|

هر ایرانی یک‌دکترا

«کیفیت»، مفهوم گمشده در آموزش‌عالی ایران

حمید محمدی*

از زمان تاسیس دانشگاه تهران در میهن عزیزمان حدود 80سال می‌گذرد. از آن پس به‌تدریج و برحسب ضرورت، واحدهای آموزش‌عالی دیگری به دانشگاه تهران اضافه شدند. در دوران پس از انقلاب‌اسلامی رشد کمی دانشگاه‌ها تداوم یافت. نیاز کشور به متخصصان متعهد و دلسوز در رشته‌های مختلف باعث شد تا دانشگاه‌های تخصصی در حوزه‌های مختلف تاسیس شوند و تلاش شد تا حضور متخصصان خارجی در کشور کمرنگ‌شده و حتی‌المقدور در این زمینه به استقلال دست یابیم. دانشگاه‌ها بر حسب تاکیدهای مسوولان بلندپایه و با تلاش دانشگاهیان به استقلال نسبی رسیدند و اصطلاحا روی پای خود ایستادند. از این پس تخصص‌های مورد نیاز در حوزه‌های مختلف از طریق این دانشگاه‌های مستقل تامین شد.
در چشم‌انداز ایران1400 قرار شد ایران قدرت اول علمی منطقه شود؛ به این اعتبار تلاش‌های ارزشمندی صورت گرفت تا تولید علمی در کشور سرعت گیرد. بی‌تردید سربازان تولید علم، استادان و دانشجویان تحصیلات‌تکمیلی هستند، بنابراین دانشگاه‌های دولتی سعی کردند این خلأ را پر کرده و توسعه و گسترش دوره‌های تحصیلات‌تکمیلی را در دستور کار قرار دهند.
این روند طی دودهه گذشته به‌تدریج و با آهنگی قابل‌قبول تداوم یافت، اما متاسفانه طی چندسال گذشته اتفاقاتی در حال رخ‌دادن است که موجب بروز نگرانی در میان اهالی دانشگاه شده است. رشد کمی بدون درنظرگرفتن کیفیت. در چندسال گذشته در بسیاری از دانشگاه‌های دولتی، جذب دانشجویان کارشناسی‌ارشد و دکترا بدون فراهم‌بودن شرایط لازم از قبیل استاد، امکانات فیزیکی و... اتفاق افتاده؛ به ‌طوری که بعضا طی یک یا دوسال، تعداد دانشجویان جذب‌شده به حدود پنج‌برابر افزایش یافته است. دانشگاهیان خوب می‌دانند این رشد کمی جذب دانشجو متناسب با رشد توان و ظرفیت کیفی دانشگاه‌ها نبوده است. تداوم این شرایط نگران‌کننده است، اما نگرانی آنجایی شدت می‌یابد که نگاهی گذرا به وضعیت جذب دانشجو در مقطع تحصیلات‌ تکمیلی در دانشگاه‌های غیر دولتی داشته باشیم.
از گوشه و کنار خبر می‌رسید که فلان واحد دانشگاهی در سال جدید 200نفر دانشجو در مقطع کارشناسی‌ارشد (در یک‌رشته خاص) جذب کرده است. واحدی که حتی یک‌نفر عضو هیات‌علمی مرتبط با آن رشته را نداشته و هنوز هم ندارد. با گذشت چهار، پنج‌سال از این وضعیت، خوشبختانه شنیدن چنین اخباری برای اهالی دانشگاه عادی شده و دیگر به تعبیر جامعه‌شناسان و متخصصان علم ارتباطات «خبر محرکی» محسوب نمی‌شود. در دوسال گذشته این شرایط نه‌تنها تداوم یافت، بلکه با کمال تاسف به دوره دکترا هم تسری پیدا کرد. واحدهایی که برخی از آنها تاکنون سابقه آموزش همان رشته حتی در دوره‌های کارشناسی و کارشناسی‌ارشد را نیز نداشته‌اند. واحدهایی که فاقد حداقل شرایط قانونی برای