|

دست‌‌به‌‌دست‌کردن امر بیان‌ناپذیر

سوزان سانتاگ. ترجمه پویا رفویی

مسلم آنکه سبک هنرمند فقط با برخورداری از کیفیتی پابرجا، بی‌پروا، یکدست و ناگزیر، به توفیق شایانی در اثر منجر نمی‌شود. دو رمان «رادیگو» همان‌قدر از این کیفیت برخورداراند که آثار باخ.
تفاوتی که من میان «سبک» و «سبک‌بارگی» قایل شده‌ام با تفاوت میان «رای» و «خودرایی» متناظر خواهد بود. از منظر فنی، سبک هنرمند تعبیری است خاص از چینش «فرم»ها در اثر. به همین دلیل است که مسایل ناشی از مفهوم سبک، با مسایل ناشی از مفهوم «فرم» تداخل پیدا می‌کند و تا حد زیادی راهکارها نیز حائز مشترکاتی هستند. مثلا، یکی از کارکردهای سبک، که با کارکرد مهم فرم به‌زعم کالریج و والری این‌همانی دارد؛ عبارت است از صیانت آثار فکری از فراموشی؛ مشخصا دلیل این امر بیش از هرچیز ویژگی منحصر‌به‌فرد کارکرد فرم است. این کارکرد که در بین تمام ادبیات‌های بدوی شفاهی از مشترکات است، با کلام آهنگین و گاه با قافیه‌سازی جلوه می‌کند. آهنگ، قافیه و منابع پیچیده‌تر قوالب شعری از قبیل عروض، لف و نشر و طباق در حکم ابزاری هستند که پیش از ابداع نشانه‌های مادی (نوشتار)، با آنها می‌شد کاری کرد تا کلمات در حافظه نقش ببندد؛ از این‌رو فرهنگ‌های باستانی برآن‌اند تا همه امور را در قالبی شاعرانه به خاطر بسپارند. همان‌طور که والری خاطرنشان می‌کند: «فرم هنری مجموعه‌ای است از خصیصه‌هایی ادراک‌پذیر که کنش مادی آن، «شناخت» را امری ناگزیر می‌کند و برآن است تا در برابر علل مختلفی که بیان تفکر را تهدید می‌کند، از خود مقاومت نشان بدهد، خواه این علل بی‌اعتنایی و فراموشی باشد، خواه حتی مخالفت‌هایی باشد که در ذهن علیه فرم هنری مطرح می‌شوند.»
بنابراین فرم -به‌تعبیری خاص، سبک- برنامه‌ای است به قصد اثرگذاری حسی، تمهیدی است محض تعامل میان عواطف حسی بی‌واسطه و حافظه (اعم از حافظه فردی یا فرهنگی). این کارکرد خاطره‌گون حاکی از آن است که همه سبک‌ها منوط به عناصری دال بر تکرار و حشواند و چه‌بسا همین مبنای تحلیل آنها باشد. علاوه‌بر این، فرم شرحی است از دشواری‌های هنر دوران معاصر. امروزه سبک‌ها به‌کندی سابق تطور نمی‌یابند و تدریجا از یکدیگر پیشی نمی‌گیرند، در ادوار طولانی زمان، مخاطبان هنری مجالی می‌یافتند تا با عناصر مکرری که اثر هنری مبتنی بر آن بود، کاملا سازگاری پیدا کنند، اما در عوض اینک چنان به‌سرعت یکی جای دیگری را پر می‌کند که گویا مخاطب فرصت سرخاراندن نیز پیدا نمی‌کند. اگر سر درنیاوریم اثر به چه نحو خود را تکرار می‌کند، کم‌و‌بیش عین آن است که اثر درک‌نشدنی باشد و متعاقبا چنین اثری فهمیدنی هم نخواهد بود. با درک تکرارها است که اثر به فهم درمی‌آید. تا وقتی به‌جز «محتوا»، از عناصر (و توازن میان) واریاسیون‌ها یا تکرارهای «شاخسار زمستانی» کانینگهام یا «کنسرتوی مجلسی» چارلز ورونین یا «ناهار عریان» باروز یا تابلوهای «یکدست سیاه» اِد راینهارت سر درنیاوریم، از این آثار جز ملال، کراهت یا اغتشاش یا هر سه چیز دیگری سر درنمی‌آوریم.
