فخرالدین انوار، پس از 23سال سکوت:
با تشکیلات موازی مشکل داشتیم
فرانک آرتا
گفتوگو با فخرالدین انوار، معاون اسبق سینمایی وزارت فرهنگوارشاد اسلامی، بعد از بیستواندیسال خالی از لطف نیست. این مدیر در دورهای طولانی (٧٣-١٣٦٢) سکان هدایت کشتی سینما را در دست گرفت و همراه یارانش بر آن بود بعد از پیروزی انقلاب، بر مبنای سخن تاریخی حضرتامام(ره)، «ما با سینما مخالف نیستیم، بلکه با فحشا مخالفیم» طرحی نو منطبق بر مبانی فرهنگی انقلاب دراندازد. در این مسیر همراه سیدمحمد بهشتی، مدیرعامل وقت بنیاد سینمایی فارابی و چندنفر دیگر تغییراتی اساسی رقم زد؛ هرچند آن زمان منتقدانی هم داشت. با این حال برای ریشهدارشدن سینمای ایران ورود فیلم خارجی را ممنوع اعلام و بهطورکلی تلاش کرد سینما سرپا بایستد. انوار و یارانش با پشتوانه اندیشهای خود، هرچند قابل نقد، توانستند سینمای موسوم به سینمای دهه60 را نمایندگی کنند؛ دورهای که دیگر تکرار نشد؛ مگر در فرصت کوتاه ریاست زندهیاد سیفالله داد بر سینمای ایران. هرچند همان فرصت کوتاه هم با هجمههای فراوان مواجه شد و تداوم نیافت. یکی دیگر از عملکردهای مدیران سینمایی دهه60، پیریزی جامعه اصناف سینمای ایران (خانه سینما)؛ تنها تشکل صنفی - سینمایی پرقدرت در
ایران بود که طی چندسال گذشته ماجراهای پرفرازونشیبی را از سر گذرانده. خانه سینما سال١٣٦٥ و در پی مصوبه مجلس مبنی بر اختصاص دودرصد از درآمد فروش سینما برای بهبود وضعیت رفاهی و صنفی شاغلان سینما شکل گرفت. سهسال بعد هیات موسس خانهسینما با حضور مدیران دولتی فخرالدین انوار، سیدمحمد بهشتی و محمدعلی حیدریان تاسیس شد و سال١٣٧٩ رسما با فعالیت ١٩صنف، فعالیت خود را آغاز کرد. قصه سینمای ایران، پرفرازوفرود و همچنان تا امروز با چالشهایی همراه بوده است. گفتوگو با فخرالدین انوار میتوانست مفصلتر شود، که نشد. با این حال در این گفتوگو مباحثی مطرح شده که راه تحلیلهای زیادی را باز میکند؛ چهبسا بعد از سالها بتوان با نگاهی دقیقتر به گذشته، برای آینده سینما برنامهریزی کرد.
بهتازگی کتاب گفتوگوهای مهندسبهشتی در دهه60 به کوشش آقایانمحمود ارژمند و محمدعلی حیدری به چاپ رسید. بهطورکلی ارزیابی و نظرتان درباره این کتاب چیست؟
کتاب منتشرشده عبارت است از مجموعه مصاحبهها و گفتوگوهایی که آقایبهشتی در آن زمان داشتهاند و در همان دوران در نشریات گوناگون به چاپ رسیده بود. ولی در فضای ملتهب آن زمان شاید آنطور که باید مورد توجه واقع نشد یا با تفاسیر گوناگون روبهرو شد. بنابراین انتشار مجموعه مذکور در یکمجلد آنهم پس از گذشت 20سال، این فرصت را به خواننده میدهد که یکبار دیگر آن سخنان را با توجه به نتایج حاصل از سیاستهای سینمایی کشور مورد مداقه قرار دهد. کارنامه سینمای دهه60، معیار بسیار خوبی برای ارزیابی مطالب کتاب و نظرات مطرحشده در آن دوران است.
از آنجا که شما در دهه60 معاونت سینمایی را برعهده داشتید -یکی از طولانیترین دوران مدیریت سینما- و امروز هم بیش از دودهه از آن زمان میگذرد، وقتی به سیاستهای سینمایی آن دوره نظر میکنید، به چه نتیجهای میرسید؟
برای بررسی سیاستهای سینمایی لازم است از یکجهت به شرایط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آن دوره، از طرف دیگر به کمیت و کیفیت نیروی انسانی دستاندرکار فیلمسازی و چگونگی تحول آن طی دوره 11ساله و بالاخره به محصولات و تولیدات سینمایی این دوره توجه کرد. این مجموعه با هم، درستی سیاستهای مذکور را تایید میکند. محصول این سیاستها، نیروی انسانی کارآمد و توانمندی است که میتوان به آن مباهات کرد. مجموعه فیلمهایی است که میتوان سر را بالا گرفت و به آن افتخار کرد. سینمای ما تنها سفیر ارزشمند این سرزمین بود که یکتنه تبلیغات مسموم مخالفان ما در دنیا را خنثی میکرد. سینمای ما الان دارای یک تشکل قوی و هوشمند به نام خانه سینماست.
در یکی از گفتوگوهایی که در کتاب چاپ شده، به نظر میرسد نگاه و سیاستهای مطرحشده، منحصر به نظرات سیدمحمد بهشتی نیست؛ بلکه به عبارت دقیقتر ایشان دیدگاه جمعی را نمایندگی میکند که یکی از اعضای آن شما هستید. آقایانوار چگونه در آن زمان به این دیدگاه رسیدید؟
سیاستهای سینمایی در جلسات کارشناسی و پس از بحث و بررسیهای فراوان و متکی به آمار و اطلاعات جمعآوریشده، تبیین و تدوین میشد. بنابراین کلیه صحبتها و گفتوگوهای صورتگرفته منتج از این سیاستها بود. قاعدتا صحبتهای آقایبهشتی هم در همین چارچوب قرار میگیرد. این جلسات در تمام دوران مسوولیت ما ادامه یافت زیرا مسایل سینمای کشور با توجه به شرایط عمومی کشور و کمیت و کیفیت سینمای ما، سالبهسال تغییر میکرد. ما نمیتوانستیم یک سیاست ثابت را برای همه عمر تدوین و ابلاغ کنیم. به همین جهت همهساله در پایان سال در یک گردهمایی با حضور کلیه دستاندرکاران سینما، سیاستهای سال بعد اعلام میشد. ما و مجموعه سینما دایم در حال رشد بودیم. بنابراین سیاستهای سینمایی هم متناسب با آن در حال رشد بود. جامعه ایران و جامعه سینمایی جامعهای پویا و در حال تحول است و بنابراین هرگز یکجا نمیایستد. بنابراین ما باید همراه آن نیز تغییرات لازم را در چارچوب منافع فرهنگی و سینمایی کشور انجام میدادیم.
