ابتذال در دانش و تحقیق
بابک زمانی
اخیرا موردی از یک تقلب علمی (که شاید بهتر باشد که آن را علم تقلب بخوانیم) منتشر شد. اگر این موضوع صحت داشته باشد، بیتردید جاهطلبی، آسانخواهی و بیمسوولیتی فردی نقش مهمی در این «علم» دارد به این دلیل ساده که بسیاری از استادان تحت هیچشرایطی مرتکب چنین تقلبی نمیشوند. در مورد فلسفه بنده صاحبنظر نیستم، اما از آنجا که نظیر چنین مسایلی در آموزش پزشکی هم وجود دارد، باید بگویم حداقل در آموزش پزشکی بهجز این عوامل فردی، عوامل مهم دیگری هم در اینگونه مسایل نقش دارند. اگر ارتقای دانشگاهی استادان صرفا منوط به تحقیق و انتشارات نبود، اگر تدریس طب برای دانشجویان و دستیاران و فارغالتحصیلان پزشکی به اندازه تالیف کتاب و تحقیق ارزش داشت و باعث ارتقای دانشگاهی میشد، اگر روشی عینی برای ارزیابی کیفیت و توانایی آموزش و درمان وجود داشت، اگر استاد دانشکده پزشکی لزوما نباید مخترع و مکتشف میبود و صرفا معلمی بود که به نیکوترین وجه مردم را درمان میکرد و این کار را بهدرستی آموزش میداد، اگر این کار به انحای مختلف مورد تشویق و تحسین و بازشناسی قرار میگرفت، استاد دانشکده طب مجبور نمیشد برای اقناع غرور خود و احیانا برای مختصر
تغییرات در مواجب بازنشستگی دست به چنین کارهایی بزند. اما این نمونهای است از یک فساد علمی. خطرات و مضرات چیزی که آن را ابتذال تعریف خواهم کرد، به هیچوجه از این فساد کمتر نبوده و شاید هم بیشتر باشد. ابتذال در دانش و تحقیق یعنی آموزش به ترتیبی که هدف آن تنها اثبات این موضوع باشد که اولا موضوع مهم است، ثانیا گوینده فهمیده و ثالثا دانشجو هیچگاه نخواهد فهمید. یعنی «باری به هرجهت»بودن، یعنی دانش و تحقیق را به کاری مبتذل و روزمره تقلیلدادن، یعنی انجام تحقیقاتی که هیچ فایدهای جز انجام تحقیق و پیمودن ارتقای دانشگاهی بر آن مترتب نیست، یعنی تحقیق در زمینههایی که کیلومترها با پراکتیس روزانه فاصله دارند، تحقیق در حالیکه لوازم و ابزار چنین تحقیقی (بخوان چنین ادعایی) وجود ندارد، تحقیق در زمینههایی که بارها آزموده شدهاند و تردیدی در آنها نیست مثل وقتی که کسی با پیشفرض اطمینان از یک داروی گیاهی تحقیقی را در مورد آن سازمان دهد که اصول علمی در آن بهخوبی رعایت نشود و منجر به نتیجهبخشبودن آن دارو شود و از آن پس بیماران به جای دارویی که اثربخشی آن به شیوه علمی به اثبات رسیده این داروی جدید را مصرف کنند. سهولت
ارزیابی مقالات و کتابهای چاپشده در مقایسه با ارزیابی کیفی خصوصیات آموزشی و انسانی اعضای هیاتعلمی و دانشجویان، فردگرایی و قهرمانپروری در فعالیت علمی در برابر ارزشنهادن بر کارهای کوچک و جمعی اما مفید دلایلی است که باعث ترجیح تحقیق بر سایر فعالیتهای علمی میشود. وقتی ابتذال و فساد را به تنهایی در نظر آوریم از برخی جهات شاید ابتذال از فساد هم بدتر باشد. در این مورد بهخصوص کپی یک مقاله معتبر اگر کامل باشد ممکن است باعث شود افراد بیشتری آن را بخوانند یا شاید خواندن تکنیک نگارش زندگینامه یک شخصیت بینالمللی بسیار مفیدتر از خواندن زندگینامه خودنوشت کسی باشد که بر او گمان تقلب میرود. اما انجام یک تحقیق علمی کاذب ممکن است در دانش بینالمللی مداخله کند. اما نکته مهمتر آنکه برخلاف فساد که ممکن است برملا شود و آبرو بر باد دهد، ابتذال همواره در جلو چشم پنهان میشود، گاه هم البته ارج میبیند».
