورند و آن پرداختن به زندگی «آن زن» است. اما انگار این زن، تکهتکه شده و تکههایش در اپیزودهای مختلف متن پخش شده؛ یا به عبارت بهتر هرتکهاش به یک اپیزود پرتاب شده است. «سوءقصدهایی...»، نه فقط با فقدان شخصیتهای نمایشی در گونه مرسوم آن روبهرو است، بلکه حتی ویژگیهای شخصیت اصلی نمایشنامه هم نامعلوم و متناقض است و حضوری غایب در متن دارد. «آن زن» در هراپیزود چهره متفاوتی دارد یا بهعبارتی زن بیچهرهای است که در هراپیزود تبیین متفاوتی از او به دست داده میشود. در یک اپیزود معشوق مردی سیاستمدار است، در جایی دیگر زنی است که فرزندانش در جنگ کشته شدهاند، در اپیزودی دیگر تروریست است، در یکجا هنرمندی جوان است و غیره: «اون میگه یه شخصیت واقعی نیست، نه یه شخصیت واقعی شبیه چیزی که توی کتاب یا تلویزیون باهاش برخورد میکنید، بلکه اسمشرو میگذاره نبود شخصیت، فقدان شخصیت، این طور نیست؟»
مارتین کریمپ در «سوءقصدهایی...»، با حذف نام آدمهای نمایش، تنها بهواسطه علامت خط فاصله (-) تغییر گوینده دیالوگها را نشان داده است و البته در دیالوگها زبانها و لحنهای متفاوتی را میتوان تشخیص داد که این لحنهای مختلف نشاندهنده تغییر آدمهای نمایش است. حتی تعداد شخصیتهای نمایش مشخص نشده و در اجراهای مختلف تعداد بازیگران متغیر بودهاند. بنا به توضیح خود متن، اپیزود اول نمایشنامه را میتوان در اجرا کنار گذشت؛ اپیزودی که همچون دروازهای است برای داخلشدن به مسیرهای مختلفی که اپیزودهای بعدی نمایشنامه طی میکنند. در این اپیزود با عنوان «همه پیامها پاک شد»، پیغامهای تلفنی «آن» پشت هم و به ترتیب پخش میشوند و انگار شنونده اصلی این پیغامها خواننده متن یا ببینده تئاتر است، اما در آخر معلوم میشود که یک کسی که احتمالا همان زن باشد، پیغامهای تلفنش را گوش داده و بعد در آخر همه پیامها را پاک کرده است. همه پیامها پاک میشوند بیآنکه به هیچکدام پاسخی داده شود و زن در متن حضوری داشته باشد. غیاب زن، از همان اپیزود اول شروع میشود و در ادامه معلوم میشود که «سوءقصدهایی...»، نمایشنامهای است درباره زندگیهای زنی که خود در آن حضور ندارد. در اپیزود اول تقریبا هیچ ربط منطقیای نمیتوان میان پیغامهای تلفنی این زن برقرار کرد و به نظر میرسد که هرپیغام برای آدمی متفاوت است. اما همه پیامها برای یک زن یا به عبارت بهتر زندگیهای مختلف یک زن هستند که در اپیزودهای بعدی سویههای مختلف آن همراه با ابهام و تیرگی به تصویر درآمدهاند. «سوءقصدهایی...»، در اپیزودهای گوناگونش فاقد طرح داستانی مشخصی است و متن در فرآیندی آگاهانه به ضدمتن یا به بیان بهتر به ضدمتن نمایشی بدل شده است: «برای دنیایی که درونش خود تاتر مرده. به جای قراردادهای منسوخ دیالوگ و به اصطلاح شخصیتهایی که بهسمت گرهگشاییهای آزاردهنده تاتر حرکت میکنند، آن به ما دیالوگ محض اشیارو پیشنهاد میکنه: از چرم و شیشه، وازلین و فولاد، خون، بزاق و شکلات. اون به ما نمایشی از وجود خودشرو پیشنهاد میکنه، پورنوگرافی رادیکال- اگه بتونیم از این واژه نخنماشده استفاده کنم- بدنِ- تقریبا مسیحوار- شکسته و سوءاستفادهشده خودش.»
نمایشنامه حتی بازنمایی تئاتری در جهان مدرن و مصرفشدن در جهان تحت سلطه مصرفگرایی و ادغام هرکنش رادیکال در درون وضعیت جهان کنونی را هم مورد تامل قرار میدهد: «... در زمینه دنیای مابعد رادیکال، مابعد انسانی ندیدیمش جایی که ژستهای رادیکالیسم در جامعهای که توش ژست رادیکال صرفا چیزی بهجز شکلی از سرگرمی نیست معنای جدیدی به خودشون میگیرند، بهعبارت دیگه محصول دیگهای که -در این مورد اثر هنری- باید مصرف بشه.»