بنا بر گواه تاریخ، دهه60 دوران پیچیده و سختی بود؛ جنگ تحمیلی، تنش بین گروههای سیاسی و... با چنین وضعیتی نگاه دولتمردان به سینما چه بود؟ اساسا چگونه وارد بحث میشدید تا سینما بهعنوان هنر جا بیفتد؟ (بیشتر منظورم کشمکش و چانهزنیهای پشتپرده است) و بیشترین مشکلات پیشروی شما در کجاها بود؟
مشکلات ما در آن دوره عمدتا عبارت بود از: 1- محدودیت امکانات دولتی به لحاظ بودجههای ریالی و ارزی. 2- تشکیلات موازی با پشتوانههای قوی که تلاش داشتند سکان مدیریت سینما را خود به دست گیرند. 3-فقدان یک ساختار نیرومند فکری، فرهنگی و انسانی در بدنه سینمای کشور برای پاسخگویی به نیازهای فرهنگی و سینمایی جامعه.
به نظر شما چرا دیگر سیاستهای شما از اواسط دهه70 پیگیری نشد؟
علت عدم ادامه سیاستهای سینمایی این است که نظریهپردازان و مجریان سیاستهای سینمایی همزمان فعالیت مستمری برای ادامه حرکت و رشد سینما داشتند. با قطع ارتباط آنان، تا زمانی که تعدادی از مدیران این دوره بر سر کار بودند، کموبیش همان برنامهها را ادامه دادند. ولی بهتدریج با خروج آنان از معاونت سینمایی، نهتنها سیاستگذاری ادامه پیدا نکرد، بلکه بهلحاظ اجرایی نیز حافظه برنامههای سینمایی نیز کمرنگ شد تا جاییکه بهکلی پاک گردید. از آن به بعد حتی بهصورت شکلی نیز چیزی بهعنوان سیاستگذاری و اجرا به سبک سابق به وجود نیامد.
فاصله دیدگاه و تئوری و عملتان در دوران مدیریت شما چقدر بود که منجر به پدیده تاریخی دهه60 (62تا 73) شد؟
همانطور که ذکر شد، سیاستگذاری سینمای کشور به مجموعه اطلاعاتی متکی بود که از کمیت و کیفیت سینما، دستاندرکاران سینمایی و میزان استقبال یا عدم استقبال مردم از فیلمها جمع میشد، بهعلاوه مجموعه آرمانها و اهداف فرهنگیای که برای آینده پیشبینی شده بود و همچنین خواستها و انتظاراتی که هم در مجموعه هنرمندان و هم مردم وجود داشت. این مجموعه در رفتوبرگشتهای اجرایی و نتایج حاصله بهطور منظم خود را اصلاح میکرد. مدیران سینمایی ضمن حفظ آرمانهای فرهنگی و سینمایی که تصویر کرده بودند، هرگز به صورت دگم با مسایل برخورد نمیکردند. همواره آماده بودند در مقابل هرنظر درستی واکنش مثبت نشان دهند. اینچنین بود که بهقول شما، این پدیده تاریخی شکل گرفت.
یکی از نظرات قابل بحث این بود که شما به سینمای شوروی سابق «تارکوفسکی» و «پاراجانف» روی خوش نشان دادید تا مقابل سیطره فیلمهای غربی بایستید. نمونه واقعی آن هم مرور بر آثار این دوفیلمساز در جشنوارههای فیلم فجر 66 و 67 است. در اینجا دوسوال مطرح میشود؛ این تمایل شما به دستهای از فیلمسازان از چه ناشی میشود؟ دوم اینکه آیا به نظر شما اطلاق عنوان «تارکوفسکی» دشنام است؟
ما بارها اعلام کرده بودیم که با سلطه اقتصادی و فرهنگی سینمای خارج مخالفیم. این به معنای قطع ارتباط با سینمای جهان نبود؛ بلکه در برنامهریزیهای صورتگرفته، بهترین آثار سینمایی که معمولا در سینماتکها برای افراد خاص به نمایش درمیآمد، وارد شده و برای عموم نمایش داده شد. برای شروع و در آغاز، فیلمها در جشنواره فیلم فجر به نمایش گذاشته میشد و پس از یک ارزیابی کلی برگزیدگان آنها در سالنهای سینمای کشور به نمایش درمیآمد. آثار تارکوفسکی و پاراجانف نیز مشمول همین سیاست بود و نمایش داده شد. ولی برخلاف خلط مبحثی که معمولا مخالفان سیاستهای ما میکردند، اینطور نبود که تنها آثار سینمایی ایندو به نمایش درآمده باشد. بلکه این نظرگاه شامل همه فیلمهای برجسته خارجی از هرنقطه عالم بود. به جرات میتوان گفت در آن دوره مردم ما و علاقهمندان سینمای برتر جهان فرصت یافتند تا بهترین آثار سینمایی جهان را مشاهده کنند.
حوزه هنری بهعنوان نهاد برآمده و خودجوش در بعد از انقلاب همواره مقابل سیاستهای وزارت ارشاد میایستاد -موضوعی که هنوز ادامه دارد- در آن زمان مواجهه شما با این گروه از هنرمندان موسوم به حوزه هنری چه بود؟
در آغاز فعالیت ما حوزه هنری اساسا اعتقادی به نوع نگرش ما به فرهنگ و سینما نداشت و ما را سد راه خود قلمداد میکرد. حوزه هنری در تلاش بود بهعنوان یک نهاد انقلابی یک خط موازی بنا کند. ولی با صبر و حوصله مدیران امور سینمایی و تعاملی که سعی شد با آنها برقرار شود، بهتدریج این فشار تعدیل شد تا آنجا که در اواخر مدیریت ما کموبیش مشکلی با حوزه هنری وجود نداشت.
