|

یک روز با گروه موسیقی «آمانژ»

«سن»، در کف خیابان

مرجان صائبی

جمعیت بیشتر از مقداری بود که دور نوازنده‌های خیابانی جمع می‌شوند، انگار خیلی‌ها از قبل می‌دانستند آنها آن روز بعدازظهر دم در سینما آزادی موسیقی اجرا می‌کنند، فکر کردم شاید دوستان و آشنایان خودشانند، اما ظاهر مردمی که دورشان حلقه زده بودند خیلی متفاوت بود؛ از پیرمردی کرواتی با ژاکت‌ زرد روشن تا کارگرهایی با لباس مندرس. آنها مخاطبان سینما هم نبودند، چون قبلا هم گروه‌های دیگری را آنجا دیده بودم که موسیقی گروه‌های خارجی را کاور می‌کردند اما معمولا مردم به اندازه عبوری کوتاه به موسیقی آنها گوش می‌دادند. نوازنده‌ها شروع به نواختن کردند؛ چیزی شبیه لید گیتاری که یک‌راکرشرقی بنوازد؛ نوازنده سه‌تار صدای غریبی از ساز درمی‌آورد. غم مستتر در موسیقی ایرانی با تم موسیقی راک درهم آمیخته بود. آنها با موسیقی بدون کلام 200نفر و شاید هم بیشتر را وادار به ایستادن کرده بودند. به مرور بوق ماشین‌ها و همهمه خیابان در صدای موسیقی محو شد. بعد از نیم‌ساعت سیم گیتار پاره شد. اما جز عده کمی بقیه همان‌طور سر جایشان ایستادند. صدای غمی سرخوشانه، رگ‌خواب همه را به دست گرفته بود. همه منتظر بودند گیتاریست سیم سازش را درست کند. حدود 20دقیقه طول کشید و دوباره همان صدای پرکشش شروع شد، چندلحظه بعد دختربچه‌ای پنج یا شش‌ساله به طرف بندوبساط نوازنده‌ها رفت و یک‌اسکناس پنج‌هزارتومانی روی جلد یکی از سازها گذاشت، به دنبال دخترک بقیه آدم‌ها هم خجالتشان ریخت و به سمت جلد سازها رفتند، نه شکوه‌ای از قیمت بالای بلیت بود، نه مافیای موسیقی و نه دست‌های پشت‌پرده، همه‌چیز در صادقانه‌ترین حالت جریان داشت. جادوی موسیقی کار خودش را کرده بود، همه حالشان خوب بود... .
در خیابان
پاتوقشان شهرک‌غرب بوده، جایی نزدیک مرکز خرید میلادنور. محسن سه‌تار می‌زند و پسرش ایلیا دف؛ خیلی وقت بوده دنبال گیتاریستی می‌گشتند تا با او بنوازند. وقتی گیتارزدن شاهین را می‌بینند آنقدر به نظرشان قشنگ می‌آید که همان‌جا روی چمن‌ها کنار خیابان می‌نشینند و با هم ساز می‌زنند. بدون اینکه خودشان بدانند گروهشان همان‌جا شکل می‌گیرد. «آمانژ» به کردی یعنی قله کوه یا رویا. شاهین و محسن همان‌جا روی چمن‌های کنار بزرگراه نشستند و رویاهایشان را با هم تقسیم کردند. شاهین می‌گوید: «چیزی که محسن می‌نواخت اصلا صدای سه‌تار نمی‌داد. او با سه‌تار کاری می‌کرد که تا به حال نشنیده بودم. به محسن گفتم می‌توانم با شما ساز بزنم؟ قبول کرد و من در گام مینور شروع کردم به زدن و محسن زیرش سلو زد و ایلیا هم دف نواخت.»
از کجا تا کجا
دیدن نوازنده‌ای با تحصیلات آکادمیک که در گوشه‌وکنار خیابان‌های تهران نوازندگی می‌کند، اتفاق معمولی نیست. شاهین تحصیلات آکادمیک دارد و به‌نوعی آهنگساز گروه آمانژ است، محسن هم از کودکی ساز می‌زند. شاهین از اول راهنمایی با موسیقی راک آشنا می‌شود و بعد از مدتی چون خودش هم گیتار می‌زده با چندتا از دوستانش یک گروه تشکیل می‌دهند و باهم ترش‌متال می‌زدند ولی مثل همه گروه‌ها در این سن‌وسال به قول معروف «دیس‌بند» می‌شوند و شاهین به سراغ رشته حسابداری می‌رود ولی دوام نمی‌آورد و ترم سوم حسابداری را رها می‌کند و به دانشکده موسیقی می‌رود. در گروه‌های زیادی عضو می‌شود اما در هیچ‌کدام نمی‌ماند.
چطور گذارت به خیابان افتاد؟ می‌گوید: «وقتی در گروه The Watchmakers با بچه‌ها به مشکل برخوردم چون کار به سمت الکترونیک‌شدن می‌رفت. من آهنگساز گروه بودم و واقعا خسته شده بودم. هرترک هم حدود هفت‌،هشت‌ماه طول می‌کشید تا با سلیقه اعضای گروه هماهنگ شوم و این برای گروه نوعی پسرفت بود. سال90 به سامان پیشنهاد دادم که در کافه‌ها شروع به نواختن کنیم. سامان به من گفت تمام کسانی که در این مکان‌ها هستند موزیک خوب را شنیده‌اند و به قول معروف موزیک‌باز هستند، به خیابان برویم و برای مردمی بنوازیم که از سر کار می‌آیند و خسته‌اند و می‌خواهند موزیک خوب گوش کنند، اما این اتفاق نیفتاد و در ذهن من ماند تا اینکه با مرتضی که گیتار هارمونیکا می‌نواخت، شروع کردیم در خیابان ساززدن تا اینکه با محسن و ایلیا آشنا شدم.»
