«ترجمه- تفکر» و معضلاتش
مهدی امیرخانلو
این گزارش بسیار دیر نوشته شده است. خود کتاب در پاییز1388، زمانی که مخاطبانش با تئاتر معاصرتری اشتغالخاطر داشتند، منتشر شد و در مقام واکنش،یک بحث جدلی ژورنالیستی و یکجلسه نقدوبررسی را به خود دید که البته در قیاس با کتابهای نظری دیگری که در حوزه بیچیز تئاتر ایران منتشر میشوند، حتی خوشاقبالی محسوب میشود.
سپهران در این کتاب، که بهمسایل و ماجراهای مشروطه میپردازد، برای پیریزی ساختمان تحقیق خود از نظرات فیلسوفی بهره گرفت که در آن زمان شاید تا حدزیادی برای بسیاری از ما ناشناخته بود. بخشی از واکنشهای عجیب به کتاب شاید بههمین ناآشنایی با آرای فیلسوف فرانسوی، ژاک رانسیر، برمیگشت، اما حالا بعد از گذشت پنجسال از انتشار کتاب، اتفاقا نفس این پیوند، بررسیمجدد کتاب را بهنگام میکند. بهعبارت دیگر، حالا که از درودیوار ترجمه کتابهای رانسیر بر ما میبارد، بررسی یکی از اولین کارهایی که به نظرات این فیلسوف خلاق فرانسوی ارجاع داده بود حتی تاحدی کنجکاویبرانگیز مینماید.
حقیقت این است که در این بارش یا بهواقع رگبار ترجمه آثار رانسیر، کتاب سپهران معضلاتی را بر ما آشکار میکند. مشهور است که فضای فکری دوران معاصر، یعنی عصر پستمدرن را به «سوپرمارکت اندیشهها» تشبیه کنند. بازار بزرگی که در آن، همه به انواعواقسام نظریههای راست، چپ و معتدل، مثل اجناس یکسوپرمارکت، دسترسی نامحدود دارند و هر زمان که بخواهند، میتوانند یکی از این نظریهها را از روی قفسهای بردارند و مدتی به اقتضای شرایط آن را مصرف کنند تا نوبت به نظریه بهروزتر و پیشرفتهتری برسد که جای نظریههای قبلی را در قفسه «سوپرمارکت اندیشهها» پر کند. شاید «بازار ترجمه» ما را هم بتوان به چنین سوپرمارکتی تشبیه کرد. ترجمه که زمانی قرار بود واسطه یا «یگانه شکل» تفکر برای ما باشد، حالا به یککوپن خرید یا دستبالا کارت اعتباری در بازار بزرگ تفکر تبدیل شده است. افرادی، صرفا بهواسطه آشنایی با یک یا چندزبان خارجی و بلکه تظاهر به آن، وارد این بازار بزرگ میشوند و اجناس را بار میزنند و بعد از عبور از «ارشاد» در مقصد آنها را تحویل مشتریها میدهند؛ مشتریهایی که انگار برای آنها هم دیگر فرقی نمیکند که محصول درون ویترین اثری از رانسیر باشد یا دلوز یا رورتی یا «هَیدگر». مهم مصرف است. در این اوضاع و احوال، البته نسبتدادن همه این معضلات به یکتز، همانتز «ترجمه- تفکر»، کاری بیمعنی است. درست مثل ایناستکه مرحوم نوبل (مخترع دینامیت) را بهخاطر حملات تروریستی اخیر مقصر بشماریم. اما دستکم میتواند نشان بدهد که، بهقول هملت، یکجای کار در اینتز میلنگد. آن نوع رابطه میان خود و دیگری که اساس تز «ترجمه- تفکر» بود و شناخت خود را از دریچه و وابستهبه شناخت دیگری میدانست، حالا به نوعی رابطه مبتنی بر «مصادره صوری» استحاله یافته است. مصادره است، چون موضوع ترجمه خود را همچون چیزی بیریشه و بیصاحب، چیزی منتزع از هرگونه سنت یا تاریخ (اولا تاریخ «مالکیت») میبیند؛ و صوری است، چون هرگز به تملک تاموتمام خود درنمیآورد، همیشه مانند چیزی تحمیلی و بیرون از قوه فهم باقی میماند. در چنین شرایطی، اثری مثل «تئاترکراسی» که از دوگانه بهظاهر سازنده و پنهان در پسِ تز «ترجمه- تفکر» برمیگذرد، مثل چیزی
خارق عادت پدیدار میشود.