اگر خود را در جایگاه قاضی عادل قرار دهید، مدیریت دوران خود را چگونه ارزیابی میکنید؟
موفقیت ما مرهون توانمندی، برنامهریزی و تلاش شبانهروزی مدیران حوزههای مختلف امور سینمایی و فارابی بود. مدیرانی که کوشش میکردند برنامههای تدوینشده در بهترین شکل ممکن اجرا شود؛ فعالیتی که همواره با سلامت و صداقت مثالزدنیای همراه بود.
معمولا دیدگاههای شما در جایی منتشر نشده. در مراسم رونمایی کتاب آقایحیدری در متنی که قرائت کرد، گفت قرار است کتابی هم درباره شما به چاپ برسد. در این خصوص توضیح دهید که کتاب حاوی چه ساختار و ویژگیهایی است؟
این کتاب با زحمات آقایانمحمود ارژمند و محمدعلی حیدری در حال تدوین است. با انتشار این مجموعه، این فرصت برای محققان و صاحبنظران سینمایی فراهم میشود تا سیاستها و برنامههای سینمایی و تحولات آن را که طی سالهای متوالی صورت گرفته بود، از زبان مدیران سینمایی مطالعه و بررسی کنند و پاسخ این سوال را دریابند که چرا دهه60 تاریخساز سینمای ایران شد.
بهتازگی کتاب گفتوگوهای مهندسبهشتی در دهه60 به کوشش آقایانمحمود ارژمند و محمدعلی حیدری به چاپ رسید. بهطورکلی ارزیابی و نظرتان درباره این کتاب چیست؟
کتاب منتشرشده عبارت است از مجموعه مصاحبهها و گفتوگوهایی که آقایبهشتی در آن زمان داشتهاند و در همان دوران در نشریات گوناگون به چاپ رسیده بود. ولی در فضای ملتهب آن زمان شاید آنطور که باید مورد توجه واقع نشد یا با تفاسیر گوناگون روبهرو شد. بنابراین انتشار مجموعه مذکور در یکمجلد آنهم پس از گذشت 20سال، این فرصت را به خواننده میدهد که یکبار دیگر آن سخنان را با توجه به نتایج حاصل از سیاستهای سینمایی کشور مورد مداقه قرار دهد. کارنامه سینمای دهه60، معیار بسیار خوبی برای ارزیابی مطالب کتاب و نظرات مطرحشده در آن دوران است.
از آنجا که شما در دهه60 معاونت سینمایی را برعهده داشتید -یکی از طولانیترین دوران مدیریت سینما- و امروز هم بیش از دودهه از آن زمان میگذرد، وقتی به سیاستهای سینمایی آن دوره نظر میکنید، به چه نتیجهای میرسید؟
برای بررسی سیاستهای سینمایی لازم است از یکجهت به شرایط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آن دوره، از طرف دیگر به کمیت و کیفیت نیروی انسانی دستاندرکار فیلمسازی و چگونگی تحول آن طی دوره 11ساله و بالاخره به محصولات و تولیدات سینمایی این دوره توجه کرد. این مجموعه با هم، درستی سیاستهای مذکور را تایید میکند. محصول این سیاستها، نیروی انسانی کارآمد و توانمندی است که میتوان به آن مباهات کرد. مجموعه فیلمهایی است که میتوان سر را بالا گرفت و به آن افتخار کرد. سینمای ما تنها سفیر ارزشمند این سرزمین بود که یکتنه تبلیغات مسموم مخالفان ما در دنیا را خنثی میکرد. سینمای ما الان دارای یک تشکل قوی و هوشمند به نام خانه سینماست.
در یکی از گفتوگوهایی که در کتاب چاپ شده، به نظر میرسد نگاه و سیاستهای مطرحشده، منحصر به نظرات سیدمحمد بهشتی نیست؛ بلکه به عبارت دقیقتر ایشان دیدگاه جمعی را نمایندگی میکند که یکی از اعضای آن شما هستید. آقایانوار چگونه در آن زمان به این دیدگاه رسیدید؟
سیاستهای سینمایی در جلسات کارشناسی و پس از بحث و بررسیهای فراوان و متکی به آمار و اطلاعات جمعآوریشده، تبیین و تدوین میشد. بنابراین کلیه صحبتها و گفتوگوهای صورتگرفته منتج از این سیاستها بود. قاعدتا صحبتهای آقایبهشتی هم در همین چارچوب قرار میگیرد. این جلسات در تمام دوران مسوولیت ما ادامه یافت زیرا مسایل سینمای کشور با توجه به شرایط عمومی کشور و کمیت و کیفیت سینمای ما، سالبهسال تغییر میکرد. ما نمیتوانستیم یک سیاست ثابت را برای همه عمر تدوین و ابلاغ کنیم. به همین جهت همهساله در پایان سال در یک گردهمایی با حضور کلیه دستاندرکاران سینما، سیاستهای سال بعد اعلام میشد. ما و مجموعه سینما دایم در حال رشد بودیم. بنابراین سیاستهای سینمایی هم متناسب با آن در حال رشد بود. جامعه ایران و جامعه سینمایی جامعهای پویا و در حال تحول است و بنابراین هرگز یکجا نمیایستد. بنابراین ما باید همراه آن نیز تغییرات لازم را در چارچوب منافع فرهنگی و سینمایی کشور انجام میدادیم.
بنا بر گواه تاریخ، دهه60 دوران پیچیده و سختی بود؛ جنگ تحمیلی، تنش بین گروههای سیاسی و... با چنین وضعیتی نگاه دولتمردان به سینما چه بود؟ اساسا چگونه وارد بحث میشدید تا سینما بهعنوان هنر جا بیفتد؟ (بیشتر منظورم کشمکش و چانهزنیهای پشتپرده است) و بیشترین مشکلات پیشروی شما در کجاها بود؟
مشکلات ما در آن دوره عمدتا عبارت بود از: 1- محدودیت امکانات دولتی به لحاظ بودجههای ریالی و ارزی. 2- تشکیلات موازی با پشتوانههای قوی که تلاش داشتند سکان مدیریت سینما را خود به دست گیرند. 3-فقدان یک ساختار نیرومند فکری، فرهنگی و انسانی در بدنه سینمای کشور برای پاسخگویی به نیازهای فرهنگی و سینمایی جامعه.