محسن هم با موسیقی غریب نبوده در دوره نوجوانی به هوای برادرهایش راک گوش داده و خیلی علاقه داشته به کلاس موسیقی برود، اما آن زمان هزینه‌های آموزش موسیقی مثل الان خیلی بالا بود و محسن هم دوست داشته گیتار بزند ولی خرید گیتار از لحاظ مالی برایش مقدور نبوده. زمانی که بزرگ‌تر شد عمویش یک تنبک به او داد تا ریتم را یاد بگیرد. بعد از آن با تنبک کار کرد و موسیقی‌‌های اصیل گوش می‌داد و به آن علاقه‌مند شد.
موسیقی آمانژ اورجینال است
موسیقی آمانژی‌ها بر حسشان استوار است؛ آنها هوشمندانه ملودی‌های آشنا را در کنار تم موسیقی غربی قرار داده‌اند و آنقدر خودشان را درگیر تکنیک نکرده‌اند که نتواند با احساسات مردم خیابان ارتباط بر قرار کند. محسن هم ساززدنش حال‌وهوای عجیبی دارد. شاید چون از کودکی تنبک نواخته تسلط خوبی روی ریتم‌ها دارد؛ شاید همین حفظ ریتم و حسی‌بودن آمانژ است که جمعیت زیادی را گردشان جمع می‌کند. البته نباید از اورجینال‌بودن موزیکشان غافل شد. مگر چندگروه خیابانی در تهران مولف موسیقی‌ای هستند که آن را در خیابان می‌نوازند؟ آمانژی‌ها اهل کاور موسیقی دیگران نیستند و مبنای توجه به آنها، مولف‌بودنشان است؛ آنها خودشان آهنگساز کارهای خودشان هستند.
به‌نظر گیتاریست گروه «موزیسین‌های ما بیشتر به خودشان فکر می‌کنند به همین‌دلیل یا از این‌ور بام می‌افتند یا از آن طرف.» شاهین حتی به خیلی از دوستانش پیشنهاد داده‌ بود تا برای مردم در خیابان بنوازند تا عکس‌العمل مردم نسبت به موزیکشان را ببینند اما هیچ‌کدام قبول نکردند.
موسیقی خیابانی و المان‌های اعتراض
موسیقی خیابانی در چه رده اجتماعی‌ای قرار می‌گیرد؟ آیا تنها به‌خاطر لذت شنیداری است یا در قالب موسیقی، هنرمند دست به‌نوعی انتقاد و اعتراض می‌زند؟ شاهین می‌گوید: «اعتراض نیست. یک‌جور جاانداختن و تغییر است. شما زمانی می‌توانید بگویید یک موزیک اعتراضی است که المان‌های اعتراض را داشته باشد اما موزیک ما تماما حسی است.» البته عده‌ای از موزیسین‌ها هم نظر مخالفی دارند و معتقدند بعضی وقت‌ها حس هم می‌تواند اعتراضی به شرایط موجود باشد. همیشه اعتراض همراه با عناصر اعتراض نیست بعضی اوقات ساختارشکنی می‌تواند اعتراض باشد. اما محسن می‌گوید: «ما اصلا به این اتفاق توجهی نداریم.»
محسن با موسیقی اصیل ایرانی به‌خوبی آشناست و کار استادان این موسیقی مانند حسین علیزاده را دنبال می‌کند: «ایشان استاد بنام ایران است. مثلا یک‌سال با ترکمن‌ها زندگی می‌کند تا بتواند قطعه پایکوبی یا ترکمن را بنوازد. من هم یک پرچم ایرانی را برداشته‌‌ام و در کنارش می‌گویم این موسیقی زبان همه دنیاست نه صرفا ملت ایران. در واقع، ما به موسیقی کلی نگاه می‌کنیم تا کارمان برای همه جذاب باشد. حال چون در این کشور زندگی می‌کنم و جزو خانواده شهید هستم، الان هم می‌خواهیم برای مردم خسته خیابان یک سوپاپ انرژی باشیم و موسیقی اجرا کنیم؛ یک حس خوب که لذت ببرند. اگر موسیقی ما مردم را جذب می‌کند به‌خاطر این است که ما مرزی بین موسیقی ایرانی و غربی ایجاد نکرده‌ایم. مثلا این موزیک برای پدر من که هیچ شناختی از موسیقی ندارد و خیلی هم مذهبی است جذاب است، با اینکه این شکل موسیقی‌نواختن را کار مطرب‌ها می‌داند چون مطرب از زمانی وارد فرهنگ ما شده که نوازنده‌ها به خیابان‌ها آمده‌اند و لفظی تحقیرکننده است. موسیقی نباید مثل شیر مدت‌دار که در خارج از یخچال هم خراب نمی‌شود، ماندگار باشد. موسیقی باید در لحظه ساخته و در لحظه بیان شود. هیچ‌گاه ادعایی نداریم که بگوییم موسیقی ما منفک‌شده از سایر موسیقی‌هاست. هرچه می‌نوازیم برگرفته از کارهای استادان بزرگ ایرانی و خارجی است. درواقع در حال تجربه و یادگیری هستیم.»
یکی از نکته‌های مهم درباره آمانژی‌ها این است که آنها از قبل تصمیم نگرفتند موسیقی تلفیقی تولید کنند. همنشینی ساز گیتار و سه‌تار با دف برایشان اتفاقی و بر اساس تجربه و لذتی که خودشان از موسیقی بردند، شکل گرفته است.