رابطه میان خود و دیگری در تز «ترجمه- تفکر»، دستکم در معنای محدود آن، بهشکل تقابلی ثنوی میان مترجم آگاه و زباندان (یا متظاهر به زباندانی) و خواننده ناآشنا به زبان اما علاقهمند به مباحث نظری درآمده است. در این رابطه، «خود» از قبل موجودی دوپاره و شکافخورده است و نفسِ این امر شکافی مبتنیبر نوعی رابطه نابرابر میان «آگاهی و ناآگاهی» است. بنابراین، پاره ناآگاهِ خود، یعنی خوانندگان جامعه مقصد، برای مواجهه با دیگری و متعاقبا شناخت خود بهواسطه این مواجهه، نیازمند وجود و میانجیگری پاره آگاه است و گاهی نقش این میانجی آنقدر پررنگ میشود که از دیگری مهمتر میگردد. از اینجاست که روی جلد بعضی از ترجمهها نام مترجم درشتتر از نام مولف اصلی کتاب درج شده و اصلا تضمینی برای فروش کتاب است. سپهران در کتاب خود همین دوگانه را پشتسر میگذارد: او با وجود آگاهی از زبان خارجی، امکانهای بیشتری از ترجمه را به ما نشان میدهد.
نگاهی به نقل قولها و ارجاعات کتاب «تئاترکراسی» به متون خارجی، تسلط کافی سپهران به زبان مبدأ را نشان میدهد (و حالا میرسیم به سروقت بررسی کتاب «تئاترکراسی در عصر مشروطه».) او قبل از هرچیز در مقدمه کتاب، نظریه رانسیر در باب رابطه زیباشناسی و سیاست را شرح میدهد و با این کار بهاصطلاح «چارچوب نظری» تحقیق خود را فراهم میآورد. برای سپهران، مشروطه دوره تاریخی پرهرجومرجی است که تحلیل آن نظریهای با حالوهوای آنارشیستی میطلبد. سپهران نفسِ این هرجومرج را گرامی میدارد و میکوشد میان این وضعیت سیاسی و تئاتر عصر مشروطه پیوندی برقرار کند. تحقیق او در حوزه جامعهشناسی هنر جای میگیرد، اما ازآندست تحقیقها نیست که جامعه در آنها بهطور یکطرفه هنر را تعیین میکند، بلکه برای هنر نیز متقابلا نقش تعیینکنندگی جامعه را قایل میشود. در همین مقدمه او نشان میدهد که قصد دارد در روش تحقیق خود نیز به رانسیر اقتدا کند. بهعبارت دیگر، در رویکرد او به مشروطه، محقق دیگر آموزگار آگاهی نیست که به پشتوانه ایستادن بر بلندای تاریخ، تکاپوهای مقطع تاریخی مورد نظر خود را با الگویی اصلی- غربی- بسنجد و چون بدل را مثل اصل نمییابد عرصه پژوهش خود را وقف خردهگیری کند. (ص.34) او درعوض در دل آنرخداد تاریخی، با همه کاستیها و نواقصاش، بهدنبال ابتکارها و امکانهای جدید سیاسی و هنری میگردد و همه اینها بهواسطه نظریه زیباشناختی ژاک رانسیر برای او امکانپذیر میشود. روایت او از نظریه رانسیر، که مانند باقی مطالب کتاب روایتی جذاب و روان است و مثل اکثر آثار پژوهشی از این دست ما را ملول نمیکند، بر تئاتریشدن سیاست یا همان «تئاترکراسی» نزد رانسیر متمرکز است. در این روایت، سیاست قبل از آنکه مساله نهادهای انتخابی، فرآیندهای حقوقی یا سازمانهای نظامی باشد، مساله ساختن صحنه و برپاساختن تماشاکده یا نمایش است. (ص.26) سپهران تجسم این سیاست تئاتری را در انقلاب مشروطه مییابد و با بهکارگیری نظریات رانسیر درواقع میکوشد تفسیری جدید و مغایر با تفاسیر موجود، از این واقعه تاریخی بهدست دهد. پیداست چیزی فراتر از «اصل مصرف»، نوعی مشغله فکری، او را بهسوی آرای فیلسوف فرانسوی کشانده است، اما او هم وقتی به کاربست این نظرات بر واقعیتهای تاریخی میرسد دچار معضلی دیگر میشود.
در اینجا فرصت نیست به همه نقاط قوت و ضعف کتاب بپردازیم (بهخصوص که قصد داریم آن را در پرتو تز «ترجمه- تفکر» بخوانیم.) «تئاترکراسی در عصر مشروطه» چند قهرمان اصلی دارد که در این یادداشت فقط روی دوتا از آنها دست میگذاریم تا از این طریق هم کمی از دستاوردهای تحقیقی سپهران را بیان کنیم و هم به معضلات آن اشاره کنیم.
