|

«16 آذر»های قبل از انقلاب

تاریخ ایرانی*: خفقان آن ایام، مانع از آن شده بود که در ۱۶آذر‌ها مراسمی درخور برگزار شود و این روز همچون بقیه روزهای سال سرد و خسته بود؛ تا سال۳۸ که اولین سالگرد این واقعه تاریخی در دانشکده فنی دانشگاه تهران برگزار شد. البته این سال هم، سالگرد ۱۶آذر چندان وسعتی نداشت و در حد تجمعی اندک و سکوتی به احترام شهدای این روز، مراسم برگزار شد.
ابتکار عمل در این سال به دست «کمیته موقت دانشجویان» بود که در جهت هماهنگ‌کردن فعالیت‌های صنفی- سیاسی تشکیل شده بود. این کمیته برای اولین‌بار، بیانیه‌ای در سالروز ۱۶آذر صادر کرد که در آن ابتدا از شرایط ناامید‌کننده کشور گفته و در پایان اعلامیه نیز از دانشجویان دعوت به شرکت کرده بود: «ای‌دانشجو... تو باید در تظاهراتی که به مناسبت ۱۶آذر برپا می‌شود، شرکت کنی. شرکت در این مراسم دفاع از تمام ارزش‌ها و آرمان‌های انسانی است، اظهار انزجار نسبت به تجاوز به حریم دانشگاه است. اظهار نفرت از آدم‌کشی در کلاس درس است...»
از اوایل سال۳۹ با تشکیل مجدد جبهه ملی ایران فعالیت سیاسی دانشجویان وابسته به گروه‌ها و احزاب یا کسانی که مستقیما با رهبران جبهه در ارتباط بودند به‌طور بارزی افزایش یافت. به‌تبع این فعالیت‌های جدید «سازمان دانشجویان دانشگاه تهران» ایجاد شد که شش‌عضو داشت و تقریبا تمامی اعضای آن متاثر از جبهه ملی بودند. در این سال عمده فعالیت‌های دانشجویی از جمله برگزاری مراسم ۱۶آذر برعهده این سازمان بود و به‌دلیل آزادی نسبی به وجود آمده، مراسم ۱۶آذر گسترده‌تر از سال گذشته برگزار شد به‌طوری که این‌بار کل کلاس‌های دانشگاه تهران در ۱۶آذر تعطیل شد. در مراسم این سال هر دانشکده‌ای برنامه‌ای جداگانه داشت. در دانشکده فنی، خارقانی و عباس نراقی روی پله‌های دانشکده رأس ساعت۹ اعلام سکوت داده بودند و دانشجویان که در سالن اصلی جمع شده بودند به سکوت لبیک گفتند. ریاست دانشکده دستور داده بود هرکس غیبت کند، گزارش بدهند، ولی چون جو سیاسی در حال بازشدن بود، به آن غیبت‌ها ترتیب اثر داده نشد.
در اینکه برای اولین‌بار در سال۳۹، ۱۶آذر به عنوان روز دانشجو شناخته شد یا سال۴۰، محل اختلاف است. حسین شاه‌حسینی در گفت‌و‌گو با نشریه چشم‌انداز ایران (در شماره۱۷) می‌گوید: «نهضت مقاومت ملی تصمیم گرفت که یاد این سه‌شهید را در شانزدهم آذرماه هر سال گرامی بدارد؛ ولی متاسفانه شرایط سیاسی به نحوی بود که تا پیش از سال۱۳۳۹ به مشکلاتی برمی‌خورد... اولین‌بار در سال۱۳۳۹ که خانم پروانه فروهر- که خدا رحمتش کند- سخنرانی کرد، سکوت دانشگاه شکسته شد و رسما شانزدهم‌آذر روز دانشجو نامیده شد.»
