|

برای 113 سالگی خالق «سگ آندلسی» این «بونوئل» لعنتی

احمد طالبی‌نژاد

بیست‌واندی سال پیش، هنگامی که «محسن مخملباف» فیلمساز جنجال‌آفرین آن زمان از «لوییس بونوئل» سینماگر بزرگ اسپانیایی با صفت «ملعون» یاد کرد، کسی نمی‌توانست پیش‌بینی کند که خود وی نیز در کمتر از یک دهه بعد، به همان جایی برسد که بونوئل در عنفوان جوانی رسیده بود. بونوئل، در فوریه 1900 از پدری سرخپوست و ثروتمند به دنیا آمد و مطابق رسم اعیان آن دوران از کودکی به یکی از مدارس مذهبی سپرده شد تا شخصیت روحانی‌اش شکل بگیرد، غافل از اینکه در سن 14سالگی بر اثر فشارهایی که در آن مدرسه بر شاگردان وارد می‌کردند، به شک افتاد اما برخلاف نظریه‌ای که می‌گویند شک نخستین گام برای رسیدن به یقین است، بونوئل هرگز به یقین موعود برنگشت و راه خودمحوری را در پیش گرفت. به پاریس رفت تا در رشته موسیقی تحصیل کند چون از کودکی ویولن می‌نواخت اما روح وی چنان پرتلاطم بود که موسیقی سیرابش نمی‌کرد. دنبال حشره‌شناسی رفت و مدتی هم دستیار دانشمند و حشره‌شناس معروف «رامون کاخال» شد. سریالی که از زندگی این دانشمند ساخته شده و در دهه 1360 از تلویزیون ایران هم پخش شد را که به یاد دارید؟ می‌گویند عشق و علاقه وی به حشرات را در آثارش به‌وفور می‌توان دید. از مورچه‌های فیلم «سگ اندلسی» جایی که انبوهی مورچه از کف دست مرده بیرون می‌ریزند تا زنبوری که در فیلم «ویریدیانا» باعث نجات «دون خوایمه» از آب می‌شود و... پس از جنگ نخست جهانی در سال 1919 با شاعر عصیانگر و نابغه «لورکا» آشنا می‌شود که سرآغازی است برای رهایی وی از سرگردانی و ورود به عالم هنر و اندیشه. هرچند از شعر‌های لورکا خوشش نمی‌آمد ولی شیفته شخصیت این شاعر بود. لورکا هم او را به زمختی و دهاتی بودن متهم می‌کند. سه سال بعد چرخ روزگار او را سر راه یکی دیگر از نوابغ روزگار قرار می‌دهد. «سالوادور دالی» نقاش «دیوانه» که این آشنایی به همکاری موثری تبدیل می‌شود. آنها به کمک هم طرح فیلمنامه ساختارشکن و حیرت‌آور «سگ اندلسی» را می‌نویسند و بونوئل کارگردانی می‌کند و به این ترتیب یکی از تاثیرگذار‌ترین و آکادمیک‌ترین فیلم‌های تاریخ سینما رقم می‌خورد. در همین زمان است که بونوئل همراه با دالی و پیکاسو، یک دارودسته عصیانگر راه می‌اندازند و به جان ارزش‌های سنتی و به قول خودشان پوسیده آن روزگار اسپانیا می‌افتند و آنها را به سخره می‌گیرند. آشنایی‌اش با آندره برتون و لویی آراگون شاعران و نویسندگان تازه از راه رسیده، باعث علاقه‌مندی‌اش به جریان سوررئالیسم می‌شود. معلوم نیست بونوئل از ابتدا می‌دانسته که نخستین فیلمش «سگ اندلسی» یکی از مصادیق ماندگار این سبک هنری خواهد شد یا اثر او همراه با آثار آن دو، باعث شناخته و بارور شدن سبک سوررئالیسم بوده است. هرچه هست با سگ اندلسی، سوررئالیسم به سینما می‌آید و خود بونوئل به سردمدار اصلی این جریان تبدیل می‌شود. از طرفی او که به‌شدت تحت‌تاثیر فروید روانشناس معروف بود، تقریبا در تمامی آثارش رگه‌هایی از این گرایش را گنجانید. طی نزدیک به 50سال آثاری از وی خلق کرد که همواره منبع مناسبی برای نظریه‌پردازان سینمایی، پژوهشگران و روانکاوان بوده است. نامدارترین ساخته‌های وی عبارتند از: عصر طلایی، زمین بی‌نان، فراموش‌شدگان (که مبین گرایش‌های مارکسیستی وی بود)، دختر جوان، ویریدیانا، ملک الموت، خاطرات یک کلفت، بل دوژور (زیبای روز)، راه شیری، تریستانا، جذابیت‌های پنهان بورژوازی، شبح آزادی و میل مبهم هوس، که دربرگیرنده نگاه یکه وی به زندگی و جهان هستی هستند. او در تمامی آثارش با طنزی ویژه جهان را ریشخند می‌کرد. در جایی گفته است: «اگرچه از رسانه‌ها متنفرم اما دلم می‌خواهد پس از مرگم، هر 10 سال یک‌‌بار از گورم بیرون بیایم، چند روزنامه بخرم و دوباره برگردم و روزنامه‌ها را بخوانم تا بدانم در جهان زندگان چه فجایعی در جریان است» (نقل به مضمون). برای آشنایی با زندگی و تفکر این نابغه، پیشنهاد می‌کنم کتاب «با آخرین نفس‌هایم» ترجمه «محمدعلی امینی» را بخوانید. البته اگر نسخه‌ای از آن را پیدا کردید، سال‌ها از چاپ نخست این کتاب می‌گذرد و منتظر چاپ تازه‌اش هستیم.