قهرمان اول، میرزاآقا تبریزی است. برای بسیاری، میرزاآقا اولین نمایشنامهنویس ایرانی است، اما برای سپهران اهمیت او بیش از این است. سپهران از راه بررسی نمایشنامههای میرزاآقا قصد دارد نشان بدهد که چگونه نطفه تئاترکراسی مورد نظرش در آثار او شکل گرفته و سرانجام همزاد با مشروطه متولد شده است. (ص.45) میرزاآقا «فن دراما» یا همان نمایشنامهنویسی را از استاد نادیده خود فتحعلی آخوندزاده آموخت اما در میانه راه به سمتوسویی منحرف شد که صدای اعتراض استاد را هم درآورد. در نمایشنامههای او خطکشیها و تقسیمبندیهای مرسوم اخلاقی رعایت نمیشود و نیکی سرانجام بر بدی پیروز نمیگردد و قهرمانهای شیاد هم در پایان از تاریکی به در نمیآیند و عبرت نمیگیرند. او فساد و تباهی زمانه خود، یا بهقول خودش آنچه «معمول فیه این زمان است»، را بهصحنه میآورد و با این کار آنچه را از پیش موجود اما نادیدنی بود مشاهدهپذیر میکند. و این همان عملی است که رانسیر از آن با عنوان «انقلاب زیباشناختی» یاد میکند: «به این معنا که همانطور که زیباشناسی از بدو تاسیس جلوهای سیاسی داشت و هدفش برهمریختن امر دریافتنی مشهود و جابازکردن برای امر حسی و نامشهود بود، نمایشنامههای تبریزی هم بهنحو حیرتانگیزی همین پروژه را دنبال میکنند. سوژههایی را بهصحنه میآورد که هرچند تا بدان هنگام وجود داشتند، اما ناپیدا بودند، صدایی از آنها بهگوش نمیرسید. بدینمعنا تبریزی سیاست را زیباشناختی میکند یا بهمثابه فعالیتی زیباشناختی با آن رفتار میکند.» (ص.55) میرزاآقا شخصیتهایی را بهصحنه راه میدهد که تا پیش از آن امکان بازنمایی نداشتند، مثل فرودستان یا زنها و به این ترتیب مقدمهای میشود بر تحولات سیاسی بعد از خود، مانند درخواست حقرای برای زنان در دورهدوم مجلسشورایملی. سوءتفاهم درست از همینجا آغاز میشود. در نظر رانسیر، انقلاب زیباشناختی همراه با پیدایش رژیم هنری جدیدی است که «رژیم زیباشناختی هنر» نام دارد. در این رژیم جدید، برخلاف رژیمهای قبلی (اخلاقی و بازنمودی)، خبری از سلسلهمراتب اخلاقی یا ژانری نیست، بهعلاوه دیگر میان اثر و مخاطب رابطهای علّی و یگانه وجود ندارد که اثر همان تاثیر مورد نظر هنرمند را بر مخاطب بگذارد و شاید مهمتر از همه اینکه، دیگر اصل بر آموزش مخاطب و انتقال پیامی به او از راه اثر هنری نیست. نه، بهنظر رانسیر، اینجا اصل بر بیتفاوتی و فقدان رابطهای علّی میان نیت هنرمند و تاثیرپذیری مخاطب است. با این تفاصیل، آثار تبریزی در کدام رژیم هنری جای میگیرند؟ آیا میتوان در نمایشنامههای او حتی نطفه «انقلاب زیباشناختی» یا بهقول سپهران «تئاترکراسی» را پیدا کرد؟ با وجود اختلافنظرهایش با آخوندزاده، میرزاآقا این مطلب را بهخوبی از استاد فرا گرفته بود که تئاتر یکی از مظاهر تجدد است که با آن میتوان به اصلاح و روشنگری پرداخت. در حقیقت، او به بهانههای گوناگون وقتی در برابر پرسش از فایده نوشتن این نمایشنامهها قرار میگیرد، آنها را «موجب عبرت و تربیت ملت و ترقی و آبادی مملکت» میخواند و حق هم همین است: او نمیتوانسته بدون تجربه رژیم بازنمودی هنر و قایلشدن به نقشی آموزشی و تعلیمی برای تئاتر، انقلاب زیباشناختی را تجربه کند. او که سهل است، حتی فرزندان نمایشنامهنویس و فیلمنامهنویس او هم بعد از گذشت 150سال هنوز نتوانستهاند به اثر هنری، فارغ از هدف مشخص یا پیامی که باید به مخاطبانش عرضه کند فکر کنند. و در مورد «مشاهدهپذیرکردن امور نادیدنی» هم، تا جاییکه به نظریه رانسیر مربوط میشود، همیشه پای قیاس در میان است: میرزاآقا که خود از اولینهاست، در قیاس با کدام نمایشنامهنویس یا سنت نمایشی ازپیشموجودی میتوانست مرزهای امر محسوس، دیدنی، شنیدنی یا فهمشدنی را جابهجا کند؟ اما از آنجا که قرار است واقعیتهای تاریخی تماما با چارچوب نظری منطبق شوند، نمایشنامههای تبریزی هم همان پروژه انقلاب زیباشناختی رانسیر را دنبال میکنند.