به نظر شما چرا دیگر سیاستهای شما از اواسط دهه70 پیگیری نشد؟
علت عدم ادامه سیاستهای سینمایی این است که نظریهپردازان و مجریان سیاستهای سینمایی همزمان فعالیت مستمری برای ادامه حرکت و رشد سینما داشتند. با قطع ارتباط آنان، تا زمانی که تعدادی از مدیران این دوره بر سر کار بودند، کموبیش همان برنامهها را ادامه دادند. ولی بهتدریج با خروج آنان از معاونت سینمایی، نهتنها سیاستگذاری ادامه پیدا نکرد، بلکه بهلحاظ اجرایی نیز حافظه برنامههای سینمایی نیز کمرنگ شد تا جاییکه بهکلی پاک گردید. از آن به بعد حتی بهصورت شکلی نیز چیزی بهعنوان سیاستگذاری و اجرا به سبک سابق به وجود نیامد.
فاصله دیدگاه و تئوری و عملتان در دوران مدیریت شما چقدر بود که منجر به پدیده تاریخی دهه60 (62تا 73) شد؟
همانطور که ذکر شد، سیاستگذاری سینمای کشور به مجموعه اطلاعاتی متکی بود که از کمیت و کیفیت سینما، دستاندرکاران سینمایی و میزان استقبال یا عدم استقبال مردم از فیلمها جمع میشد، بهعلاوه مجموعه آرمانها و اهداف فرهنگیای که برای آینده پیشبینی شده بود و همچنین خواستها و انتظاراتی که هم در مجموعه هنرمندان و هم مردم وجود داشت. این مجموعه در رفتوبرگشتهای اجرایی و نتایج حاصله بهطور منظم خود را اصلاح میکرد. مدیران سینمایی ضمن حفظ آرمانهای فرهنگی و سینمایی که تصویر کرده بودند، هرگز به صورت دگم با مسایل برخورد نمیکردند. همواره آماده بودند در مقابل هرنظر درستی واکنش مثبت نشان دهند. اینچنین بود که بهقول شما، این پدیده تاریخی شکل گرفت.
یکی از نظرات قابل بحث این بود که شما به سینمای شوروی سابق «تارکوفسکی» و «پاراجانف» روی خوش نشان دادید تا مقابل سیطره فیلمهای غربی بایستید. نمونه واقعی آن هم مرور بر آثار این دوفیلمساز در جشنوارههای فیلم فجر 66 و 67 است. در اینجا دوسوال مطرح میشود؛ این تمایل شما به دستهای از فیلمسازان از چه ناشی میشود؟ دوم اینکه آیا به نظر شما اطلاق عنوان «تارکوفسکی» دشنام است؟
ما بارها اعلام کرده بودیم که با سلطه اقتصادی و فرهنگی سینمای خارج مخالفیم. این به معنای قطع ارتباط با سینمای جهان نبود؛ بلکه در برنامهریزیهای صورتگرفته، بهترین آثار سینمایی که معمولا در سینماتکها برای افراد خاص به نمایش درمیآمد، وارد شده و برای عموم نمایش داده شد. برای شروع و در آغاز، فیلمها در جشنواره فیلم فجر به نمایش گذاشته میشد و پس از یک ارزیابی کلی برگزیدگان آنها در سالنهای سینمای کشور به نمایش درمیآمد. آثار تارکوفسکی و پاراجانف نیز مشمول همین سیاست بود و نمایش داده شد. ولی برخلاف خلط مبحثی که معمولا مخالفان سیاستهای ما میکردند، اینطور نبود که تنها آثار سینمایی ایندو به نمایش درآمده باشد. بلکه این نظرگاه شامل همه فیلمهای برجسته خارجی از هرنقطه عالم بود. به جرات میتوان گفت در آن دوره مردم ما و علاقهمندان سینمای برتر جهان فرصت یافتند تا بهترین آثار سینمایی جهان را مشاهده کنند.
حوزه هنری بهعنوان نهاد برآمده و خودجوش در بعد از انقلاب همواره مقابل سیاستهای وزارت ارشاد میایستاد -موضوعی که هنوز ادامه دارد- در آن زمان مواجهه شما با این گروه از هنرمندان موسوم به حوزه هنری چه بود؟
در آغاز فعالیت ما حوزه هنری اساسا اعتقادی به نوع نگرش ما به فرهنگ و سینما نداشت و ما را سد راه خود قلمداد میکرد. حوزه هنری در تلاش بود بهعنوان یک نهاد انقلابی یک خط موازی بنا کند. ولی با صبر و حوصله مدیران امور سینمایی و تعاملی که سعی شد با آنها برقرار شود، بهتدریج این فشار تعدیل شد تا آنجا که در اواخر مدیریت ما کموبیش مشکلی با حوزه هنری وجود نداشت.
اگر خود را در جایگاه قاضی عادل قرار دهید، مدیریت دوران خود را چگونه ارزیابی میکنید؟
موفقیت ما مرهون توانمندی، برنامهریزی و تلاش شبانهروزی مدیران حوزههای مختلف امور سینمایی و فارابی بود. مدیرانی که کوشش میکردند برنامههای تدوینشده در بهترین شکل ممکن اجرا شود؛ فعالیتی که همواره با سلامت و صداقت مثالزدنیای همراه بود.
معمولا دیدگاههای شما در جایی منتشر نشده. در مراسم رونمایی کتاب آقایحیدری در متنی که قرائت کرد، گفت قرار است کتابی هم درباره شما به چاپ برسد. در این خصوص توضیح دهید که کتاب حاوی چه ساختار و ویژگیهایی است؟
این کتاب با زحمات آقایانمحمود ارژمند و محمدعلی حیدری در حال تدوین است. با انتشار این مجموعه، این فرصت برای محققان و صاحبنظران سینمایی فراهم میشود تا سیاستها و برنامههای سینمایی و تحولات آن را که طی سالهای متوالی صورت گرفته بود، از زبان مدیران سینمایی مطالعه و بررسی کنند و پاسخ این سوال را دریابند که چرا دهه60 تاریخساز سینمای ایران شد.