شاهین می‌گوید: «سه‌تارنواختن آقامحسن طوری است که همه متعجب هستند چطور این صدا را ایجاد می‌کند. با سه‌تار بلوز، کانتری، راک یا... می‌‌نوازد و این یعنی یک کار تلفیقی. کار تلفیقی این نیست که یک کار سنتی را با آواز راک کار کنیم.» به‌نظر محسن، موسیقی سنتی برای پیشرفت ناچار به ترکیب با موسیقی غربی است: «200سال قبل شخصی به نام مشتاق که نوازنده بوده سیم سوم سه‌تار را اضافه می‌کند تا بتواند هارمونی بیشتری ایجاد کند. اما این هارمونی‌ها خیلی ضعیف است و فقط مناسب تکنوازی است نه همنوازی. باید شرایط موجود را با موسیقی تطبیق دهیم و بیان موسیقی باید طوری باشد که برای همه قابل فهم باشد. اگر عده‌ای خاص را در نظر بگیریم شاید موسیقی‌مان هم خاص شود، موسیقی ما الان خاص است و دارای یک عقبه و شناخت است. ولی ما نیازمند موسیقی غربی هستیم و باید در کنار آنها کار کنیم که موسیقی‌مان جوابگوی مردم باشد. من باید کف این جامعه زندگی کنم تا بتوانم دردها را بیان کنم. اگر می‌خواهم موسیقی من برای یک رهگذر با گرفتاری‌های خودش جذاب باشد باید درد مردم را کشیده باشم.»
شغل یا تکدی‌گری
خارج از ایران، نواختن در خیابان و مترو یک شغل است و جا افتاده که یک نوازنده گوشه‌ای از خیابان را برای یک‌ماه اجاره می‌کند و هزینه‌های خودش و اجاره آنجا را هم درمی‌آورد. ولی در ایران، داستان یکسره متفاوت است. در شرایطی که موسیقی رسمی هم در حالت تعلیق است، جاانداختن نوازندگی خیابانی به‌عنوان شغل و هنر آرزوی محالی به‌نظر می‌رسد. وقتی صحبت به شغل‌بودن نوازندگی در خیابان می‌کشد، شاهین می‌گوید: «وقتی یکی از اقوام من، من را در خیابان می‌بیند و می‌گوید تو تکدی‌گری می‌کنی، فقط در جوابش می‌توانم بگویم: من برنده‌ام چون کاری را که دوست دارم انجام می‌دهم. من حتی در ابتدا برای جاانداختن این کار در ذهن پدر و مادرم هم مشکل داشتم. البته خانواده من فرهنگی بودند. مادرم معلم ابتدایی بود و این باعث می‌شد بیشتر مرا درک کند اما بالاخره در ذهن خانواده‌های ما این است که خب آخر هنر در ایران چیست و چه‌کاره خواهی شد؟ بعد که علاقه من را دیدند و دیدند که من حتی دانشگاهم را به این خاطر تغییر داده‌ام، همراهم شدند حتی با اینکه دیدگاه پدرم درباره موسیقی نسبت به من زمین تا آسمان فرق داشت و موسیقی کلاسیک، کوچه‌بازاری و سنتی گوش می‌داد. تا زمانی که سه‌سال قبل وقتی در کافه بودم، پدرم تماس گرفت و گفت یکی از کانال‌ها کنسرت راک خیلی خوبی پخش می‌کند. به‌نظرم این تاثیری بود که من روی خانواده‌ام گذاشتم.»
آدم‌ها با سخاوت برای موسیقی دست در جیبشان می‌کردند کسانی که از ظاهرشان مشخص بود درآمدشان به قدری نیست که 50یا60هزارتومان «پایین‌ترین قیمت بلیت» برای کنسرت بپردازند یا اساسا دغدغه موسیقایی ندارند که هرطور شده پول کنسرت را فراهم کنند: «ما هم که علاقه‌مند به موسیقی هستیم، نمی‌توانیم با این درآمد و با این قیمت‌ها بلیت کنسرت بخریم.»
مافیای موسیقی
آمانژ اولین تِرک خودش را به‌صورت رایگان در سایتش منتشر کرد و این اولین ورود نیمه‌رسمی اعضای گروه به فضایی است که احتمالا بعدها بیشتر درگیرش خواهند شد. اما آیا می‌توانند در این فضا رشد کنند؟ آنها به خیابان عادت دارند؛ به تغییر چهره مردم در لحظه. انتشار آلبوم و برگزاری کنسرت و کارکردن با سرمایه‌گذاران با موسیقی آنها چه خواهد کرد؟
شاهین درباره همکاری با تهیه‌کنندگان رسمی می‌گوید: «دوکمپانی (آونگ و موسسه‌ای که نامش خاطرم نیست) با من تماس گرفتند که پخش اختصاصی داشته باشیم. اما من قبول نکردم. چون می‌خواستم اولین تِرَکمان از طرف خودمان باشد و فردا نگویند ما این کار را کردیم. من وقتم را برای موسیقی گذاشته‌ام و نمی‌خواهم زیردست کسی باشم. من و محسن چون سال‌ها ساز می‌زنیم از قیدوبندها خسته‌ایم و نمی‌توانیم اینطور کار کنیم. وقتی من مثلا شعر می‌نویسم و برای گرفتن مجوز به ارشاد می‌روم و به من می‌گویند به جای فلان کلمه باید یک کلمه دیگر استفاده کنی، می‌گویم پس شما شاعر این شعر هستید نه من. اصلا به همین خاطر فعلا به دنبال شعرگفتن نیستیم. موزیک باید خودش حرف بزند و به قول شما مردم صبر کنند تا کار ما را ببینند. حتی یک‌ماه قبل، در سینما آزادی وقتی خانمی موزیک ما را شنید از شدت گریه چشم‌هایش سرخ شده بود. برای همین واکنش‌ها تصمیم گرفتیم این کارها را به هرقیمتی و با هروضعیت مالی‌ای بسازیم. سال گذشته زمانی که برف می‌آمد در خیابان ساز می‌زدیم.» محسن درباره شرایط نوازندگی در خیابان می‌گوید: «دوست دارم زمانی که در سرما ساز می‌زنیم، کارمان را ببینید. چون نمی‌توانیم از دستکش استفاده کنیم و دستمان از سرما یخ می‌زند و مضراب می‌نوازیم. در این مدت پیشنهادی داشتیم که در سالن‌های محدودتر بنوازیم اما نرفتیم. اوایل شماره می‌گرفتیم که برویم چون به مسایل مادی فکر می‌کردیم. اما یک‌لحظه به این فکر کردیم که اصلا این هدف ما نبود.»