به‌دنبال اوج‌گرفتن قدرت دربار، مراسم‌های ۱۶آذر دهه 40مجدد افول می‌کند و جنبش‌های زیرزمینی نضج می‌گیرد؛ هرچند حوادثی همچون مرگ مشکوک غلامرضا تختی زمینه اعتراضات دانشجویی می‌شد به‌طوری که مراسم ۱۶آذر۴۶ بیشتر اختصاص پیدا کرد به درگذشت مرحوم تختی که دانشجویان به نوعی مرگ او را به رژیم نسبت می‌دادند.
در ۱۶آذر سال۴۷، مجدد حجم تجمعات بسیار محدود می‌شود و حتی بعضی کلاس‌ها در این روز برگزار می‌شود و دیگر خبری از تعطیلی کلاس‌ها و دانشگاه نیست و گفته می‌شد این اولین‌بار است که در روز ۱۶آذر بعد از سال۳۹ و ۴۰، در دانشکده فنی کلاس تشکیل می‌شود.
تا ابتدای سال۴۸ که طرح انتخاب نمایندگان دانشجویان از طرف مسوولان دانشگاه اعلام شد، دانشجویان نیز اعلام کردند ما نمایندگانی را که وظیفه‌شان شرکت در مراسم تاج‏گذاری و وسیله تبلیغاتی باشند، نمی‌خواهیم. اما مسوولان دانشگاه پذیرفته بودند که نمایندگان وظیفه‌شان در رابطه با مسایل دانشکده و مشکلات صنفی باشد و تنها با مسوولان دانشگاه در رابطه خواهند بود و در بیرون از دانشگاه نقشی نخواهند داشت. پس از این توافقات در اکثر دانشکده‌های دانشگاه تهران و سپس در بقیه دانشگاه‌ها، انتخابات اجرا شد. این انجمن‌ها خیلی زود به ارگان سازمان‌دهنده فعالیت‌های علنی و اعتراضات دانشجویی تبدیل شده و تا سال‌های اول دهه۵۰ نقش خود را حفظ کردند. این انجمن‌ها با برگزاری مراسم ۱۶آذر سال۴۸ وجهه‌ای سیاسی یافتند و در اکثر دانشکده‌های دانشگاه تهران و سایر دانشگاه‌ها کلاس‌ها را باز در سالگرد روز دانشجو به تعطیلی کشاندند و در برخی دانشکده‌ها تظاهراتی کوتاه‌مدت برگزار کردند. در سال۴۹ اعتراضات دانشجویی در روز ۱۶آذر ابعاد گسترده‌تری یافت و همه دانشگاه‌ها را دربر گرفت. در جریان تظاهرات که به خیابان‌ها نیز کشیده شد، تعدادی از دانشجویان دستگیر شدند. تظاهرات برای آزادی زندانیان سیاسی ادامه پیدا کرد تا اینکه ساواک اکثر دستگیرشدگان را آزاد کرد.
۱۶آذر سال۵۰ مثل سال۴۹ همه دانشگاه‌ها تعطیل و به صحنه تظاهرات تبدیل شد. تعطیلی دانشگاه‌ها و تظاهرات ۱۶آذر سال۵۰ کوتاه‌تر از سال۴۹ بود با این تفاوت که به‌دلیل حضور گارد در دانشگاه تظاهرات از‌‌ همان ابتدا به درگیری و جنگ و گریز با گارد انجامیده و شعار‌ها تندتر از گذشته شده بود. ۱۶آذر سال۵۱ هم در ابعادی وسیع‌تر از سال۴۹ برگزار شده بود. تظاهرات دانشجویان به درگیری با گارد دانشگاه منجر و تعدادی از دانشجویان دستگیر شدند؛ تعطیلی دانشگاه و تظاهرات تا آزادی کامل دستگیر‌شدگان ادامه یافت. مراسم‌های ۱۶آذر در سال‌های بعد، گرچه گسترده است اما بسیاری از فعالان دانشجویی به خاطر فعالیت‌های زیرزمینی، مخفیانه مبارزه می‌کردند.