گفتوگو با فخرالدین انوار، معاون اسبق سینمایی وزارت فرهنگوارشاد اسلامی، بعد از بیستواندیسال خالی از لطف نیست. این مدیر در دورهای طولانی (٧٣-١٣٦٢) سکان هدایت کشتی سینما را در دست گرفت و همراه یارانش بر آن بود بعد از پیروزی انقلاب، بر مبنای سخن تاریخی حضرتامام(ره)، «ما با سینما مخالف نیستیم، بلکه با فحشا مخالفیم» طرحی نو منطبق بر مبانی فرهنگی انقلاب دراندازد. در این مسیر همراه سیدمحمد بهشتی، مدیرعامل وقت بنیاد سینمایی فارابی و چندنفر دیگر تغییراتی اساسی رقم زد؛ هرچند آن زمان منتقدانی هم داشت. با این حال برای ریشهدارشدن سینمای ایران ورود فیلم خارجی را ممنوع اعلام و بهطورکلی تلاش کرد سینما سرپا بایستد. انوار و یارانش با پشتوانه اندیشهای خود، هرچند قابل نقد، توانستند سینمای موسوم به سینمای دهه60 را نمایندگی کنند؛ دورهای که دیگر تکرار نشد؛ مگر در فرصت کوتاه ریاست زندهیاد سیفالله داد بر سینمای ایران. هرچند همان فرصت کوتاه هم با هجمههای فراوان مواجه شد و تداوم نیافت. یکی دیگر از عملکردهای مدیران سینمایی دهه60، پیریزی جامعه اصناف سینمای ایران (خانه سینما)؛ تنها تشکل صنفی - سینمایی پرقدرت در
ایران بود که طی چندسال گذشته ماجراهای پرفرازونشیبی را از سر گذرانده. خانه سینما سال١٣٦٥ و در پی مصوبه مجلس مبنی بر اختصاص دودرصد از درآمد فروش سینما برای بهبود وضعیت رفاهی و صنفی شاغلان سینما شکل گرفت. سهسال بعد هیات موسس خانهسینما با حضور مدیران دولتی فخرالدین انوار، سیدمحمد بهشتی و محمدعلی حیدریان تاسیس شد و سال١٣٧٩ رسما با فعالیت ١٩صنف، فعالیت خود را آغاز کرد. قصه سینمای ایران، پرفرازوفرود و همچنان تا امروز با چالشهایی همراه بوده است. گفتوگو با فخرالدین انوار میتوانست مفصلتر شود، که نشد. با این حال در این گفتوگو مباحثی مطرح شده که راه تحلیلهای زیادی را باز میکند؛ چهبسا بعد از سالها بتوان با نگاهی دقیقتر به گذشته، برای آینده سینما برنامهریزی کرد.
بهتازگی کتاب گفتوگوهای مهندسبهشتی در دهه60 به کوشش آقایانمحمود ارژمند و محمدعلی حیدری به چاپ رسید. بهطورکلی ارزیابی و نظرتان درباره این کتاب چیست؟
کتاب منتشرشده عبارت است از مجموعه مصاحبهها و گفتوگوهایی که آقایبهشتی در آن زمان داشتهاند و در همان دوران در نشریات گوناگون به چاپ رسیده بود. ولی در فضای ملتهب آن زمان شاید آنطور که باید مورد توجه واقع نشد یا با تفاسیر گوناگون روبهرو شد. بنابراین انتشار مجموعه مذکور در یکمجلد آنهم پس از گذشت 20سال، این فرصت را به خواننده میدهد که یکبار دیگر آن سخنان را با توجه به نتایج حاصل از سیاستهای سینمایی کشور مورد مداقه قرار دهد. کارنامه سینمای دهه60، معیار بسیار خوبی برای ارزیابی مطالب کتاب و نظرات مطرحشده در آن دوران است.
از آنجا که شما در دهه60 معاونت سینمایی را برعهده داشتید -یکی از طولانیترین دوران مدیریت سینما- و امروز هم بیش از دودهه از آن زمان میگذرد، وقتی به سیاستهای سینمایی آن دوره نظر میکنید، به چه نتیجهای میرسید؟
برای بررسی سیاستهای سینمایی لازم است از یکجهت به شرایط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آن دوره، از طرف دیگر به کمیت و کیفیت نیروی انسانی دستاندرکار فیلمسازی و چگونگی تحول آن طی دوره 11ساله و بالاخره به محصولات و تولیدات سینمایی این دوره توجه کرد. این مجموعه با هم، درستی سیاستهای مذکور را تایید میکند. محصول این سیاستها، نیروی انسانی کارآمد و توانمندی است که میتوان به آن مباهات کرد. مجموعه فیلمهایی است که میتوان سر را بالا گرفت و به آن افتخار کرد. سینمای ما تنها سفیر ارزشمند این سرزمین بود که یکتنه تبلیغات مسموم مخالفان ما در دنیا را خنثی میکرد. سینمای ما الان دارای یک تشکل قوی و هوشمند به نام خانه سینماست.
در یکی از گفتوگوهایی که در کتاب چاپ شده، به نظر میرسد نگاه و سیاستهای مطرحشده، منحصر به نظرات سیدمحمد بهشتی نیست؛ بلکه به عبارت دقیقتر ایشان دیدگاه جمعی را نمایندگی میکند که یکی از اعضای آن شما هستید. آقایانوار چگونه در آن زمان به این دیدگاه رسیدید؟
سیاستهای سینمایی در جلسات کارشناسی و پس از بحث و بررسیهای فراوان و متکی به آمار و اطلاعات جمعآوریشده، تبیین و تدوین میشد. بنابراین کلیه صحبتها و گفتوگوهای صورتگرفته منتج از این سیاستها بود. قاعدتا صحبتهای آقایبهشتی هم در همین چارچوب قرار میگیرد. این جلسات در تمام دوران مسوولیت ما ادامه یافت زیرا مسایل سینمای کشور با توجه به شرایط عمومی کشور و کمیت و کیفیت سینمای ما، سالبهسال تغییر میکرد. ما نمیتوانستیم یک سیاست ثابت را برای همه عمر تدوین و ابلاغ کنیم. به همین جهت همهساله در پایان سال در یک گردهمایی با حضور کلیه دستاندرکاران سینما، سیاستهای سال بعد اعلام میشد. ما و مجموعه سینما دایم در حال رشد بودیم. بنابراین سیاستهای سینمایی هم متناسب با آن در حال رشد بود. جامعه ایران و جامعه سینمایی جامعهای پویا و در حال تحول است و بنابراین هرگز یکجا نمیایستد. بنابراین ما باید همراه آن نیز تغییرات لازم را در چارچوب منافع فرهنگی و سینمایی کشور انجام میدادیم.