آنچه این نمایشنامه از جهان مدرن به تصویر میکشد، دنیایی منزوی و تکهتکه شده است که در آن هارمونی نسلها نابود شده، به زنها تجاوز شده، مردها یکدیگر را قطعهقطعه کردهاند، سگها میان جسدها جولان میدهند و آدمهای زنده سوزانده شدهاند و سربازان در کنار آدمهای در حال سوختن ایستاده و میخندند. تصویری که اگرچه به جنگ بوسنی، که همزمان با نگارش متن نمایش در جریان بوده، اشاره دارد؛ اما میتواند تصویر عام تمام جنگهای معاصر هم باشد. جهان «سوءقصدهایی»، جهان نامتعینها و نامشخصها و ناتوانیها است. ناتوانی از بیانکردن و نارسایی در کلمات، همراه با دهانی که میلرزد اما کلمهای از آن بیرون نمیآید. اگرچه در این جهان نیازی به بیان نیست چراکه چهرههای ترسخورده گویای همهچیز است: «کل گذشته در چهره زن پیداست. شبیه تاریخ نوشته شده. تاریخ خانوادهاش. تاریخ خود سرزمین -این سرزمینی که خانوادهش نسلها در اون زندگیکردن». اگرچه از نشانههای پراکندهای که در برخی اپیزودهای نمایشنامه وجود دارد میتوان سیمای جنگ بوسنی را دید، اما جغرافیای متن، جغرافیایی مختص به مکانی خاص نیست و میتوان به کل جهان امروز بسطاش داد. چنانچه در یکی از دیالوگهای پایانی اپیزود سوم با نام «ایمان به خود» که درباره جنگ بوسنی است به همین مساله اشاره میشود: «- این به وضوح یه قضیه جهانییه. -یه قضیه جهانییه که ما در اون خودمونرو میشناسیم، شدیدا خودمونرو میشناسیم. جهان خودمون. درد خودمون. - خشم خودمون». در اپیزود دوازدهم با نام «به طرزی عجیب»که آن هم به جنگ مربوط است، زنی که گرد مرگ بر چهرهاش نشسته در ایست بازرسی متوقف میشود تا درباره هویت و مقصدش سوال و جواب شود. زن، بهجای گفتن اسم و مشخصاتش، فریاد میزند و فحش میدهد و هذیانگونه درباره ویرانی حاصل از جنگ صحبت میکند.
صداهایی که از اپیزودهای مختلف «سوءقصدهایی» شنیده میشود صداهایی نامعلوم و مبهم و بینام است، نه جنسیت صاحبان صداها معلوم است نه سنوسال و ظاهرشان و نه حتی معلوم است که این صداها متعلق به چند نفرند. صداهایی در متن نمایش وجود دارد که شاید حتی خودشان هم امیدی به شنیدهشدن نداشته باشند اما با اینحال در فضایی نامعلوم پخش شدهاند با این احتمال که شاید شنیده شوند، پخششدن در 17اپیزودی که میتواند تا بینهایت هم ادامه یابد. صداهایی که پیش نمیروند، گامی به پس دارند و گامی به پیش و تنها در وضعیتهای مختلف پخش میشوند، وضعیتهایی در تناقض با وضعیت قبلی؛ وضعیتی یادآور پایان «نامناپذیر» بکت: «باید ادامه بدهی، نمیتوانم ادامه بدهم، ادامه خواهم داد.»
متن نمایشنامه در جاهایی به راهی بیدررو وارد میشود و در برخی دیالوگها یقینی درباره اینکه سخن را چگونه باید ادامه داد وجود ندارد. دیالوگهای نیمهکاره و جملههای ناقص ادا شده که در جاهایی از متن جا خوش کردهاند، فرمی است که بهدرستی با تصور نامتعینی که کلیت متن بهدنبال ارایه آن است، پیوند خورده است. نقلقولی از بودلر در ابتدای نمایشنامه، بخشی از استراتژی به کار گرفتهشده در نمایشنامه را فاش میکند: «هیچکس بهگونهای مستقیم علت واقعی چنین رخدادهایی را تجربه نخواهد کرد، ولی همهکس تصوری از آن خواهد داشت.» «تصوری» که «سوءقصدهایی...» به خواننده یا بینندهاش به دست میدهد، فاقد روایتی سرراست و تصوری است با مرزهایی نامعلوم و گاه متناقض. روایت متن در جاهایی میل به سکوت دارد یا به طرز متناقضنمایی به روایتکردن در سکوت گرایش دارد. در «سوءقصدهایی...»، خط روایی مشخص و داستانی واحد برای گفتن وجود ندارد اما متن با همین درهمریختگیها و نامتعینبودنهایش در 17اپیزود مختلف ادامه مییابد و به پرسشها و مسالههای وضعیت جهان معاصر میپردازد، از تروریسم و جنگ و سلطه رسانه گرفته تا ایدز، سرکوب، لیبرالیسم و بازنمایی در هنر و تئاتر.