چالش‌های نوازندگی در خیابان
اجرای موسیقی در سالن‌های برگزاری کنسرت هم با صدتامجوز و اجازه مشکل دارد؛ چه برسد در خیابان. ماهی نیست که چندکنسرت با مجوز به‌دلایل مختلف لغو نشود، البته بی‌کلام‌بودن موسیقی آمانژی‌ها اینجا به نفعشان است و احتمال مشکلات معمول را کمتر می‌کند آمانژی‌ها اما مشکلات نوازندگی در خیابان را به سه‌دسته تقسیم می‌کنند: «سه‌نوع گیردادن داریم؛ اول شهرداری که با یکی از افراد این سازمان صحبت کردیم گفت شما دستفروش نیستید و چیزی را در خیابان نمی‌فروشید که بخواهند با شما برخورد کنند که البته الان این گیردادن کمتر شده. دوم نیروی انتظامی و سوم مردمی که با نیروی انتظامی تماس می‌گرفتند و از سروصدا شکایت می‌کردند. ما سعی می‌کنیم مزاحمتی برای کسی ایجاد نکنیم. البته هیچ‌گاه با کسی درگیر نشده‌ایم و فقط محل را ترک کرده‌ایم، مثلا به اما اعلام کرده‌اند که ما را به پلیس امنیت یا اطلاعات می‌برند. ما هم گفتیم چشم، نمی‌نوازیم، اما باز هم آمدیم.»
آینده موسیقی خیابانی
تاکیدشان بر این است که مرز بین موسیقی غربی و شرقی از ذهن مردم برداشته شود و این عدم‌مرزبندی را به مسایل اخلاقی در جامعه هم بسط می‌دهند. به‌نظر آنها خیابان بهترین جا برای شروع خط‌زدن مرزهاست. برای ساززدن از مردم انرژی می‌گیرند و اجرا در سالن‌های بزرگ برایشان خیلی وسوسه‌کننده نیست. نشستن روی یک صندلی ساکن و گوش‌سپردن به موسیقی راک از نظرشان منطقی نیست و لذتی برای شنونده ندارد. محسن می‌گوید: «در این چرخه، ما صدایی را تولید می‌کنیم و آن صدا بدون تجزیه تحلیل شنیده می‌شود و انرژی‌ای را برای ما ساطع کرده و ما آن را گرفته و دوباره به شما برمی‌گردانیم. این تبادل انرژی هم با نمادی به نام پول عرضه می‌شود. ما صدا را تولید می‌کنیم و پولی که مردم به ما می‌دهند، برایمان خیلی جذاب است و خیلی هم برکت دارد. منبع درآمد ما همین موسیقی خیابانی است. آنقدر هست که هزینه‌های روزانه‌مان تامین شود.» گاهی به‌نظر می‌رسد که شاید خیابان برایشان جایی برای دیده‌شدن است و اگر موقعیت بهتری داشتند، در خیابان ساز نمی‌زدند. اما شاهین می‌گوید: «هراتفاقی که بیفتد، حتی اگر شده روزی یک‌ساعت را در خیابان خواهیم نواخت. لذتی که در نواختن در خیابان است، در هیچ‌جایی نیست. مثلا مادر گریانی که فرزندش در زندان است وقتی به ما می‌گوید با شنیدن موسیقی‌شما به آزادی پسرم امیدوار شدم شنیدن این حرف برای ما خیلی لذت‌بخش‌تر از این است که مردم بلیت بخرند و برای دیدن اجرایمان به کنسرت بیایند. البته این قضیه هم خیلی دلچسب و خوب است چون همه نیازمند هستند که مطرح باشند و موردتوجه قرار گیرند. اما باید در پشت این مشهورشدن چیزی باشد. افراد کمی هستند که کار ما را دیده و شنیده‌اند. ما براساس نیازی که می‌بینیم کار می‌کنیم اما اگر 40هزارنفر شنونده داشته باشیم، نمی‌توانیم هرهفته سه‌روز به سینما آزادی برویم. از طرف دیگر نیروی انتظامی هم این اجازه را نمی‌دهد. اگر جایی غیر از ایران بود، این امکان بود امکان داشت ولی شما براساس چیزی که هستید و اتفاقی که در زمان برایتان اتفاق می‌افتد، باید تصمیم بگیرید. الان فیدبک‌ها خوب است اما اگر این حس‌ها زیاد شود، مشکل‌ساز خواهد بود. ما به فکر این هستیم که آلبومی جمع کنیم و اگر بتوانیم کنسرت برگزار کنیم اما هفته‌ای یک‌بار در خیابان به‌خاطر مردم بنوازیم، چون با این حس شروع به کار کرده‌ایم. چیزی که ما را بالا آورده، خیابان است، مثلا شاید یک‌نوازنده به ما اضافه شود و جمعیت شنونده هم زیاد شود و ما مجبور هستیم که کنسرت اجرا کنیم. اما در کل ترجیح ما خیابان است.»... همین‌طور که حلقه جمعیت دور آمانژی‌ها گسترده‌تر می‌شد، یک مامور پلیس با موتور رسید. جایی کنار جدول خیابان موتورش را پارک کرد. نگاه پلیس‌وارانه‌ای به جمعیت و گروه موسیقی انداخت، شاید آن لحظه به این فکر می‌کرد که اجرای موسیقی در خیابان تا چه اندازه خلاف قانون است؟ شاید موسیقی احساسات او را هم برانگیخته بود، اما به روی خودش نمی‌آورد، یا اصلا شاید به نظرش اجرای موسیقی غیرقانونی بود اما دلش نمی‌خواست باعث قطع‌شدن ارتباط حسی مردم با موسیقی باشد. بعد از مدتی انگار با خودش به نتیجه قانع‌کننده‌ای نرسیده باشد، رویش را برگرداند و به سمت موتورش رفت و با کمی تردید حرکت کرد و در سربالایی خیابان وزرا ناپدید شد.