بنا بر گواه تاریخ، دهه60 دوران پیچیده و سختی بود؛ جنگ تحمیلی، تنش بین گروههای سیاسی و... با چنین وضعیتی نگاه دولتمردان به سینما چه بود؟ اساسا چگونه وارد بحث میشدید تا سینما بهعنوان هنر جا بیفتد؟ (بیشتر منظورم کشمکش و چانهزنیهای پشتپرده است) و بیشترین مشکلات پیشروی شما در کجاها بود؟
مشکلات ما در آن دوره عمدتا عبارت بود از: 1- محدودیت امکانات دولتی به لحاظ بودجههای ریالی و ارزی. 2- تشکیلات موازی با پشتوانههای قوی که تلاش داشتند سکان مدیریت سینما را خود به دست گیرند. 3-فقدان یک ساختار نیرومند فکری، فرهنگی و انسانی در بدنه سینمای کشور برای پاسخگویی به نیازهای فرهنگی و سینمایی جامعه.
به نظر شما چرا دیگر سیاستهای شما از اواسط دهه70 پیگیری نشد؟
علت عدم ادامه سیاستهای سینمایی این است که نظریهپردازان و مجریان سیاستهای سینمایی همزمان فعالیت مستمری برای ادامه حرکت و رشد سینما داشتند. با قطع ارتباط آنان، تا زمانی که تعدادی از مدیران این دوره بر سر کار بودند، کموبیش همان برنامهها را ادامه دادند. ولی بهتدریج با خروج آنان از معاونت سینمایی، نهتنها سیاستگذاری ادامه پیدا نکرد، بلکه بهلحاظ اجرایی نیز حافظه برنامههای سینمایی نیز کمرنگ شد تا جاییکه بهکلی پاک گردید. از آن به بعد حتی بهصورت شکلی نیز چیزی بهعنوان سیاستگذاری و اجرا به سبک سابق به وجود نیامد.
فاصله دیدگاه و تئوری و عملتان در دوران مدیریت شما چقدر بود که منجر به پدیده تاریخی دهه60 (62تا 73) شد؟
همانطور که ذکر شد، سیاستگذاری سینمای کشور به مجموعه اطلاعاتی متکی بود که از کمیت و کیفیت سینما، دستاندرکاران سینمایی و میزان استقبال یا عدم استقبال مردم از فیلمها جمع میشد، بهعلاوه مجموعه آرمانها و اهداف فرهنگیای که برای آینده پیشبینی شده بود و همچنین خواستها و انتظاراتی که هم در مجموعه هنرمندان و هم مردم وجود داشت. این مجموعه در رفتوبرگشتهای اجرایی و نتایج حاصله بهطور منظم خود را اصلاح میکرد. مدیران سینمایی ضمن حفظ آرمانهای فرهنگی و سینمایی که تصویر کرده بودند، هرگز به صورت دگم با مسایل برخورد نمیکردند. همواره آماده بودند در مقابل هرنظر درستی واکنش مثبت نشان دهند. اینچنین بود که بهقول شما، این پدیده تاریخی شکل گرفت.
یکی از نظرات قابل بحث این بود که شما به سینمای شوروی سابق «تارکوفسکی» و «پاراجانف» روی خوش نشان دادید تا مقابل سیطره فیلمهای غربی بایستید. نمونه واقعی آن هم مرور بر آثار این دوفیلمساز در جشنوارههای فیلم فجر 66 و 67 است. در اینجا دوسوال مطرح میشود؛ این تمایل شما به دستهای از فیلمسازان از چه ناشی میشود؟ دوم اینکه آیا به نظر شما اطلاق عنوان «تارکوفسکی» دشنام است؟
ما بارها اعلام کرده بودیم که با سلطه اقتصادی و فرهنگی سینمای خارج مخالفیم. این به معنای قطع ارتباط با سینمای جهان نبود؛ بلکه در برنامهریزیهای صورتگرفته، بهترین آثار سینمایی که معمولا در سینماتکها برای افراد خاص به نمایش درمیآمد، وارد شده و برای عموم نمایش داده شد. برای شروع و در آغاز، فیلمها در جشنواره فیلم فجر به نمایش گذاشته میشد و پس از یک ارزیابی کلی برگزیدگان آنها در سالنهای سینمای کشور به نمایش درمیآمد. آثار تارکوفسکی و پاراجانف نیز مشمول همین سیاست بود و نمایش داده شد. ولی برخلاف خلط مبحثی که معمولا مخالفان سیاستهای ما میکردند، اینطور نبود که تنها آثار سینمایی ایندو به نمایش درآمده باشد. بلکه این نظرگاه شامل همه فیلمهای برجسته خارجی از هرنقطه عالم بود. به جرات میتوان گفت در آن دوره مردم ما و علاقهمندان سینمای برتر جهان فرصت یافتند تا بهترین آثار سینمایی جهان را مشاهده کنند.
حوزه هنری بهعنوان نهاد برآمده و خودجوش در بعد از انقلاب همواره مقابل سیاستهای وزارت ارشاد میایستاد -موضوعی که هنوز ادامه دارد- در آن زمان مواجهه شما با این گروه از هنرمندان موسوم به حوزه هنری چه بود؟
در آغاز فعالیت ما حوزه هنری اساسا اعتقادی به نوع نگرش ما به فرهنگ و سینما نداشت و ما را سد راه خود قلمداد میکرد. حوزه هنری در تلاش بود بهعنوان یک نهاد انقلابی یک خط موازی بنا کند. ولی با صبر و حوصله مدیران امور سینمایی و تعاملی که سعی شد با آنها برقرار شود، بهتدریج این فشار تعدیل شد تا آنجا که در اواخر مدیریت ما کموبیش مشکلی با حوزه هنری وجود نداشت.