سبک، گذشته از مفهوم موسعی که از آن به «تمهید خاطره‌گون» مراد کردم از کارکردهای دیگری نیز برخوردار است. مثلا یکی این‌که، هر سبکی تجسمی است از تصمیمی معرفت-شناختی، تفسیری است بر چیستی و چگونگی ادراک‌های ما. نگریستن به هر خود-آگاه دوران معاصر مثل آب‌خوردن است، هرچند این امر در معنای عام هنر چندان صدق نمی‌کند. بر این منوال، سبک رمان‌های رب-گریه بیانگر نظرگاهی قاطع، ولو موجز، از رابطه میان انسان و شئ است؛ به‌طور کلی شخص عینا همان شئ است و شی، شخص نیست. نحوه رفتار رب-گریه با آدمی و سر باز زدن وی از «انسان‌نمایی» اشیا، به‌منزله تصمیمی سبک‌گرایانه است -تا مگر از این طریق شرح جامعی از خواص بصری و مکانی اشیا به دست دهد؛ تا مگر از این طریق به جز قوه باصره، دیگر حالات حسی را حذف کند، دلیل این کار شاید این باشد که توصیف این حالات با زبان موجود چندان «دقیق» و «خنثی» نیست. سبک چرخه در چرخه گرترود اشتاین در «ملانکتا» از تعلق‌خاطر او به رقت آگاهی بی‌واسطه‌ای حکایت می‌کند که مسبب آن یادآوری یا چشمداشت است، او خود از آن به «تداعی»هایی مراد می‌کند که با نظام زمان‌بندی زبان محو می‌شود. تاکید اشتاین بر اکنونیت تجربه با تصمیم او مبنی بر تداوم زمان حال، انتخاب کلمه‌هایی دم‌دستی و کوتاه و پیوسته تکرارکردن آنها، استعمال نحوی بی‌چفت‌و‌بست و انصراف از سجاوندی، این‌همانی دارد. هر سبکی تمهیدی است به منظور تاکید بر چیزی.
چنان‌که می‌بینیم، تصمیمات سبک‌گرایانه با متمرکز‌ساختن توجه ما بر پاره‌ای امور، توجه ما را جرح‌و‌تعدیل می‌کنند، راه را بر دیدن اموری دیگر می‌بندند. اما جذابیت بیشتر اثری هنری در قیاس با اثری دیگر، منوط به کثرت اموری نیست که تصمیمات سبک‌گرایانه در اثری به ما تفویض می‌کند، بلکه منوط به فشردگی، پابرجایی و خردمندی است؛ چه‌بسا که به قیمت جرح‌و‌تعدیل تمرکز ما تمام بشود.
جان کلام این‌که، همه محتواهای ذهنی «بیان‌ناپذیر»اند. حتی ساده‌ترین احساس‌ها، در جامعیت خود، به وصف درنمی‌آیند. از این‌رو، هر اثر هنری گذشته از آنکه مستلزم آن است تا به‌منزله «برگردان» چیزی فهم شود، به‌منزله دست به دست شدن «امر بیان‌ناپذیر» نیز هست. برترین هنرها، هنری است که همواره به اموری ناگفتنی اشراف دارد (قواعد «آداب‌زبانی»)، به تضاد میان بیان و امر بیان‌ناپذیر اشراف دارد. تمهیدات سبک‌گرایانه، در عین‌حال ترفندهای خویشتن‌داری نیز هستند. در آثار هنری اغلب اوقات سکوت کارگرتر می‌افتد.
وجه‌غالب بحثی که در باب سبک مطرح کردم به نیت تبیین پاره‌ای از کژفهمی‌ها و نحوه حل‌و‌فصل آنها بود. اما لازم به ذکر است که سبک نگره‌ای است که (هرگاه از فرم یا کیفیت آن سخن به میان می‌آوریم) به هر تجربه‌ای تسری می‌یابد. و همان‌طور که بسیاری از آثار هنری به حق تامل‌برانگیز، با محک معیارهایی که طرح کرده‌ام ناسره یا مغشوش هستند، چه‌بسیار مولفه‌هایی که در عین برخورداری از کیفیت‌های شیء هنری در زمره آثار هنری به‌حساب نمی‌آیند. هرگاه وجه بارز سخن یا حرکت یا رفتار یا شیئی، از سر‌راست‌ترین، فایده‌مند‌ترین و بی‌ذوق‌ترین طرز بیان یا بودن-در-جهان تخطی کند، به چشم ما «سبک»مند و توامان «خود-بنیاد» و «ممتاز» جلوه می‌کند.