«سوءقصدهایی...»، از 17سناریو تشکیل شده و هرسناریو تصویری متفاوت از یکزن، با نام «آن» (Anne) به دست میدهد. البته این نام در برخی اپیزودهای نمایشنامه بهصورتهای دیگری هم ظاهر میشود و ابهام شخصیت و نمایشنامه را مضاعف میکند. «آنی»، «آنیا»، «آنوشکا» نامهای دیگری از «او» (آن زن) است که در طول نمایشنامه دیده میشوند. نامهای مختلف زن و نیز تصویرهای مختلفی که از او به دست داده میشود، به گونهای است که انگار هراپیزود درباره پرسوناژی متفاوت است. با این حال 17سناریوی نمایشنامه در یک نقطه با هم پیوند میخورند و آن پرداختن به زندگی «آن زن» است. اما انگار این زن، تکهتکه شده و تکههایش در اپیزودهای مختلف متن پخش شده؛ یا به عبارت بهتر هرتکهاش به یک اپیزود پرتاب شده است. «سوءقصدهایی...»، نه فقط با فقدان شخصیتهای نمایشی در گونه مرسوم آن روبهرو است، بلکه حتی ویژگیهای شخصیت اصلی نمایشنامه هم نامعلوم و متناقض است و حضوری غایب در متن دارد. «آن زن» در هراپیزود چهره متفاوتی دارد یا بهعبارتی زن بیچهرهای است که در هراپیزود تبیین متفاوتی از او به دست داده میشود. در یک اپیزود معشوق مردی سیاستمدار است، در جایی دیگر زنی است که فرزندانش در جنگ کشته شدهاند، در اپیزودی دیگر تروریست است، در یکجا هنرمندی جوان است و غیره: «اون میگه یه شخصیت واقعی نیست، نه یه شخصیت واقعی شبیه چیزی که توی کتاب یا تلویزیون باهاش برخورد میکنید، بلکه اسمشرو میگذاره نبود شخصیت، فقدان شخصیت، این طور نیست؟»
مارتین کریمپ در «سوءقصدهایی...»، با حذف نام آدمهای نمایش، تنها بهواسطه علامت خط فاصله (-) تغییر گوینده دیالوگها را نشان داده است و البته در دیالوگها زبانها و لحنهای متفاوتی را میتوان تشخیص داد که این لحنهای مختلف نشاندهنده تغییر آدمهای نمایش است. حتی تعداد شخصیتهای نمایش مشخص نشده و در اجراهای مختلف تعداد بازیگران متغیر بودهاند. بنا به توضیح خود متن، اپیزود اول نمایشنامه را میتوان در اجرا کنار گذشت؛ اپیزودی که همچون دروازهای است برای داخلشدن به مسیرهای مختلفی که اپیزودهای بعدی نمایشنامه طی میکنند. در این اپیزود با عنوان «همه پیامها پاک شد»، پیغامهای تلفنی «آن» پشت هم و به ترتیب پخش میشوند و انگار شنونده اصلی این پیغامها خواننده متن یا ببینده تئاتر است، اما در آخر معلوم میشود که یک کسی که احتمالا همان زن باشد، پیغامهای تلفنش را گوش داده و بعد در آخر همه پیامها را پاک کرده است. همه پیامها پاک میشوند بیآنکه به هیچکدام پاسخی داده شود و زن در متن حضوری داشته باشد. غیاب زن، از همان اپیزود اول شروع میشود و در ادامه معلوم میشود که «سوءقصدهایی...»، نمایشنامهای است درباره زندگیهای زنی که خود در آن حضور ندارد. در اپیزود اول تقریبا هیچ ربط منطقیای نمیتوان میان پیغامهای تلفنی این زن برقرار کرد و به نظر میرسد که هرپیغام برای آدمی متفاوت است. اما همه پیامها برای یک زن یا به عبارت بهتر زندگیهای مختلف یک زن هستند که در اپیزودهای بعدی سویههای مختلف آن همراه با ابهام و تیرگی به تصویر درآمدهاند. «سوءقصدهایی...»، در اپیزودهای گوناگونش فاقد طرح داستانی مشخصی است و متن در فرآیندی آگاهانه به ضدمتن یا به بیان بهتر به ضدمتن نمایشی بدل شده است: «برای دنیایی که درونش خود تاتر مرده. به جای قراردادهای منسوخ دیالوگ و به اصطلاح شخصیتهایی که بهسمت گرهگشاییهای آزاردهنده تاتر حرکت میکنند، آن به ما دیالوگ محض اشیارو پیشنهاد میکنه: از چرم و شیشه، وازلین و فولاد، خون، بزاق و شکلات. اون به ما نمایشی از وجود خودشرو پیشنهاد میکنه، پورنوگرافی رادیکال- اگه بتونیم از این واژه نخنماشده استفاده کنم- بدنِ- تقریبا مسیحوار- شکسته و سوءاستفادهشده خودش.»