اگر خود را در جایگاه قاضی عادل قرار دهید، مدیریت دوران خود را چگونه ارزیابی میکنید؟
موفقیت ما مرهون توانمندی، برنامهریزی و تلاش شبانهروزی مدیران حوزههای مختلف امور سینمایی و فارابی بود. مدیرانی که کوشش میکردند برنامههای تدوینشده در بهترین شکل ممکن اجرا شود؛ فعالیتی که همواره با سلامت و صداقت مثالزدنیای همراه بود.
معمولا دیدگاههای شما در جایی منتشر نشده. در مراسم رونمایی کتاب آقایحیدری در متنی که قرائت کرد، گفت قرار است کتابی هم درباره شما به چاپ برسد. در این خصوص توضیح دهید که کتاب حاوی چه ساختار و ویژگیهایی است؟
این کتاب با زحمات آقایانمحمود ارژمند و محمدعلی حیدری در حال تدوین است. با انتشار این مجموعه، این فرصت برای محققان و صاحبنظران سینمایی فراهم میشود تا سیاستها و برنامههای سینمایی و تحولات آن را که طی سالهای متوالی صورت گرفته بود، از زبان مدیران سینمایی مطالعه و بررسی کنند و پاسخ این سوال را دریابند که چرا دهه60 تاریخساز سینمای ایران شد.
بهتازگی کتاب گفتوگوهای مهندسبهشتی در دهه60 به کوشش آقایانمحمود ارژمند و محمدعلی حیدری به چاپ رسید. بهطورکلی ارزیابی و نظرتان درباره این کتاب چیست؟
کتاب منتشرشده عبارت است از مجموعه مصاحبهها و گفتوگوهایی که آقایبهشتی در آن زمان داشتهاند و در همان دوران در نشریات گوناگون به چاپ رسیده بود. ولی در فضای ملتهب آن زمان شاید آنطور که باید مورد توجه واقع نشد یا با تفاسیر گوناگون روبهرو شد. بنابراین انتشار مجموعه مذکور در یکمجلد آنهم پس از گذشت 20سال، این فرصت را به خواننده میدهد که یکبار دیگر آن سخنان را با توجه به نتایج حاصل از سیاستهای سینمایی کشور مورد مداقه قرار دهد. کارنامه سینمای دهه60، معیار بسیار خوبی برای ارزیابی مطالب کتاب و نظرات مطرحشده در آن دوران است.
از آنجا که شما در دهه60 معاونت سینمایی را برعهده داشتید -یکی از طولانیترین دوران مدیریت سینما- و امروز هم بیش از دودهه از آن زمان میگذرد، وقتی به سیاستهای سینمایی آن دوره نظر میکنید، به چه نتیجهای میرسید؟
برای بررسی سیاستهای سینمایی لازم است از یکجهت به شرایط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آن دوره، از طرف دیگر به کمیت و کیفیت نیروی انسانی دستاندرکار فیلمسازی و چگونگی تحول آن طی دوره 11ساله و بالاخره به محصولات و تولیدات سینمایی این دوره توجه کرد. این مجموعه با هم، درستی سیاستهای مذکور را تایید میکند. محصول این سیاستها، نیروی انسانی کارآمد و توانمندی است که میتوان به آن مباهات کرد. مجموعه فیلمهایی است که میتوان سر را بالا گرفت و به آن افتخار کرد. سینمای ما تنها سفیر ارزشمند این سرزمین بود که یکتنه تبلیغات مسموم مخالفان ما در دنیا را خنثی میکرد. سینمای ما الان دارای یک تشکل قوی و هوشمند به نام خانه سینماست.
در یکی از گفتوگوهایی که در کتاب چاپ شده، به نظر میرسد نگاه و سیاستهای مطرحشده، منحصر به نظرات سیدمحمد بهشتی نیست؛ بلکه به عبارت دقیقتر ایشان دیدگاه جمعی را نمایندگی میکند که یکی از اعضای آن شما هستید. آقایانوار چگونه در آن زمان به این دیدگاه رسیدید؟
سیاستهای سینمایی در جلسات کارشناسی و پس از بحث و بررسیهای فراوان و متکی به آمار و اطلاعات جمعآوریشده، تبیین و تدوین میشد. بنابراین کلیه صحبتها و گفتوگوهای صورتگرفته منتج از این سیاستها بود. قاعدتا صحبتهای آقایبهشتی هم در همین چارچوب قرار میگیرد. این جلسات در تمام دوران مسوولیت ما ادامه یافت زیرا مسایل سینمای کشور با توجه به شرایط عمومی کشور و کمیت و کیفیت سینمای ما، سالبهسال تغییر میکرد. ما نمیتوانستیم یک سیاست ثابت را برای همه عمر تدوین و ابلاغ کنیم. به همین جهت همهساله در پایان سال در یک گردهمایی با حضور کلیه دستاندرکاران سینما، سیاستهای سال بعد اعلام میشد. ما و مجموعه سینما دایم در حال رشد بودیم. بنابراین سیاستهای سینمایی هم متناسب با آن در حال رشد بود. جامعه ایران و جامعه سینمایی جامعهای پویا و در حال تحول است و بنابراین هرگز یکجا نمیایستد. بنابراین ما باید همراه آن نیز تغییرات لازم را در چارچوب منافع فرهنگی و سینمایی کشور انجام میدادیم.
بنا بر گواه تاریخ، دهه60 دوران پیچیده و سختی بود؛ جنگ تحمیلی، تنش بین گروههای سیاسی و... با چنین وضعیتی نگاه دولتمردان به سینما چه بود؟ اساسا چگونه وارد بحث میشدید تا سینما بهعنوان هنر جا بیفتد؟ (بیشتر منظورم کشمکش و چانهزنیهای پشتپرده است) و بیشترین مشکلات پیشروی شما در کجاها بود؟
مشکلات ما در آن دوره عمدتا عبارت بود از: 1- محدودیت امکانات دولتی به لحاظ بودجههای ریالی و ارزی. 2- تشکیلات موازی با پشتوانههای قوی که تلاش داشتند سکان مدیریت سینما را خود به دست گیرند. 3-فقدان یک ساختار نیرومند فکری، فرهنگی و انسانی در بدنه سینمای کشور برای پاسخگویی به نیازهای فرهنگی و سینمایی جامعه.