مسلم آنکه سبک هنرمند فقط با برخورداری از کیفیتی پابرجا، بی‌پروا، یکدست و ناگزیر، به توفیق شایانی در اثر منجر نمی‌شود. دو رمان «رادیگو» همان‌قدر از این کیفیت برخورداراند که آثار باخ.
تفاوتی که من میان «سبک» و «سبک‌بارگی» قایل شده‌ام با تفاوت میان «رای» و «خودرایی» متناظر خواهد بود. از منظر فنی، سبک هنرمند تعبیری است خاص از چینش «فرم»ها در اثر. به همین دلیل است که مسایل ناشی از مفهوم سبک، با مسایل ناشی از مفهوم «فرم» تداخل پیدا می‌کند و تا حد زیادی راهکارها نیز حائز مشترکاتی هستند. مثلا، یکی از کارکردهای سبک، که با کارکرد مهم فرم به‌زعم کالریج و والری این‌همانی دارد؛ عبارت است از صیانت آثار فکری از فراموشی؛ مشخصا دلیل این امر بیش از هرچیز ویژگی منحصر‌به‌فرد کارکرد فرم است. این کارکرد که در بین تمام ادبیات‌های بدوی شفاهی از مشترکات است، با کلام آهنگین و گاه با قافیه‌سازی جلوه می‌کند. آهنگ، قافیه و منابع پیچیده‌تر قوالب شعری از قبیل عروض، لف و نشر و طباق در حکم ابزاری هستند که پیش از ابداع نشانه‌های مادی (نوشتار)، با آنها می‌شد کاری کرد تا کلمات در حافظه نقش ببندد؛ از این‌رو فرهنگ‌های باستانی برآن‌اند تا همه امور را در قالبی شاعرانه به خاطر بسپارند. همان‌طور که والری خاطرنشان می‌کند: «فرم هنری مجموعه‌ای است از خصیصه‌هایی ادراک‌پذیر که کنش مادی آن، «شناخت» را امری ناگزیر می‌کند و برآن است تا در برابر علل مختلفی که بیان تفکر را تهدید می‌کند، از خود مقاومت نشان بدهد، خواه این علل بی‌اعتنایی و فراموشی باشد، خواه حتی مخالفت‌هایی باشد که در ذهن علیه فرم هنری مطرح می‌شوند.»
بنابراین فرم -به‌تعبیری خاص، سبک- برنامه‌ای است به قصد اثرگذاری حسی، تمهیدی است محض تعامل میان عواطف حسی بی‌واسطه و حافظه (اعم از حافظه فردی یا فرهنگی). این کارکرد خاطره‌گون حاکی از آن است که همه سبک‌ها منوط به عناصری دال بر تکرار و حشواند و چه‌بسا همین مبنای تحلیل آنها باشد. علاوه‌بر این، فرم شرحی است از دشواری‌های هنر دوران معاصر. امروزه سبک‌ها به‌کندی سابق تطور نمی‌یابند و تدریجا از یکدیگر پیشی نمی‌گیرند، در ادوار طولانی زمان، مخاطبان هنری مجالی می‌یافتند تا با عناصر مکرری که اثر هنری مبتنی بر آن بود، کاملا سازگاری پیدا کنند، اما در عوض اینک چنان به‌سرعت یکی جای دیگری را پر می‌کند که گویا مخاطب فرصت سرخاراندن نیز پیدا نمی‌کند. اگر سر درنیاوریم اثر به چه نحو خود را تکرار می‌کند، کم‌و‌بیش عین آن است که اثر درک‌نشدنی باشد و متعاقبا چنین اثری فهمیدنی هم نخواهد بود. با درک تکرارها است که اثر به فهم درمی‌آید. تا وقتی به‌جز «محتوا»، از عناصر (و توازن میان) واریاسیون‌ها یا تکرارهای «شاخسار زمستانی» کانینگهام یا «کنسرتوی مجلسی» چارلز ورونین یا «ناهار عریان» باروز یا تابلوهای «یکدست سیاه» اِد راینهارت سر درنیاوریم، از این آثار جز ملال، کراهت یا اغتشاش یا هر سه چیز دیگری سر درنمی‌آوریم.