*خلاصه شده مطلبی نوشته «حسین سخنور»
تاریخ ایرانی*: خفقان آن ایام، مانع از آن شده بود که در ۱۶آذر‌ها مراسمی درخور برگزار شود و این روز همچون بقیه روزهای سال سرد و خسته بود؛ تا سال۳۸ که اولین سالگرد این واقعه تاریخی در دانشکده فنی دانشگاه تهران برگزار شد. البته این سال هم، سالگرد ۱۶آذر چندان وسعتی نداشت و در حد تجمعی اندک و سکوتی به احترام شهدای این روز، مراسم برگزار شد.
ابتکار عمل در این سال به دست «کمیته موقت دانشجویان» بود که در جهت هماهنگ‌کردن فعالیت‌های صنفی- سیاسی تشکیل شده بود. این کمیته برای اولین‌بار، بیانیه‌ای در سالروز ۱۶آذر صادر کرد که در آن ابتدا از شرایط ناامید‌کننده کشور گفته و در پایان اعلامیه نیز از دانشجویان دعوت به شرکت کرده بود: «ای‌دانشجو... تو باید در تظاهراتی که به مناسبت ۱۶آذر برپا می‌شود، شرکت کنی. شرکت در این مراسم دفاع از تمام ارزش‌ها و آرمان‌های انسانی است، اظهار انزجار نسبت به تجاوز به حریم دانشگاه است. اظهار نفرت از آدم‌کشی در کلاس درس است...»
از اوایل سال۳۹ با تشکیل مجدد جبهه ملی ایران فعالیت سیاسی دانشجویان وابسته به گروه‌ها و احزاب یا کسانی که مستقیما با رهبران جبهه در ارتباط بودند به‌طور بارزی افزایش یافت. به‌تبع این فعالیت‌های جدید «سازمان دانشجویان دانشگاه تهران» ایجاد شد که شش‌عضو داشت و تقریبا تمامی اعضای آن متاثر از جبهه ملی بودند. در این سال عمده فعالیت‌های دانشجویی از جمله برگزاری مراسم ۱۶آذر برعهده این سازمان بود و به‌دلیل آزادی نسبی به وجود آمده، مراسم ۱۶آذر گسترده‌تر از سال گذشته برگزار شد به‌طوری که این‌بار کل کلاس‌های دانشگاه تهران در ۱۶آذر تعطیل شد. در مراسم این سال هر دانشکده‌ای برنامه‌ای جداگانه داشت. در دانشکده فنی، خارقانی و عباس نراقی روی پله‌های دانشکده رأس ساعت۹ اعلام سکوت داده بودند و دانشجویان که در سالن اصلی جمع شده بودند به سکوت لبیک گفتند. ریاست دانشکده دستور داده بود هرکس غیبت کند، گزارش بدهند، ولی چون جو سیاسی در حال بازشدن بود، به آن غیبت‌ها ترتیب اثر داده نشد.
در اینکه برای اولین‌بار در سال۳۹، ۱۶آذر به عنوان روز دانشجو شناخته شد یا سال۴۰، محل اختلاف است. حسین شاه‌حسینی در گفت‌و‌گو با نشریه چشم‌انداز ایران (در شماره۱۷) می‌گوید: «نهضت مقاومت ملی تصمیم گرفت که یاد این سه‌شهید را در شانزدهم آذرماه هر سال گرامی بدارد؛ ولی متاسفانه شرایط سیاسی به نحوی بود که تا پیش از سال۱۳۳۹ به مشکلاتی برمی‌خورد... اولین‌بار در سال۱۳۳۹ که خانم پروانه فروهر- که خدا رحمتش کند- سخنرانی کرد، سکوت دانشگاه شکسته شد و رسما شانزدهم‌آذر روز دانشجو نامیده شد.»