جمعیت بیشتر از مقداری بود که دور نوازنده‌های خیابانی جمع می‌شوند، انگار خیلی‌ها از قبل می‌دانستند آنها آن روز بعدازظهر دم در سینما آزادی موسیقی اجرا می‌کنند، فکر کردم شاید دوستان و آشنایان خودشانند، اما ظاهر مردمی که دورشان حلقه زده بودند خیلی متفاوت بود؛ از پیرمردی کرواتی با ژاکت‌ زرد روشن تا کارگرهایی با لباس مندرس. آنها مخاطبان سینما هم نبودند، چون قبلا هم گروه‌های دیگری را آنجا دیده بودم که موسیقی گروه‌های خارجی را کاور می‌کردند اما معمولا مردم به اندازه عبوری کوتاه به موسیقی آنها گوش می‌دادند. نوازنده‌ها شروع به نواختن کردند؛ چیزی شبیه لید گیتاری که یک‌راکرشرقی بنوازد؛ نوازنده سه‌تار صدای غریبی از ساز درمی‌آورد. غم مستتر در موسیقی ایرانی با تم موسیقی راک درهم آمیخته بود. آنها با موسیقی بدون کلام 200نفر و شاید هم بیشتر را وادار به ایستادن کرده بودند. به مرور بوق ماشین‌ها و همهمه خیابان در صدای موسیقی محو شد. بعد از نیم‌ساعت سیم گیتار پاره شد. اما جز عده کمی بقیه همان‌طور سر جایشان ایستادند. صدای غمی سرخوشانه، رگ‌خواب همه را به دست گرفته بود. همه منتظر بودند گیتاریست سیم سازش را درست کند. حدود 20دقیقه طول کشید و دوباره همان صدای پرکشش شروع شد، چندلحظه بعد دختربچه‌ای پنج یا شش‌ساله به طرف بندوبساط نوازنده‌ها رفت و یک‌اسکناس پنج‌هزارتومانی روی جلد یکی از سازها گذاشت، به دنبال دخترک بقیه آدم‌ها هم خجالتشان ریخت و به سمت جلد سازها رفتند، نه شکوه‌ای از قیمت بالای بلیت بود، نه مافیای موسیقی و نه دست‌های پشت‌پرده، همه‌چیز در صادقانه‌ترین حالت جریان داشت. جادوی موسیقی کار خودش را کرده بود، همه حالشان خوب بود... .
در خیابان
پاتوقشان شهرک‌غرب بوده، جایی نزدیک مرکز خرید میلادنور. محسن سه‌تار می‌زند و پسرش ایلیا دف؛ خیلی وقت بوده دنبال گیتاریستی می‌گشتند تا با او بنوازند. وقتی گیتارزدن شاهین را می‌بینند آنقدر به نظرشان قشنگ می‌آید که همان‌جا روی چمن‌ها کنار خیابان می‌نشینند و با هم ساز می‌زنند. بدون اینکه خودشان بدانند گروهشان همان‌جا شکل می‌گیرد. «آمانژ» به کردی یعنی قله کوه یا رویا. شاهین و محسن همان‌جا روی چمن‌های کنار بزرگراه نشستند و رویاهایشان را با هم تقسیم کردند. شاهین می‌گوید: «چیزی که محسن می‌نواخت اصلا صدای سه‌تار نمی‌داد. او با سه‌تار کاری می‌کرد که تا به حال نشنیده بودم. به محسن گفتم می‌توانم با شما ساز بزنم؟ قبول کرد و من در گام مینور شروع کردم به زدن و محسن زیرش سلو زد و ایلیا هم دف نواخت.»
از کجا تا کجا
دیدن نوازنده‌ای با تحصیلات آکادمیک که در گوشه‌وکنار خیابان‌های تهران نوازندگی می‌کند، اتفاق معمولی نیست. شاهین تحصیلات آکادمیک دارد و به‌نوعی آهنگساز گروه آمانژ است، محسن هم از کودکی ساز می‌زند. شاهین از اول راهنمایی با موسیقی راک آشنا می‌شود و بعد از مدتی چون خودش هم گیتار می‌زده با چندتا از دوستانش یک گروه تشکیل می‌دهند و باهم ترش‌متال می‌زدند ولی مثل همه گروه‌ها در این سن‌وسال به قول معروف «دیس‌بند» می‌شوند و شاهین به سراغ رشته حسابداری می‌رود ولی دوام نمی‌آورد و ترم سوم حسابداری را رها می‌کند و به دانشکده موسیقی می‌رود. در گروه‌های زیادی عضو می‌شود اما در هیچ‌کدام نمی‌ماند.
چطور گذارت به خیابان افتاد؟ می‌گوید: «وقتی در گروه The Watchmakers با بچه‌ها به مشکل برخوردم چون کار به سمت الکترونیک‌شدن می‌رفت. من آهنگساز گروه بودم و واقعا خسته شده بودم. هرترک هم حدود هفت‌،هشت‌ماه طول می‌کشید تا با سلیقه اعضای گروه هماهنگ شوم و این برای گروه نوعی پسرفت بود. سال90 به سامان پیشنهاد دادم که در کافه‌ها شروع به نواختن کنیم. سامان به من گفت تمام کسانی که در این مکان‌ها هستند موزیک خوب را شنیده‌اند و به قول معروف موزیک‌باز هستند، به خیابان برویم و برای مردمی بنوازیم که از سر کار می‌آیند و خسته‌اند و می‌خواهند موزیک خوب گوش کنند، اما این اتفاق نیفتاد و در ذهن من ماند تا اینکه با مرتضی که گیتار هارمونیکا می‌نواخت، شروع کردیم در خیابان ساززدن تا اینکه با محسن و ایلیا آشنا شدم.»
