|

گسترش مناسبات غلط در دولت ‌دهم

حسین راغفر . اقتصاددان

بعد از جنگ‌تحمیلی شاهد یک‌تغییر رویکرد و تغییر نگاه به ارزش‌های زندگی هستیم. به‌ خاطر دارم مقامات وقت از ایجاد یک زندگی متفاوت و یک‌زندگی همراه با رفاه بیشتر و سطح درآمد بالاتر صحبت می‌کردند. اما این زمانی تحقق خواهد یافت که فرصت‌های کسب درآمد برای تمام اقشار جامعه ایجاد شود. به همین دلیل و به‌علت شکل‌نگرفتن فرصت برابر می‌بینیم که سطح گسترده‌ای از فساد در جامعه ایجاد می‌شود. جامعه به‌گونه‌ای تغییر می‌یابد که هدف‌گذاری مالی و کسب زندگی مرفه به‌عنوان هدف و نشانه موفقیت در جامعه تلقی می‌شود. آدم‌های موفق افرادی هستند که ثروت بیشتری داشته باشند. اما دلیل شکل‌گیری چنین طبقه‌ای در اقتصاد ایران چیست؟ آنچه می‌توان به عنوان اصلی‌ترین علت نام برد، زدوبند و ارتباطاتی است که در این سال‌ها بین افراد خاص ایجاد شد. این ارتباطات دسترسی به اعتبارات بانکی را تسهیل کرد و به‌تدریج اینها را دارای زندگی‌های کاملا متفاوتی کرد. درآمدهای بزرگ عمدتا نشات‌گرفته از خلاقیت آدم‌ها و تلاش آنها نبود. امروز طبقه قدرت و دولت تشکیل‌دهنده اصلی این گروه است. نوعا از ناحیه همین گروه از افرادی که درآمدهای یک‌شبه و بادآورده بسیار بزرگی کسب‌ کردند از اعمال نفوذ در قوانین و مقررات و نفوذ در تصمیم‌گیری‌ها ابایی نداشته و از این محل بر درآمد خود افزودند. افرادی که مطلع بودند قیمت دلار قرار است سه‌برابر شود با ارتباطات و دسترسی‌ای که به منابع بانکی داشتند؛ از این اعتبارات استفاده کرده و با خرید دلار یک‌شبه درآمدی سه‌برابری برای خود فراهم کردند. این دسته از افراد دچار عدم تعادل‌های جدی در زندگی شدند. این را در اشکال مختلف زندگی آنها به صورت مصرف جنون‌آمیز می‌توان دید. پیش از انقلاب هم نابرابری‌ها در جامعه وجود داشت و طبقات مرفه و متوسط و فقیر به چشم می‌خورد. اما طبقه‌ای با چنین روند مصرف‌گرایی جنون‌آمیزی مشاهده نمی‌شد. هرچند پس از جنگ این طبقه که گروهی نامولد و با درآمدهای بدون فعالیت اقتصادی هستند، شکل گرفت اما اوج گستردگی این طبقه را در دولت‌نهم و به‌ویژه دولت‌دهم می‌بینیم. منابع بزرگ بانکی که از سیستم بانک‌ها خارج شد، شوک‌های بزرگ ارزی، دستکاری در قیمت تعرفه کالاهای وارداتی یا حتی صادراتی مانند تعرفه واردات گوشی‌تلفن همراه و در کنار آن استفاده از امتیازات ویژه مانند استفاده از گاز ارزان در بخشی از تولیدات پتروشیمی یا خصوصی‌سازی‌هایی که عمدتا به فساد بزرگ شبیه بود، در این دوره به‌کرات اتفاق افتاد و توانست طبقه مورداشاره را روزبه‌روز بزرگ‌تر و با فاصله‌عمیق‌تر از دیگر طبقات قرار دهد. بر این اساس شاهد بروز مناسبات غلط در کشور شدیم که به‌دنبال خود نابرابری‌های شدید اقتصادی و مصرف‌گرایی جنون‌آمیز را همراه داشت.