سبک، گذشته از مفهوم موسعی که از آن به «تمهید خاطره‌گون» مراد کردم از کارکردهای دیگری نیز برخوردار است. مثلا یکی این‌که، هر سبکی تجسمی است از تصمیمی معرفت-شناختی، تفسیری است بر چیستی و چگونگی ادراک‌های ما. نگریستن به هر خود-آگاه دوران معاصر مثل آب‌خوردن است، هرچند این امر در معنای عام هنر چندان صدق نمی‌کند. بر این منوال، سبک رمان‌های رب-گریه بیانگر نظرگاهی قاطع، ولو موجز، از رابطه میان انسان و شئ است؛ به‌طور کلی شخص عینا همان شئ است و شی، شخص نیست. نحوه رفتار رب-گریه با آدمی و سر باز زدن وی از «انسان‌نمایی» اشیا، به‌منزله تصمیمی سبک‌گرایانه است -تا مگر از این طریق شرح جامعی از خواص بصری و مکانی اشیا به دست دهد؛ تا مگر از این طریق به جز قوه باصره، دیگر حالات حسی را حذف کند، دلیل این کار شاید این باشد که توصیف این حالات با زبان موجود چندان «دقیق» و «خنثی» نیست. سبک چرخه در چرخه گرترود اشتاین در «ملانکتا» از تعلق‌خاطر او به رقت آگاهی بی‌واسطه‌ای حکایت می‌کند که مسبب آن یادآوری یا چشمداشت است، او خود از آن به «تداعی»هایی مراد می‌کند که با نظام زمان‌بندی زبان محو می‌شود. تاکید اشتاین بر اکنونیت تجربه با تصمیم او مبنی بر تداوم زمان حال، انتخاب کلمه‌هایی دم‌دستی و کوتاه و پیوسته تکرارکردن آنها، استعمال نحوی بی‌چفت‌و‌بست و انصراف از سجاوندی، این‌همانی دارد. هر سبکی تمهیدی است به منظور تاکید بر چیزی.
چنان‌که می‌بینیم، تصمیمات سبک‌گرایانه با متمرکز‌ساختن توجه ما بر پاره‌ای امور، توجه ما را جرح‌و‌تعدیل می‌کنند، راه را بر دیدن اموری دیگر می‌بندند. اما جذابیت بیشتر اثری هنری در قیاس با اثری دیگر، منوط به کثرت اموری نیست که تصمیمات سبک‌گرایانه در اثری به ما تفویض می‌کند، بلکه منوط به فشردگی، پابرجایی و خردمندی است؛ چه‌بسا که به قیمت جرح‌و‌تعدیل تمرکز ما تمام بشود.
جان کلام این‌که، همه محتواهای ذهنی «بیان‌ناپذیر»اند. حتی ساده‌ترین احساس‌ها، در جامعیت خود، به وصف درنمی‌آیند. از این‌رو، هر اثر هنری گذشته از آنکه مستلزم آن است تا به‌منزله «برگردان» چیزی فهم شود، به‌منزله دست به دست شدن «امر بیان‌ناپذیر» نیز هست. برترین هنرها، هنری است که همواره به اموری ناگفتنی اشراف دارد (قواعد «آداب‌زبانی»)، به تضاد میان بیان و امر بیان‌ناپذیر اشراف دارد. تمهیدات سبک‌گرایانه، در عین‌حال ترفندهای خویشتن‌داری نیز هستند. در آثار هنری اغلب اوقات سکوت کارگرتر می‌افتد.
وجه‌غالب بحثی که در باب سبک مطرح کردم به نیت تبیین پاره‌ای از کژفهمی‌ها و نحوه حل‌و‌فصل آنها بود. اما لازم به ذکر است که سبک نگره‌ای است که (هرگاه از فرم یا کیفیت آن سخن به میان می‌آوریم) به هر تجربه‌ای تسری می‌یابد. و همان‌طور که بسیاری از آثار هنری به حق تامل‌برانگیز، با محک معیارهایی که طرح کرده‌ام ناسره یا مغشوش هستند، چه‌بسیار مولفه‌هایی که در عین برخورداری از کیفیت‌های شیء هنری در زمره آثار هنری به‌حساب نمی‌آیند. هرگاه وجه بارز سخن یا حرکت یا رفتار یا شیئی، از سر‌راست‌ترین، فایده‌مند‌ترین و بی‌ذوق‌ترین طرز بیان یا بودن-در-جهان تخطی کند، به چشم ما «سبک»مند و توامان «خود-بنیاد» و «ممتاز» جلوه می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.