محسن هم با موسیقی غریب نبوده در دوره نوجوانی به هوای برادرهایش راک گوش داده و خیلی علاقه داشته به کلاس موسیقی برود، اما آن زمان هزینه‌های آموزش موسیقی مثل الان خیلی بالا بود و محسن هم دوست داشته گیتار بزند ولی خرید گیتار از لحاظ مالی برایش مقدور نبوده. زمانی که بزرگ‌تر شد عمویش یک تنبک به او داد تا ریتم را یاد بگیرد. بعد از آن با تنبک کار کرد و موسیقی‌‌های اصیل گوش می‌داد و به آن علاقه‌مند شد.
موسیقی آمانژ اورجینال است
موسیقی آمانژی‌ها بر حسشان استوار است؛ آنها هوشمندانه ملودی‌های آشنا را در کنار تم موسیقی غربی قرار داده‌اند و آنقدر خودشان را درگیر تکنیک نکرده‌اند که نتواند با احساسات مردم خیابان ارتباط بر قرار کند. محسن هم ساززدنش حال‌وهوای عجیبی دارد. شاید چون از کودکی تنبک نواخته تسلط خوبی روی ریتم‌ها دارد؛ شاید همین حفظ ریتم و حسی‌بودن آمانژ است که جمعیت زیادی را گردشان جمع می‌کند. البته نباید از اورجینال‌بودن موزیکشان غافل شد. مگر چندگروه خیابانی در تهران مولف موسیقی‌ای هستند که آن را در خیابان می‌نوازند؟ آمانژی‌ها اهل کاور موسیقی دیگران نیستند و مبنای توجه به آنها، مولف‌بودنشان است؛ آنها خودشان آهنگساز کارهای خودشان هستند.
به‌نظر گیتاریست گروه «موزیسین‌های ما بیشتر به خودشان فکر می‌کنند به همین‌دلیل یا از این‌ور بام می‌افتند یا از آن طرف.» شاهین حتی به خیلی از دوستانش پیشنهاد داده‌ بود تا برای مردم در خیابان بنوازند تا عکس‌العمل مردم نسبت به موزیکشان را ببینند اما هیچ‌کدام قبول نکردند.
موسیقی خیابانی و المان‌های اعتراض
موسیقی خیابانی در چه رده اجتماعی‌ای قرار می‌گیرد؟ آیا تنها به‌خاطر لذت شنیداری است یا در قالب موسیقی، هنرمند دست به‌نوعی انتقاد و اعتراض می‌زند؟ شاهین می‌گوید: «اعتراض نیست. یک‌جور جاانداختن و تغییر است. شما زمانی می‌توانید بگویید یک موزیک اعتراضی است که المان‌های اعتراض را داشته باشد اما موزیک ما تماما حسی است.» البته عده‌ای از موزیسین‌ها هم نظر مخالفی دارند و معتقدند بعضی وقت‌ها حس هم می‌تواند اعتراضی به شرایط موجود باشد. همیشه اعتراض همراه با عناصر اعتراض نیست بعضی اوقات ساختارشکنی می‌تواند اعتراض باشد. اما محسن می‌گوید: «ما اصلا به این اتفاق توجهی نداریم.»
محسن با موسیقی اصیل ایرانی به‌خوبی آشناست و کار استادان این موسیقی مانند حسین علیزاده را دنبال می‌کند: «ایشان استاد بنام ایران است. مثلا یک‌سال با ترکمن‌ها زندگی می‌کند تا بتواند قطعه پایکوبی یا ترکمن را بنوازد. من هم یک پرچم ایرانی را برداشته‌‌ام و در کنارش می‌گویم این موسیقی زبان همه دنیاست نه صرفا ملت ایران. در واقع، ما به موسیقی کلی نگاه می‌کنیم تا کارمان برای همه جذاب باشد. حال چون در این کشور زندگی می‌کنم و جزو خانواده شهید هستم، الان هم می‌خواهیم برای مردم خسته خیابان یک سوپاپ انرژی باشیم و موسیقی اجرا کنیم؛ یک حس خوب که لذت ببرند. اگر موسیقی ما مردم را جذب می‌کند به‌خاطر این است که ما مرزی بین موسیقی ایرانی و غربی ایجاد نکرده‌ایم. مثلا این موزیک برای پدر من که هیچ شناختی از موسیقی ندارد و خیلی هم مذهبی است جذاب است، با اینکه این شکل موسیقی‌نواختن را کار مطرب‌ها می‌داند چون مطرب از زمانی وارد فرهنگ ما شده که نوازنده‌ها به خیابان‌ها آمده‌اند و لفظی تحقیرکننده است. موسیقی نباید مثل شیر مدت‌دار که در خارج از یخچال هم خراب نمی‌شود، ماندگار باشد. موسیقی باید در لحظه ساخته و در لحظه بیان شود. هیچ‌گاه ادعایی نداریم که بگوییم موسیقی ما منفک‌شده از سایر موسیقی‌هاست. هرچه می‌نوازیم برگرفته از کارهای استادان بزرگ ایرانی و خارجی است. درواقع در حال تجربه و یادگیری هستیم.»
یکی از نکته‌های مهم درباره آمانژی‌ها این است که آنها از قبل تصمیم نگرفتند موسیقی تلفیقی تولید کنند. همنشینی ساز گیتار و سه‌تار با دف برایشان اتفاقی و بر اساس تجربه و لذتی که خودشان از موسیقی بردند، شکل گرفته است.