بعد از جنگ‌تحمیلی شاهد یک‌تغییر رویکرد و تغییر نگاه به ارزش‌های زندگی هستیم. به‌ خاطر دارم مقامات وقت از ایجاد یک زندگی متفاوت و یک‌زندگی همراه با رفاه بیشتر و سطح درآمد بالاتر صحبت می‌کردند. اما این زمانی تحقق خواهد یافت که فرصت‌های کسب درآمد برای تمام اقشار جامعه ایجاد شود. به همین دلیل و به‌علت شکل‌نگرفتن فرصت برابر می‌بینیم که سطح گسترده‌ای از فساد در جامعه ایجاد می‌شود. جامعه به‌گونه‌ای تغییر می‌یابد که هدف‌گذاری مالی و کسب زندگی مرفه به‌عنوان هدف و نشانه موفقیت در جامعه تلقی می‌شود. آدم‌های موفق افرادی هستند که ثروت بیشتری داشته باشند. اما دلیل شکل‌گیری چنین طبقه‌ای در اقتصاد ایران چیست؟ آنچه می‌توان به عنوان اصلی‌ترین علت نام برد، زدوبند و ارتباطاتی است که در این سال‌ها بین افراد خاص ایجاد شد. این ارتباطات دسترسی به اعتبارات بانکی را تسهیل کرد و به‌تدریج اینها را دارای زندگی‌های کاملا متفاوتی کرد. درآمدهای بزرگ عمدتا نشات‌گرفته از خلاقیت آدم‌ها و تلاش آنها نبود. امروز طبقه قدرت و دولت تشکیل‌دهنده اصلی این گروه است. نوعا از ناحیه همین گروه از افرادی که درآمدهای یک‌شبه و بادآورده بسیار بزرگی کسب‌ کردند از اعمال نفوذ در قوانین و مقررات و نفوذ در تصمیم‌گیری‌ها ابایی نداشته و از این محل بر درآمد خود افزودند. افرادی که مطلع بودند قیمت دلار قرار است سه‌برابر شود با ارتباطات و دسترسی‌ای که به منابع بانکی داشتند؛ از این اعتبارات استفاده کرده و با خرید دلار یک‌شبه درآمدی سه‌برابری برای خود فراهم کردند. این دسته از افراد دچار عدم تعادل‌های جدی در زندگی شدند. این را در اشکال مختلف زندگی آنها به صورت مصرف جنون‌آمیز می‌توان دید. پیش از انقلاب هم نابرابری‌ها در جامعه وجود داشت و طبقات مرفه و متوسط و فقیر به چشم می‌خورد. اما طبقه‌ای با چنین روند مصرف‌گرایی جنون‌آمیزی مشاهده نمی‌شد. هرچند پس از جنگ این طبقه که گروهی نامولد و با درآمدهای بدون فعالیت اقتصادی هستند، شکل گرفت اما اوج گستردگی این طبقه را در دولت‌نهم و به‌ویژه دولت‌دهم می‌بینیم. منابع بزرگ بانکی که از سیستم بانک‌ها خارج شد، شوک‌های بزرگ ارزی، دستکاری در قیمت تعرفه کالاهای وارداتی یا حتی صادراتی مانند تعرفه واردات گوشی‌تلفن همراه و در کنار آن استفاده از امتیازات ویژه مانند استفاده از گاز ارزان در بخشی از تولیدات پتروشیمی یا خصوصی‌سازی‌هایی که عمدتا به فساد بزرگ شبیه بود، در این دوره به‌کرات اتفاق افتاد و توانست طبقه مورداشاره را روزبه‌روز بزرگ‌تر و با فاصله‌عمیق‌تر از دیگر طبقات قرار دهد. بر این اساس شاهد بروز مناسبات غلط در کشور شدیم که به‌دنبال خود نابرابری‌های شدید اقتصادی و مصرف‌گرایی جنون‌آمیز را همراه داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.