|

چند کلمه حرف حساب

محمد صادقی . روزنامه‌نگار

این‌روزها سخنرانی یکی از استادان دانشگاه تهران و اعتراض برخی از دانشجویان به او، بحث‌هایی را در فضای مجازی ایجاد کرده است. وی تحلیل عمیقی درباره پیامدها و هیجان‌های برآمده از مرگ یک‌خواننده پاپ ارایه کرده که جای اندیشیدن دارد. اما در هنگام سخنرانی وی، صدای اعتراض دانشجویی بلند می‌شود که خواستار احترام‌گذاشتن به «انتخاب» خود شده و با شور و احساسی غلیظ می‌گوید: «من خودمم که تعیین می‌کنم چطور زندگی کنم، من اجازه دارم به هرکسی که دوست دارم، گوش کنم و هرکسی را که دوست دارم انتخاب می‌کنم و جوری زندگی می‌کنم که خودم دوست دارم.» و از استادی که باور دارد اتحادی در پی سیاست‌زدایی از عرصه عمومی است، پاسخ می‌شنود که: «میلیون‌هامدل ساخته‌اند که شما محکومید بر مبنای آن مدل‌ها زندگی کنید، فکر می‌کنید دارید انتخاب می‌کنید شما دارید انتخاب می‌شوید.» چنان‌که می‌دانیم، مفهوم «انتخاب» و مفاهیمی مانند «بودن»، «چگونه‌بودن» و همین‌طور «توده‌ای‌شدن فرد انسانی» موضوع‌های مهمی در فلسفه «اگزیستانسیالیسم»، به‌شمار می‌روند. اگزیستانسیالیست‌ها گاهی نیز توده‌ای‌شدن فرد انسانی را «میان‌مایگی» می‌نامند؛ یعنی حالتی که خاصیت ‌بودن «فرد»، از دست رفته و رنگ می‌بازد.
به عبارتی ساده‌تر آنها با همرنگ‌شدن با جماعت مخالفت می‌ورزند. اگزیستانسیالیست‌ها بر این باورند که فرد باید مطابق با صرافت طبع خود رفتار کند و اینکه دیگران چه انتظاری از او دارند، نباید مبنای تصمیم‌گیری و عمل او شود. از همین‌رو مخاطبان خود را به اندیشیدن درباره تاثیری که فضای جامعه (خانواده، مدرسه و...) بر فرد داشته و در روند انتخاب‌هایش موثر بوده، فرامی‌خوانند... یک‌روشنفکر نیز در مواجهه با مسایل فرهنگی و اجتماعی، باید بدون درنظرگرفتن خوش‌آمدن یا بدآمدن مردم به نقد فرهنگ عمومی پرداخته و هنگام داوری، بر مبنای عقل و منطق و همچنین استدلالی، سخن بگوید. نه اینکه در نقش سخنگوی فرهنگ عمومی و مطابق با میل و خواست مخاطبان حرف بزند. اما شوربختانه در دانشگاه نیز گاهی چنین موضوع روشنی چنان که انتظار می‌رود، درک نمی‌شود و استاد مجبور می‌شود در برابر دانشجویان با طرح مثال‌هایی ساده، مقصودش را برساند بلکه سخنش فهم شود که این گرفتاری کوچکی هم نیست! چون قبل از آن به‌درستی تاکید دارد وقتی موسیقی چنان‌که باید موردتوجه قرار نگرفته و تدریس نشده، شگفت‌آور نیست که ذایقه عمومی به این سطح برسد و این موضوع بسیار مهمی است که او در سخنرانی خود به آن اشاره دارد. اما به‌نظرم آنچه ساده‌اندیشی برخی را تشدید می‌کند، تحلیل‌های سستی است که گاهی با رنگ‌ولعاب علمی بیان می‌شود. تحلیل‌هایی که نه به رشد فکری و عقلی مخاطبان می‌انجامد و نه مجالی برای اندیشیدن درباره چرایی برخی «انتخاب‌ها» و روندی که منجر به آن انتخاب‌ها شده، باقی می‌گذارند. چنان‌که در همان جمع نیز یکی دیگر از سخنرانان، در وصف اهمیت جمع‌کردن یک عده در یک‌جا سخن گفته و بر همان اساس، آن اتفاق را «لذت حضور در جمع‌های بزرگ» نامیده و تفسیرهای عجیبی بر آن می‌افزاید تا ذره‌ای شک نکنیم با پدیده‌ای پیچیده و در واقع، یک جنبش اجتماعی! مواجه بوده‌ایم و به همین بهانه است که تلاش می‌شود تحلیلی مبهم و چندوجهی از انبوه جمعیت در یک سوگواری و به تعبیری عجیب‌تر، یک خیزش مردمی و جنبش اجتماعی پاسخ نگرفته، ارایه شود؛ موضوعی که چون برایش تعریف و تبیین چندان دقیقی هم وجود ندارد، سعی می‌کنند با چسباندن و پیوست‌زدن ایده‌های «آنتونی گیدنز» و بیشتر از ایده‌های «گیدنز» با بهره از «نام» او به مخاطب بفهماند که موضوع فراتر از یک سوگواری است و فهم آن برای همگان ممکن نیست زیرا از نظر جامعه‌شناسی بسیار تفسیرپذیر است. به این ترتیب، شاید بتوان به برخی افراد حق داد که در مواجهه با چنین تحلیل‌هایی، چندان هم به عمق انتخاب‌های خود نیندیشند.