تاسیس این رشته‌ها بوده‌اند. اهمیت موضوع هنگامی دوچندان می‌شود که بدانیم مجموع دانشگاه‌های دولتی کشور در همین رشته (که سابقه چنددهه آموزش رشته مذکور را دارند) کمتر از 50دانشجوی دکترا پذیرفته‌اند که البته آن هم به نوبه خود جای نقد دارد. جالب‌تر اینکه تعداد کل فارغ‌التحصیلان دکترای همان رشته از دانشگاه‌های داخل و خارج تا به امروز در کشور فاصله چندانی با رقم 180نفر جذب شده در یک‌سال ندارد!
حال سوال این است: ذبح واژه و مفهوم «کیفیت» و فداکردن آن به چه قیمتی؟ به چه دلیلی؟ برای رسیدن به چه هدفی؟ این فارغ‌التحصیلان به کجا خواهند رفت؟ کشور به چه تعداد از این فارغ‌التحصیلان نیاز دارد؟ آیا واقعا کیفیت حداقلی برای آموزش این دانشجویان لحاظ می‌شود؟ چه کسانی قرار است به اینها آموزش دهند؟ کدام استادان توانایی راهنمایی و مشاوره پایان‌نامه این تعداد دانشجویان فوق‌لیسانس و دکترا را خواهند داشت؟ با کدام‌وقت؟ نتیجه چه می‌شود؟ از تجربه کدام کشور پیشرو استفاده شده است؟ آیا واقعا تصور می‌شود مسیر تولید علم و رسیدن به چشم‌انداز ایران1400 و «کشور اول منطقه‌شدن» همین راه است؟! آیا قرار است دانشگاه‌ها اینگونه «مبدأ همه تحولات» باشند؟! اگر پاسخ به دوسوال اخیر مثبت است که ما هم دعاگو هستیم. اگر خیر، واقعا به‌جز توجیه بنگاهی چه استدلال دیگری برای تداوم این مسیر می‌توان یافت؟!
*عضو هیات‌علمی گروه شهرسازی دانشگاه یزد
از زمان تاسیس دانشگاه تهران در میهن عزیزمان حدود 80سال می‌گذرد. از آن پس به‌تدریج و برحسب ضرورت، واحدهای آموزش‌عالی دیگری به دانشگاه تهران اضافه شدند. در دوران پس از انقلاب‌اسلامی رشد کمی دانشگاه‌ها تداوم یافت. نیاز کشور به متخصصان متعهد و دلسوز در رشته‌های مختلف باعث شد تا دانشگاه‌های تخصصی در حوزه‌های مختلف تاسیس شوند و تلاش شد تا حضور متخصصان خارجی در کشور کمرنگ‌شده و حتی‌المقدور در این زمینه به استقلال دست یابیم. دانشگاه‌ها بر حسب تاکیدهای مسوولان بلندپایه و با تلاش دانشگاهیان به استقلال نسبی رسیدند و اصطلاحا روی پای خود ایستادند. از این پس تخصص‌های مورد نیاز در حوزه‌های مختلف از طریق این دانشگاه‌های مستقل تامین شد.
در چشم‌انداز ایران1400 قرار شد ایران قدرت اول علمی منطقه شود؛ به این اعتبار تلاش‌های ارزشمندی صورت گرفت تا تولید علمی در کشور سرعت گیرد. بی‌تردید سربازان تولید علم، استادان و دانشجویان تحصیلات‌تکمیلی هستند، بنابراین دانشگاه‌های دولتی سعی کردند این خلأ را پر کرده و توسعه و گسترش دوره‌های تحصیلات‌تکمیلی را در دستور کار قرار دهند.