به نظر شما چرا دیگر سیاستهای شما از اواسط دهه70 پیگیری نشد؟
علت عدم ادامه سیاستهای سینمایی این است که نظریهپردازان و مجریان سیاستهای سینمایی همزمان فعالیت مستمری برای ادامه حرکت و رشد سینما داشتند. با قطع ارتباط آنان، تا زمانی که تعدادی از مدیران این دوره بر سر کار بودند، کموبیش همان برنامهها را ادامه دادند. ولی بهتدریج با خروج آنان از معاونت سینمایی، نهتنها سیاستگذاری ادامه پیدا نکرد، بلکه بهلحاظ اجرایی نیز حافظه برنامههای سینمایی نیز کمرنگ شد تا جاییکه بهکلی پاک گردید. از آن به بعد حتی بهصورت شکلی نیز چیزی بهعنوان سیاستگذاری و اجرا به سبک سابق به وجود نیامد.
فاصله دیدگاه و تئوری و عملتان در دوران مدیریت شما چقدر بود که منجر به پدیده تاریخی دهه60 (62تا 73) شد؟
همانطور که ذکر شد، سیاستگذاری سینمای کشور به مجموعه اطلاعاتی متکی بود که از کمیت و کیفیت سینما، دستاندرکاران سینمایی و میزان استقبال یا عدم استقبال مردم از فیلمها جمع میشد، بهعلاوه مجموعه آرمانها و اهداف فرهنگیای که برای آینده پیشبینی شده بود و همچنین خواستها و انتظاراتی که هم در مجموعه هنرمندان و هم مردم وجود داشت. این مجموعه در رفتوبرگشتهای اجرایی و نتایج حاصله بهطور منظم خود را اصلاح میکرد. مدیران سینمایی ضمن حفظ آرمانهای فرهنگی و سینمایی که تصویر کرده بودند، هرگز به صورت دگم با مسایل برخورد نمیکردند. همواره آماده بودند در مقابل هرنظر درستی واکنش مثبت نشان دهند. اینچنین بود که بهقول شما، این پدیده تاریخی شکل گرفت.
یکی از نظرات قابل بحث این بود که شما به سینمای شوروی سابق «تارکوفسکی» و «پاراجانف» روی خوش نشان دادید تا مقابل سیطره فیلمهای غربی بایستید. نمونه واقعی آن هم مرور بر آثار این دوفیلمساز در جشنوارههای فیلم فجر 66 و 67 است. در اینجا دوسوال مطرح میشود؛ این تمایل شما به دستهای از فیلمسازان از چه ناشی میشود؟ دوم اینکه آیا به نظر شما اطلاق عنوان «تارکوفسکی» دشنام است؟
ما بارها اعلام کرده بودیم که با سلطه اقتصادی و فرهنگی سینمای خارج مخالفیم. این به معنای قطع ارتباط با سینمای جهان نبود؛ بلکه در برنامهریزیهای صورتگرفته، بهترین آثار سینمایی که معمولا در سینماتکها برای افراد خاص به نمایش درمیآمد، وارد شده و برای عموم نمایش داده شد. برای شروع و در آغاز، فیلمها در جشنواره فیلم فجر به نمایش گذاشته میشد و پس از یک ارزیابی کلی برگزیدگان آنها در سالنهای سینمای کشور به نمایش درمیآمد. آثار تارکوفسکی و پاراجانف نیز مشمول همین سیاست بود و نمایش داده شد. ولی برخلاف خلط مبحثی که معمولا مخالفان سیاستهای ما میکردند، اینطور نبود که تنها آثار سینمایی ایندو به نمایش درآمده باشد. بلکه این نظرگاه شامل همه فیلمهای برجسته خارجی از هرنقطه عالم بود. به جرات میتوان گفت در آن دوره مردم ما و علاقهمندان سینمای برتر جهان فرصت یافتند تا بهترین آثار سینمایی جهان را مشاهده کنند.
حوزه هنری بهعنوان نهاد برآمده و خودجوش در بعد از انقلاب همواره مقابل سیاستهای وزارت ارشاد میایستاد -موضوعی که هنوز ادامه دارد- در آن زمان مواجهه شما با این گروه از هنرمندان موسوم به حوزه هنری چه بود؟
در آغاز فعالیت ما حوزه هنری اساسا اعتقادی به نوع نگرش ما به فرهنگ و سینما نداشت و ما را سد راه خود قلمداد میکرد. حوزه هنری در تلاش بود بهعنوان یک نهاد انقلابی یک خط موازی بنا کند. ولی با صبر و حوصله مدیران امور سینمایی و تعاملی که سعی شد با آنها برقرار شود، بهتدریج این فشار تعدیل شد تا آنجا که در اواخر مدیریت ما کموبیش مشکلی با حوزه هنری وجود نداشت.
اگر خود را در جایگاه قاضی عادل قرار دهید، مدیریت دوران خود را چگونه ارزیابی میکنید؟
موفقیت ما مرهون توانمندی، برنامهریزی و تلاش شبانهروزی مدیران حوزههای مختلف امور سینمایی و فارابی بود. مدیرانی که کوشش میکردند برنامههای تدوینشده در بهترین شکل ممکن اجرا شود؛ فعالیتی که همواره با سلامت و صداقت مثالزدنیای همراه بود.
معمولا دیدگاههای شما در جایی منتشر نشده. در مراسم رونمایی کتاب آقایحیدری در متنی که قرائت کرد، گفت قرار است کتابی هم درباره شما به چاپ برسد. در این خصوص توضیح دهید که کتاب حاوی چه ساختار و ویژگیهایی است؟
این کتاب با زحمات آقایانمحمود ارژمند و محمدعلی حیدری در حال تدوین است. با انتشار این مجموعه، این فرصت برای محققان و صاحبنظران سینمایی فراهم میشود تا سیاستها و برنامههای سینمایی و تحولات آن را که طی سالهای متوالی صورت گرفته بود، از زبان مدیران سینمایی مطالعه و بررسی کنند و پاسخ این سوال را دریابند که چرا دهه60 تاریخساز سینمای ایران شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.