نمایشنامه حتی بازنمایی تئاتری در جهان مدرن و مصرفشدن در جهان تحت سلطه مصرفگرایی و ادغام هرکنش رادیکال در درون وضعیت جهان کنونی را هم مورد تامل قرار میدهد: «... در زمینه دنیای مابعد رادیکال، مابعد انسانی ندیدیمش جایی که ژستهای رادیکالیسم در جامعهای که توش ژست رادیکال صرفا چیزی بهجز شکلی از سرگرمی نیست معنای جدیدی به خودشون میگیرند، بهعبارت دیگه محصول دیگهای که -در این مورد اثر هنری- باید مصرف بشه.»
آنچه این نمایشنامه از جهان مدرن به تصویر میکشد، دنیایی منزوی و تکهتکه شده است که در آن هارمونی نسلها نابود شده، به زنها تجاوز شده، مردها یکدیگر را قطعهقطعه کردهاند، سگها میان جسدها جولان میدهند و آدمهای زنده سوزانده شدهاند و سربازان در کنار آدمهای در حال سوختن ایستاده و میخندند. تصویری که اگرچه به جنگ بوسنی، که همزمان با نگارش متن نمایش در جریان بوده، اشاره دارد؛ اما میتواند تصویر عام تمام جنگهای معاصر هم باشد. جهان «سوءقصدهایی»، جهان نامتعینها و نامشخصها و ناتوانیها است. ناتوانی از بیانکردن و نارسایی در کلمات، همراه با دهانی که میلرزد اما کلمهای از آن بیرون نمیآید. اگرچه در این جهان نیازی به بیان نیست چراکه چهرههای ترسخورده گویای همهچیز است: «کل گذشته در چهره زن پیداست. شبیه تاریخ نوشته شده. تاریخ خانوادهاش. تاریخ خود سرزمین -این سرزمینی که خانوادهش نسلها در اون زندگیکردن». اگرچه از نشانههای پراکندهای که در برخی اپیزودهای نمایشنامه وجود دارد میتوان سیمای جنگ بوسنی را دید، اما جغرافیای متن، جغرافیایی مختص به مکانی خاص نیست و میتوان به کل جهان امروز بسطاش داد. چنانچه در یکی از دیالوگهای پایانی اپیزود سوم با نام «ایمان به خود» که درباره جنگ بوسنی است به همین مساله اشاره میشود: «- این به وضوح یه قضیه جهانییه. -یه قضیه جهانییه که ما در اون خودمونرو میشناسیم، شدیدا خودمونرو میشناسیم. جهان خودمون. درد خودمون. - خشم خودمون». در اپیزود دوازدهم با نام «به طرزی عجیب»که آن هم به جنگ مربوط است، زنی که گرد مرگ بر چهرهاش نشسته در ایست بازرسی متوقف میشود تا درباره هویت و مقصدش سوال و جواب شود. زن، بهجای گفتن اسم و مشخصاتش، فریاد میزند و فحش میدهد و هذیانگونه درباره ویرانی حاصل از جنگ صحبت میکند.
صداهایی که از اپیزودهای مختلف «سوءقصدهایی» شنیده میشود صداهایی نامعلوم و مبهم و بینام است، نه جنسیت صاحبان صداها معلوم است نه سنوسال و ظاهرشان و نه حتی معلوم است که این صداها متعلق به چند نفرند. صداهایی در متن نمایش وجود دارد که شاید حتی خودشان هم امیدی به شنیدهشدن نداشته باشند اما با اینحال در فضایی نامعلوم پخش شدهاند با این احتمال که شاید شنیده شوند، پخششدن در 17اپیزودی که میتواند تا بینهایت هم ادامه یابد. صداهایی که پیش نمیروند، گامی به پس دارند و گامی به پیش و تنها در وضعیتهای مختلف پخش میشوند، وضعیتهایی در تناقض با وضعیت قبلی؛ وضعیتی یادآور پایان «نامناپذیر» بکت: «باید ادامه بدهی، نمیتوانم ادامه بدهم، ادامه خواهم داد.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.