اخیرا موردی از یک تقلب علمی (که شاید بهتر باشد که آن را علم تقلب بخوانیم) منتشر شد. اگر این موضوع صحت داشته باشد، بیتردید جاهطلبی، آسانخواهی و بیمسوولیتی فردی نقش مهمی در این «علم» دارد به این دلیل ساده که بسیاری از استادان تحت هیچشرایطی مرتکب چنین تقلبی نمیشوند. در مورد فلسفه بنده صاحبنظر نیستم، اما از آنجا که نظیر چنین مسایلی در آموزش پزشکی هم وجود دارد، باید بگویم حداقل در آموزش پزشکی بهجز این عوامل فردی، عوامل مهم دیگری هم در اینگونه مسایل نقش دارند. اگر ارتقای دانشگاهی استادان صرفا منوط به تحقیق و انتشارات نبود، اگر تدریس طب برای دانشجویان و دستیاران و فارغالتحصیلان پزشکی به اندازه تالیف کتاب و تحقیق ارزش داشت و باعث ارتقای دانشگاهی میشد، اگر روشی عینی برای ارزیابی کیفیت و توانایی آموزش و درمان وجود داشت، اگر استاد دانشکده پزشکی لزوما نباید مخترع و مکتشف میبود و صرفا معلمی بود که به نیکوترین وجه مردم را درمان میکرد و این کار را بهدرستی آموزش میداد، اگر این کار به انحای مختلف مورد تشویق و تحسین و بازشناسی قرار میگرفت، استاد دانشکده طب مجبور نمیشد برای اقناع غرور خود و احیانا برای مختصر
تغییرات در مواجب بازنشستگی دست به چنین کارهایی بزند. اما این نمونهای است از یک فساد علمی. خطرات و مضرات چیزی که آن را ابتذال تعریف خواهم کرد، به هیچوجه از این فساد کمتر نبوده و شاید هم بیشتر باشد. ابتذال در دانش و تحقیق یعنی آموزش به ترتیبی که هدف آن تنها اثبات این موضوع باشد که اولا موضوع مهم است، ثانیا گوینده فهمیده و ثالثا دانشجو هیچگاه نخواهد فهمید. یعنی «باری به هرجهت»بودن، یعنی دانش و تحقیق را به کاری مبتذل و روزمره تقلیلدادن، یعنی انجام تحقیقاتی که هیچ فایدهای جز انجام تحقیق و پیمودن ارتقای دانشگاهی بر آن مترتب نیست، یعنی تحقیق در زمینههایی که کیلومترها با پراکتیس روزانه فاصله دارند، تحقیق در حالیکه لوازم و ابزار چنین تحقیقی (بخوان چنین ادعایی) وجود ندارد، تحقیق در زمینههایی که بارها آزموده شدهاند و تردیدی در آنها نیست مثل وقتی که کسی با پیشفرض اطمینان از یک داروی گیاهی تحقیقی را در مورد آن سازمان دهد که اصول علمی در آن بهخوبی رعایت نشود و منجر به نتیجهبخشبودن آن دارو شود و از آن پس بیماران به جای دارویی که اثربخشی آن به شیوه علمی به اثبات رسیده این داروی جدید را مصرف کنند. سهولت
ارزیابی مقالات و کتابهای چاپشده در مقایسه با ارزیابی کیفی خصوصیات آموزشی و انسانی اعضای هیاتعلمی و دانشجویان، فردگرایی و قهرمانپروری در فعالیت علمی در برابر ارزشنهادن بر کارهای کوچک و جمعی اما مفید دلایلی است که باعث ترجیح تحقیق بر سایر فعالیتهای علمی میشود. وقتی ابتذال و فساد را به تنهایی در نظر آوریم از برخی جهات شاید ابتذال از فساد هم بدتر باشد. در این مورد بهخصوص کپی یک مقاله معتبر اگر کامل باشد ممکن است باعث شود افراد بیشتری آن را بخوانند یا شاید خواندن تکنیک نگارش زندگینامه یک شخصیت بینالمللی بسیار مفیدتر از خواندن زندگینامه خودنوشت کسی باشد که بر او گمان تقلب میرود. اما انجام یک تحقیق علمی کاذب ممکن است در دانش بینالمللی مداخله کند. اما نکته مهمتر آنکه برخلاف فساد که ممکن است برملا شود و آبرو بر باد دهد، ابتذال همواره در جلو چشم پنهان میشود، گاه هم البته ارج میبیند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.