شاهین می‌گوید: «سه‌تارنواختن آقامحسن طوری است که همه متعجب هستند چطور این صدا را ایجاد می‌کند. با سه‌تار بلوز، کانتری، راک یا... می‌‌نوازد و این یعنی یک کار تلفیقی. کار تلفیقی این نیست که یک کار سنتی را با آواز راک کار کنیم.» به‌نظر محسن، موسیقی سنتی برای پیشرفت ناچار به ترکیب با موسیقی غربی است: «200سال قبل شخصی به نام مشتاق که نوازنده بوده سیم سوم سه‌تار را اضافه می‌کند تا بتواند هارمونی بیشتری ایجاد کند. اما این هارمونی‌ها خیلی ضعیف است و فقط مناسب تکنوازی است نه همنوازی. باید شرایط موجود را با موسیقی تطبیق دهیم و بیان موسیقی باید طوری باشد که برای همه قابل فهم باشد. اگر عده‌ای خاص را در نظر بگیریم شاید موسیقی‌مان هم خاص شود، موسیقی ما الان خاص است و دارای یک عقبه و شناخت است. ولی ما نیازمند موسیقی غربی هستیم و باید در کنار آنها کار کنیم که موسیقی‌مان جوابگوی مردم باشد. من باید کف این جامعه زندگی کنم تا بتوانم دردها را بیان کنم. اگر می‌خواهم موسیقی من برای یک رهگذر با گرفتاری‌های خودش جذاب باشد باید درد مردم را کشیده باشم.»
شغل یا تکدی‌گری
خارج از ایران، نواختن در خیابان و مترو یک شغل است و جا افتاده که یک نوازنده گوشه‌ای از خیابان را برای یک‌ماه اجاره می‌کند و هزینه‌های خودش و اجاره آنجا را هم درمی‌آورد. ولی در ایران، داستان یکسره متفاوت است. در شرایطی که موسیقی رسمی هم در حالت تعلیق است، جاانداختن نوازندگی خیابانی به‌عنوان شغل و هنر آرزوی محالی به‌نظر می‌رسد. وقتی صحبت به شغل‌بودن نوازندگی در خیابان می‌کشد، شاهین می‌گوید: «وقتی یکی از اقوام من، من را در خیابان می‌بیند و می‌گوید تو تکدی‌گری می‌کنی، فقط در جوابش می‌توانم بگویم: من برنده‌ام چون کاری را که دوست دارم انجام می‌دهم. من حتی در ابتدا برای جاانداختن این کار در ذهن پدر و مادرم هم مشکل داشتم. البته خانواده من فرهنگی بودند. مادرم معلم ابتدایی بود و این باعث می‌شد بیشتر مرا درک کند اما بالاخره در ذهن خانواده‌های ما این است که خب آخر هنر در ایران چیست و چه‌کاره خواهی شد؟ بعد که علاقه من را دیدند و دیدند که من حتی دانشگاهم را به این خاطر تغییر داده‌ام، همراهم شدند حتی با اینکه دیدگاه پدرم درباره موسیقی نسبت به من زمین تا آسمان فرق داشت و موسیقی کلاسیک، کوچه‌بازاری و سنتی گوش می‌داد. تا زمانی که سه‌سال قبل وقتی در کافه بودم، پدرم تماس گرفت و گفت یکی از کانال‌ها کنسرت راک خیلی خوبی پخش می‌کند. به‌نظرم این تاثیری بود که من روی خانواده‌ام گذاشتم.»
آدم‌ها با سخاوت برای موسیقی دست در جیبشان می‌کردند کسانی که از ظاهرشان مشخص بود درآمدشان به قدری نیست که 50یا60هزارتومان «پایین‌ترین قیمت بلیت» برای کنسرت بپردازند یا اساسا دغدغه موسیقایی ندارند که هرطور شده پول کنسرت را فراهم کنند: «ما هم که علاقه‌مند به موسیقی هستیم، نمی‌توانیم با این درآمد و با این قیمت‌ها بلیت کنسرت بخریم.»
مافیای موسیقی
آمانژ اولین تِرک خودش را به‌صورت رایگان در سایتش منتشر کرد و این اولین ورود نیمه‌رسمی اعضای گروه به فضایی است که احتمالا بعدها بیشتر درگیرش خواهند شد. اما آیا می‌توانند در این فضا رشد کنند؟ آنها به خیابان عادت دارند؛ به تغییر چهره مردم در لحظه. انتشار آلبوم و برگزاری کنسرت و کارکردن با سرمایه‌گذاران با موسیقی آنها چه خواهد کرد؟
شاهین درباره همکاری با تهیه‌کنندگان رسمی می‌گوید: «دوکمپانی (آونگ و موسسه‌ای که نامش خاطرم نیست) با من تماس گرفتند که پخش اختصاصی داشته باشیم. اما من قبول نکردم. چون می‌خواستم اولین تِرَکمان از طرف خودمان باشد و فردا نگویند ما این کار را کردیم. من وقتم را برای موسیقی گذاشته‌ام و نمی‌خواهم زیردست کسی باشم. من و محسن چون سال‌ها ساز می‌زنیم از قیدوبندها خسته‌ایم و نمی‌توانیم اینطور کار کنیم. وقتی من مثلا شعر می‌نویسم و برای گرفتن مجوز به ارشاد می‌روم و به من می‌گویند به جای فلان کلمه باید یک کلمه دیگر استفاده کنی، می‌گویم پس شما شاعر این شعر هستید نه من. اصلا به همین خاطر فعلا به دنبال شعرگفتن نیستیم. موزیک باید خودش حرف بزند و به قول شما مردم صبر کنند تا کار ما را ببینند. حتی یک‌ماه قبل، در سینما آزادی وقتی خانمی موزیک ما را شنید از شدت گریه چشم‌هایش سرخ شده بود. برای همین واکنش‌ها تصمیم گرفتیم این کارها را به هرقیمتی و با هروضعیت مالی‌ای بسازیم. سال گذشته زمانی که برف می‌آمد در خیابان ساز می‌زدیم.» محسن درباره شرایط نوازندگی در خیابان می‌گوید: «دوست دارم زمانی که در سرما ساز می‌زنیم، کارمان را ببینید. چون نمی‌توانیم از دستکش استفاده کنیم و دستمان از سرما یخ می‌زند و مضراب می‌نوازیم. در این مدت پیشنهادی داشتیم که در سالن‌های محدودتر بنوازیم اما نرفتیم. اوایل شماره می‌گرفتیم که برویم چون به مسایل مادی فکر می‌کردیم. اما یک‌لحظه به این فکر کردیم که اصلا این هدف ما نبود.»