این روند طی دودهه گذشته به‌تدریج و با آهنگی قابل‌قبول تداوم یافت، اما متاسفانه طی چندسال گذشته اتفاقاتی در حال رخ‌دادن است که موجب بروز نگرانی در میان اهالی دانشگاه شده است. رشد کمی بدون درنظرگرفتن کیفیت. در چندسال گذشته در بسیاری از دانشگاه‌های دولتی، جذب دانشجویان کارشناسی‌ارشد و دکترا بدون فراهم‌بودن شرایط لازم از قبیل استاد، امکانات فیزیکی و... اتفاق افتاده؛ به ‌طوری که بعضا طی یک یا دوسال، تعداد دانشجویان جذب‌شده به حدود پنج‌برابر افزایش یافته است. دانشگاهیان خوب می‌دانند این رشد کمی جذب دانشجو متناسب با رشد توان و ظرفیت کیفی دانشگاه‌ها نبوده است. تداوم این شرایط نگران‌کننده است، اما نگرانی آنجایی شدت می‌یابد که نگاهی گذرا به وضعیت جذب دانشجو در مقطع تحصیلات‌ تکمیلی در دانشگاه‌های غیر دولتی داشته باشیم.
از گوشه و کنار خبر می‌رسید که فلان واحد دانشگاهی در سال جدید 200نفر دانشجو در مقطع کارشناسی‌ارشد (در یک‌رشته خاص) جذب کرده است. واحدی که حتی یک‌نفر عضو هیات‌علمی مرتبط با آن رشته را نداشته و هنوز هم ندارد. با گذشت چهار، پنج‌سال از این وضعیت، خوشبختانه شنیدن چنین اخباری برای اهالی دانشگاه عادی شده و دیگر به تعبیر جامعه‌شناسان و متخصصان علم ارتباطات «خبر محرکی» محسوب نمی‌شود. در دوسال گذشته این شرایط نه‌تنها تداوم یافت، بلکه با کمال تاسف به دوره دکترا هم تسری پیدا کرد. واحدهایی که برخی از آنها تاکنون سابقه آموزش همان رشته حتی در دوره‌های کارشناسی و کارشناسی‌ارشد را نیز نداشته‌اند. واحدهایی که فاقد حداقل شرایط قانونی برای تاسیس این رشته‌ها بوده‌اند. اهمیت موضوع هنگامی دوچندان می‌شود که بدانیم مجموع دانشگاه‌های دولتی کشور در همین رشته (که سابقه چنددهه آموزش رشته مذکور را دارند) کمتر از 50دانشجوی دکترا پذیرفته‌اند که البته آن هم به نوبه خود جای نقد دارد. جالب‌تر اینکه تعداد کل فارغ‌التحصیلان دکترای همان رشته از دانشگاه‌های داخل و خارج تا به امروز در کشور فاصله چندانی با رقم 180نفر جذب شده در یک‌سال ندارد!
حال سوال این است: ذبح واژه و مفهوم «کیفیت» و فداکردن آن به چه قیمتی؟ به چه دلیلی؟ برای رسیدن به چه هدفی؟ این فارغ‌التحصیلان به کجا خواهند رفت؟ کشور به چه تعداد از این فارغ‌التحصیلان نیاز دارد؟ آیا واقعا کیفیت حداقلی برای آموزش این دانشجویان لحاظ می‌شود؟ چه کسانی قرار است به اینها آموزش دهند؟ کدام استادان توانایی راهنمایی و مشاوره پایان‌نامه این تعداد دانشجویان فوق‌لیسانس و دکترا را خواهند داشت؟ با کدام‌وقت؟ نتیجه چه می‌شود؟ از تجربه کدام کشور پیشرو استفاده شده است؟ آیا واقعا تصور می‌شود مسیر تولید علم و رسیدن به چشم‌انداز ایران1400 و «کشور اول منطقه‌شدن» همین راه است؟! آیا قرار است دانشگاه‌ها اینگونه «مبدأ همه تحولات» باشند؟! اگر پاسخ به دوسوال اخیر مثبت است که ما هم دعاگو هستیم. اگر خیر، واقعا به‌جز توجیه بنگاهی چه استدلال دیگری برای تداوم این مسیر می‌توان یافت؟!
*عضو هیات‌علمی گروه شهرسازی دانشگاه یزد

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.