این‌روزها سخنرانی یکی از استادان دانشگاه تهران و اعتراض برخی از دانشجویان به او، بحث‌هایی را در فضای مجازی ایجاد کرده است. وی تحلیل عمیقی درباره پیامدها و هیجان‌های برآمده از مرگ یک‌خواننده پاپ ارایه کرده که جای اندیشیدن دارد. اما در هنگام سخنرانی وی، صدای اعتراض دانشجویی بلند می‌شود که خواستار احترام‌گذاشتن به «انتخاب» خود شده و با شور و احساسی غلیظ می‌گوید: «من خودمم که تعیین می‌کنم چطور زندگی کنم، من اجازه دارم به هرکسی که دوست دارم، گوش کنم و هرکسی را که دوست دارم انتخاب می‌کنم و جوری زندگی می‌کنم که خودم دوست دارم.» و از استادی که باور دارد اتحادی در پی سیاست‌زدایی از عرصه عمومی است، پاسخ می‌شنود که: «میلیون‌هامدل ساخته‌اند که شما محکومید بر مبنای آن مدل‌ها زندگی کنید، فکر می‌کنید دارید انتخاب می‌کنید شما دارید انتخاب می‌شوید.» چنان‌که می‌دانیم، مفهوم «انتخاب» و مفاهیمی مانند «بودن»، «چگونه‌بودن» و همین‌طور «توده‌ای‌شدن فرد انسانی» موضوع‌های مهمی در فلسفه «اگزیستانسیالیسم»، به‌شمار می‌روند. اگزیستانسیالیست‌ها گاهی نیز توده‌ای‌شدن فرد انسانی را «میان‌مایگی» می‌نامند؛ یعنی حالتی که خاصیت ‌بودن «فرد»، از دست رفته و رنگ می‌بازد.
به عبارتی ساده‌تر آنها با همرنگ‌شدن با جماعت مخالفت می‌ورزند. اگزیستانسیالیست‌ها بر این باورند که فرد باید مطابق با صرافت طبع خود رفتار کند و اینکه دیگران چه انتظاری از او دارند، نباید مبنای تصمیم‌گیری و عمل او شود. از همین‌رو مخاطبان خود را به اندیشیدن درباره تاثیری که فضای جامعه (خانواده، مدرسه و...) بر فرد داشته و در روند انتخاب‌هایش موثر بوده، فرامی‌خوانند... یک‌روشنفکر نیز در مواجهه با مسایل فرهنگی و اجتماعی، باید بدون درنظرگرفتن خوش‌آمدن یا بدآمدن مردم به نقد فرهنگ عمومی پرداخته و هنگام داوری، بر مبنای عقل و منطق و همچنین استدلالی، سخن بگوید. نه اینکه در نقش سخنگوی فرهنگ عمومی و مطابق با میل و خواست مخاطبان حرف بزند. اما شوربختانه در دانشگاه نیز گاهی چنین موضوع روشنی چنان که انتظار می‌رود، درک نمی‌شود و استاد مجبور می‌شود در برابر دانشجویان با طرح مثال‌هایی ساده، مقصودش را برساند بلکه سخنش فهم شود که این گرفتاری کوچکی هم نیست! چون قبل از آن به‌درستی تاکید دارد وقتی موسیقی چنان‌که باید موردتوجه قرار نگرفته و تدریس نشده، شگفت‌آور نیست که ذایقه عمومی به این سطح برسد و این موضوع بسیار مهمی است که او در سخنرانی خود به آن اشاره دارد. اما به‌نظرم آنچه ساده‌اندیشی برخی را تشدید می‌کند، تحلیل‌های سستی است که گاهی با رنگ‌ولعاب علمی بیان می‌شود. تحلیل‌هایی که نه به رشد فکری و عقلی مخاطبان می‌انجامد و نه مجالی برای اندیشیدن درباره چرایی برخی «انتخاب‌ها» و روندی که منجر به آن انتخاب‌ها شده، باقی می‌گذارند. چنان‌که در همان جمع نیز یکی دیگر از سخنرانان، در وصف اهمیت جمع‌کردن یک عده در یک‌جا سخن گفته و بر همان اساس، آن اتفاق را «لذت حضور در جمع‌های بزرگ» نامیده و تفسیرهای عجیبی بر آن می‌افزاید تا ذره‌ای شک نکنیم با پدیده‌ای پیچیده و در واقع، یک جنبش اجتماعی! مواجه بوده‌ایم و به همین بهانه است که تلاش می‌شود تحلیلی مبهم و چندوجهی از انبوه جمعیت در یک سوگواری و به تعبیری عجیب‌تر، یک خیزش مردمی و جنبش اجتماعی پاسخ نگرفته، ارایه شود؛ موضوعی که چون برایش تعریف و تبیین چندان دقیقی هم وجود ندارد، سعی می‌کنند با چسباندن و پیوست‌زدن ایده‌های «آنتونی گیدنز» و بیشتر از ایده‌های «گیدنز» با بهره از «نام» او به مخاطب بفهماند که موضوع فراتر از یک سوگواری است و فهم آن برای همگان ممکن نیست زیرا از نظر جامعه‌شناسی بسیار تفسیرپذیر است. به این ترتیب، شاید بتوان به برخی افراد حق داد که در مواجهه با چنین تحلیل‌هایی، چندان هم به عمق انتخاب‌های خود نیندیشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.