به‌دنبال اوج‌گرفتن قدرت دربار، مراسم‌های ۱۶آذر دهه 40مجدد افول می‌کند و جنبش‌های زیرزمینی نضج می‌گیرد؛ هرچند حوادثی همچون مرگ مشکوک غلامرضا تختی زمینه اعتراضات دانشجویی می‌شد به‌طوری که مراسم ۱۶آذر۴۶ بیشتر اختصاص پیدا کرد به درگذشت مرحوم تختی که دانشجویان به نوعی مرگ او را به رژیم نسبت می‌دادند.
در ۱۶آذر سال۴۷، مجدد حجم تجمعات بسیار محدود می‌شود و حتی بعضی کلاس‌ها در این روز برگزار می‌شود و دیگر خبری از تعطیلی کلاس‌ها و دانشگاه نیست و گفته می‌شد این اولین‌بار است که در روز ۱۶آذر بعد از سال۳۹ و ۴۰، در دانشکده فنی کلاس تشکیل می‌شود.
تا ابتدای سال۴۸ که طرح انتخاب نمایندگان دانشجویان از طرف مسوولان دانشگاه اعلام شد، دانشجویان نیز اعلام کردند ما نمایندگانی را که وظیفه‌شان شرکت در مراسم تاج‏گذاری و وسیله تبلیغاتی باشند، نمی‌خواهیم. اما مسوولان دانشگاه پذیرفته بودند که نمایندگان وظیفه‌شان در رابطه با مسایل دانشکده و مشکلات صنفی باشد و تنها با مسوولان دانشگاه در رابطه خواهند بود و در بیرون از دانشگاه نقشی نخواهند داشت. پس از این توافقات در اکثر دانشکده‌های دانشگاه تهران و سپس در بقیه دانشگاه‌ها، انتخابات اجرا شد. این انجمن‌ها خیلی زود به ارگان سازمان‌دهنده فعالیت‌های علنی و اعتراضات دانشجویی تبدیل شده و تا سال‌های اول دهه۵۰ نقش خود را حفظ کردند. این انجمن‌ها با برگزاری مراسم ۱۶آذر سال۴۸ وجهه‌ای سیاسی یافتند و در اکثر دانشکده‌های دانشگاه تهران و سایر دانشگاه‌ها کلاس‌ها را باز در سالگرد روز دانشجو به تعطیلی کشاندند و در برخی دانشکده‌ها تظاهراتی کوتاه‌مدت برگزار کردند. در سال۴۹ اعتراضات دانشجویی در روز ۱۶آذر ابعاد گسترده‌تری یافت و همه دانشگاه‌ها را دربر گرفت. در جریان تظاهرات که به خیابان‌ها نیز کشیده شد، تعدادی از دانشجویان دستگیر شدند. تظاهرات برای آزادی زندانیان سیاسی ادامه پیدا کرد تا اینکه ساواک اکثر دستگیرشدگان را آزاد کرد.
۱۶آذر سال۵۰ مثل سال۴۹ همه دانشگاه‌ها تعطیل و به صحنه تظاهرات تبدیل شد. تعطیلی دانشگاه‌ها و تظاهرات ۱۶آذر سال۵۰ کوتاه‌تر از سال۴۹ بود با این تفاوت که به‌دلیل حضور گارد در دانشگاه تظاهرات از‌‌ همان ابتدا به درگیری و جنگ و گریز با گارد انجامیده و شعار‌ها تندتر از گذشته شده بود. ۱۶آذر سال۵۱ هم در ابعادی وسیع‌تر از سال۴۹ برگزار شده بود. تظاهرات دانشجویان به درگیری با گارد دانشگاه منجر و تعدادی از دانشجویان دستگیر شدند؛ تعطیلی دانشگاه و تظاهرات تا آزادی کامل دستگیر‌شدگان ادامه یافت. مراسم‌های ۱۶آذر در سال‌های بعد، گرچه گسترده است اما بسیاری از فعالان دانشجویی به خاطر فعالیت‌های زیرزمینی، مخفیانه مبارزه می‌کردند.
*خلاصه شده مطلبی نوشته «حسین سخنور»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.