بیست‌واندی سال پیش، هنگامی که «محسن مخملباف» فیلمساز جنجال‌آفرین آن زمان از «لوییس بونوئل» سینماگر بزرگ اسپانیایی با صفت «ملعون» یاد کرد، کسی نمی‌توانست پیش‌بینی کند که خود وی نیز در کمتر از یک دهه بعد، به همان جایی برسد که بونوئل در عنفوان جوانی رسیده بود. بونوئل، در فوریه 1900 از پدری سرخپوست و ثروتمند به دنیا آمد و مطابق رسم اعیان آن دوران از کودکی به یکی از مدارس مذهبی سپرده شد تا شخصیت روحانی‌اش شکل بگیرد، غافل از اینکه در سن 14سالگی بر اثر فشارهایی که در آن مدرسه بر شاگردان وارد می‌کردند، به شک افتاد اما برخلاف نظریه‌ای که می‌گویند شک نخستین گام برای رسیدن به یقین است، بونوئل هرگز به یقین موعود برنگشت و راه خودمحوری را در پیش گرفت. به پاریس رفت تا در رشته موسیقی تحصیل کند چون از کودکی ویولن می‌نواخت اما روح وی چنان پرتلاطم بود که موسیقی سیرابش نمی‌کرد. دنبال حشره‌شناسی رفت و مدتی هم دستیار دانشمند و حشره‌شناس معروف «رامون کاخال» شد. سریالی که از زندگی این دانشمند ساخته شده و در دهه 1360 از تلویزیون ایران هم پخش شد را که به یاد دارید؟ می‌گویند عشق و علاقه وی به حشرات را در آثارش به‌وفور می‌توان دید. از مورچه‌های فیلم «سگ اندلسی» جایی که انبوهی مورچه از کف دست مرده بیرون می‌ریزند تا زنبوری که در فیلم «ویریدیانا» باعث نجات «دون خوایمه» از آب می‌شود و... پس از جنگ نخست جهانی در سال 1919 با شاعر عصیانگر و نابغه «لورکا» آشنا می‌شود که سرآغازی است برای رهایی وی از سرگردانی و ورود به عالم هنر و اندیشه. هرچند از شعر‌های لورکا خوشش نمی‌آمد ولی شیفته شخصیت این شاعر بود. لورکا هم او را به زمختی و دهاتی بودن متهم می‌کند. سه سال بعد چرخ روزگار او را سر راه یکی دیگر از نوابغ روزگار قرار می‌دهد. «سالوادور دالی» نقاش «دیوانه» که این آشنایی به همکاری موثری تبدیل می‌شود. آنها به کمک هم طرح فیلمنامه ساختارشکن و حیرت‌آور «سگ اندلسی» را می‌نویسند و بونوئل کارگردانی می‌کند و به این ترتیب یکی از تاثیرگذار‌ترین و آکادمیک‌ترین فیلم‌های تاریخ سینما رقم می‌خورد. در همین زمان است که بونوئل همراه با دالی و پیکاسو، یک دارودسته عصیانگر راه می‌اندازند و به جان ارزش‌های سنتی و به قول خودشان پوسیده آن روزگار اسپانیا می‌افتند و آنها را به سخره می‌گیرند. آشنایی‌اش با آندره برتون و لویی آراگون شاعران و نویسندگان تازه از راه رسیده، باعث علاقه‌مندی‌اش به جریان سوررئالیسم می‌شود. معلوم نیست بونوئل از ابتدا می‌دانسته که نخستین فیلمش «سگ اندلسی» یکی از مصادیق ماندگار این سبک هنری خواهد شد یا اثر او همراه با آثار آن دو، باعث شناخته و بارور شدن سبک سوررئالیسم بوده است. هرچه هست با سگ اندلسی، سوررئالیسم به سینما می‌آید و خود بونوئل به سردمدار اصلی این جریان تبدیل می‌شود. از طرفی او که به‌شدت تحت‌تاثیر فروید روانشناس معروف بود، تقریبا در تمامی آثارش رگه‌هایی از این گرایش را گنجانید. طی نزدیک به 50سال آثاری از وی خلق کرد که همواره منبع مناسبی برای نظریه‌پردازان سینمایی، پژوهشگران و روانکاوان بوده است. نامدارترین ساخته‌های وی عبارتند از: عصر طلایی، زمین بی‌نان، فراموش‌شدگان (که مبین گرایش‌های مارکسیستی وی بود)، دختر جوان، ویریدیانا، ملک الموت، خاطرات یک کلفت، بل دوژور (زیبای روز)، راه شیری، تریستانا، جذابیت‌های پنهان بورژوازی، شبح آزادی و میل مبهم هوس، که دربرگیرنده نگاه یکه وی به زندگی و جهان هستی هستند. او در تمامی آثارش با طنزی ویژه جهان را ریشخند می‌کرد. در جایی گفته است: «اگرچه از رسانه‌ها متنفرم اما دلم می‌خواهد پس از مرگم، هر 10 سال یک‌‌بار از گورم بیرون بیایم، چند روزنامه بخرم و دوباره برگردم و روزنامه‌ها را بخوانم تا بدانم در جهان زندگان چه فجایعی در جریان است» (نقل به مضمون). برای آشنایی با زندگی و تفکر این نابغه، پیشنهاد می‌کنم کتاب «با آخرین نفس‌هایم» ترجمه «محمدعلی امینی» را بخوانید. البته اگر نسخه‌ای از آن را پیدا کردید، سال‌ها از چاپ نخست این کتاب می‌گذرد و منتظر چاپ تازه‌اش هستیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.