چالش‌های نوازندگی در خیابان
اجرای موسیقی در سالن‌های برگزاری کنسرت هم با صدتامجوز و اجازه مشکل دارد؛ چه برسد در خیابان. ماهی نیست که چندکنسرت با مجوز به‌دلایل مختلف لغو نشود، البته بی‌کلام‌بودن موسیقی آمانژی‌ها اینجا به نفعشان است و احتمال مشکلات معمول را کمتر می‌کند آمانژی‌ها اما مشکلات نوازندگی در خیابان را به سه‌دسته تقسیم می‌کنند: «سه‌نوع گیردادن داریم؛ اول شهرداری که با یکی از افراد این سازمان صحبت کردیم گفت شما دستفروش نیستید و چیزی را در خیابان نمی‌فروشید که بخواهند با شما برخورد کنند که البته الان این گیردادن کمتر شده. دوم نیروی انتظامی و سوم مردمی که با نیروی انتظامی تماس می‌گرفتند و از سروصدا شکایت می‌کردند. ما سعی می‌کنیم مزاحمتی برای کسی ایجاد نکنیم. البته هیچ‌گاه با کسی درگیر نشده‌ایم و فقط محل را ترک کرده‌ایم، مثلا به اما اعلام کرده‌اند که ما را به پلیس امنیت یا اطلاعات می‌برند. ما هم گفتیم چشم، نمی‌نوازیم، اما باز هم آمدیم.»
آینده موسیقی خیابانی
تاکیدشان بر این است که مرز بین موسیقی غربی و شرقی از ذهن مردم برداشته شود و این عدم‌مرزبندی را به مسایل اخلاقی در جامعه هم بسط می‌دهند. به‌نظر آنها خیابان بهترین جا برای شروع خط‌زدن مرزهاست. برای ساززدن از مردم انرژی می‌گیرند و اجرا در سالن‌های بزرگ برایشان خیلی وسوسه‌کننده نیست. نشستن روی یک صندلی ساکن و گوش‌سپردن به موسیقی راک از نظرشان منطقی نیست و لذتی برای شنونده ندارد. محسن می‌گوید: «در این چرخه، ما صدایی را تولید می‌کنیم و آن صدا بدون تجزیه تحلیل شنیده می‌شود و انرژی‌ای را برای ما ساطع کرده و ما آن را گرفته و دوباره به شما برمی‌گردانیم. این تبادل انرژی هم با نمادی به نام پول عرضه می‌شود. ما صدا را تولید می‌کنیم و پولی که مردم به ما می‌دهند، برایمان خیلی جذاب است و خیلی هم برکت دارد. منبع درآمد ما همین موسیقی خیابانی است. آنقدر هست که هزینه‌های روزانه‌مان تامین شود.» گاهی به‌نظر می‌رسد که شاید خیابان برایشان جایی برای دیده‌شدن است و اگر موقعیت بهتری داشتند، در خیابان ساز نمی‌زدند. اما شاهین می‌گوید: «هراتفاقی که بیفتد، حتی اگر شده روزی یک‌ساعت را در خیابان خواهیم نواخت. لذتی که در نواختن در خیابان است، در هیچ‌جایی نیست. مثلا مادر گریانی که فرزندش در زندان است وقتی به ما می‌گوید با شنیدن موسیقی‌شما به آزادی پسرم امیدوار شدم شنیدن این حرف برای ما خیلی لذت‌بخش‌تر از این است که مردم بلیت بخرند و برای دیدن اجرایمان به کنسرت بیایند. البته این قضیه هم خیلی دلچسب و خوب است چون همه نیازمند هستند که مطرح باشند و موردتوجه قرار گیرند. اما باید در پشت این مشهورشدن چیزی باشد. افراد کمی هستند که کار ما را دیده و شنیده‌اند. ما براساس نیازی که می‌بینیم کار می‌کنیم اما اگر 40هزارنفر شنونده داشته باشیم، نمی‌توانیم هرهفته سه‌روز به سینما آزادی برویم. از طرف دیگر نیروی انتظامی هم این اجازه را نمی‌دهد. اگر جایی غیر از ایران بود، این امکان بود امکان داشت ولی شما براساس چیزی که هستید و اتفاقی که در زمان برایتان اتفاق می‌افتد، باید تصمیم بگیرید. الان فیدبک‌ها خوب است اما اگر این حس‌ها زیاد شود، مشکل‌ساز خواهد بود. ما به فکر این هستیم که آلبومی جمع کنیم و اگر بتوانیم کنسرت برگزار کنیم اما هفته‌ای یک‌بار در خیابان به‌خاطر مردم بنوازیم، چون با این حس شروع به کار کرده‌ایم. چیزی که ما را بالا آورده، خیابان است، مثلا شاید یک‌نوازنده به ما اضافه شود و جمعیت شنونده هم زیاد شود و ما مجبور هستیم که کنسرت اجرا کنیم. اما در کل ترجیح ما خیابان است.»... همین‌طور که حلقه جمعیت دور آمانژی‌ها گسترده‌تر می‌شد، یک مامور پلیس با موتور رسید. جایی کنار جدول خیابان موتورش را پارک کرد. نگاه پلیس‌وارانه‌ای به جمعیت و گروه موسیقی انداخت، شاید آن لحظه به این فکر می‌کرد که اجرای موسیقی در خیابان تا چه اندازه خلاف قانون است؟ شاید موسیقی احساسات او را هم برانگیخته بود، اما به روی خودش نمی‌آورد، یا اصلا شاید به نظرش اجرای موسیقی غیرقانونی بود اما دلش نمی‌خواست باعث قطع‌شدن ارتباط حسی مردم با موسیقی باشد. بعد از مدتی انگار با خودش به نتیجه قانع‌کننده‌ای نرسیده باشد، رویش را برگرداند و به سمت موتورش رفت و با کمی تردید حرکت کرد و در سربالایی خیابان وزرا ناپدید شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.