اما قهرمان دوم چنددهه بعد، یعنی در سالهای افول مشروطه ظهور میکند. نام او میرزاده عشقی است و در تحقیق سپهران نقشی کلیدی بازی میکند. میرزاده برای سپهران «راسخترین چهرهای است که مدلی زیباشناختی از سیاست ناب و رهاییبخش را ارایه میدهد.» (ص.170) در اینجاست که نظریه مخالفخوان سپهران درباره مشروطه، بار دیگر در مقابل نظریههای «فاضلمآب» مرسوم قد علم میکند. سپهران در مقابل تفسیر غالب از آثار عشقی که در آنها پایمالشدن آرمانهای مشروطه را میبیند، ابتکار بهخرج میدهد و کار عشقی را اتفاقا تکمیل و بهاوجرساندن پروژه مشروطه میبیند. اگر میرزاآقا بذر تئاترکراسی را در نمایشنامههای خود کاشته است، نمایشنامههای میرزاده جایی است که این بذرها در آن به بار نشستهاند. علاوهبراین، میرزاده در قیاس با سلف خود از این اقبال هم برخوردار است که تجربه انقلاب و پیامدهای آن را پشتسر دارد و «تئاتریشدن سیاست» را بهچشم دیده است. بنابراین، وفاداری او به انقلاب، بهزعم سپهران، در همینپایبندی به سیاست تئاتری است. و البته وفاداری او به رانسیر هم: زیرا سپهران مینویسد، «عشقی همچون نظریهپرداز ما رانسیر، سیاست را تئاتری میبیند.» اما اگر اوج کار تئاترکراسی در دوره افول مشروطه است، اوج کار عشقی هم «آواز قو»ی اوست. در سال1302، نمایشنامه «ایدهآل پیرمرد دهگانی» یا «سه تابلو مریم» سرجمع مساعی تئاترکراتیک عشقی را رقم میزند. (ص.187) تفسیر غالب از نمایشنامه، آن را «سرود شکست مشروطه» نامیده است. در مقابل، سپهران، مسلح به نظریه غربی خود به جنگ این تفسیر میرود و نمایشنامه را از قضا انقلابی مینامد. و بعد همان شاهد مثالها از «برابریطلبی تئاترکراتیک نمایشنامه»، «پرهیز از نتیجهگیری اخلاقی»، «مشاهدهپذیرکردن امور مکتوم» و مانند آن، سپهران را به اینجا میرساند که انقلاب عشقی را با انقلاب فلوبر در ادبیات قیاس کند. رانسیر عقیده دارد آنچه نشانه برابری دموکراتیک در کار فلوبر است «سرپیچی مطلق او از احاله هرگونه پیامی به ادبیات» است. (ص.203) بهعبارت دیگر، انقلاب ادبی فلوبر همزاد محافظهکاری سیاسی اوست. و عشقی؟ برای او اثر هنری در حکم یک برنامه سیاسی است. همین نمایشنامه «ایدهآل پیرمرد دهگانی» که برای سپهران سرجمع مساعی تئاترکراتیک عشقی را رقم میزند، به روایت خود او، در پاسخ به درخواست سردبیر روزنامه «شفق» نوشته شد که از نویسندگان همعصر خود خواسته بود ایدهآل خود را بنویسند. در واقع، برای عشقی صحنه تئاتر به محل عرضه برنامه و ایدهآلی سیاسی تبدیل شده است و این اتفاق دور از ذهنی نیست، زیرا در دورهای که عشقی مینوشت، سیاست هنوز همه عرصهها را در تصرف خود داشت و از یک نظر، همانگونه که سپهران در فصلهای مختلف «تئاترکراسی» به ما نشان میدهد، خود تئاتر مشروطه مولود سیاست و انقلاب مشروطه بود. این برای سپهران میتواند تجسم تئاتریشدن سیاست و اصلا اوج تئاترکراسی باشد، اما احتمالا برای رانسیر نمیتواند. برای رانسیر هرنوع هنر سیاسی یا انتقادی لزوما انقلابی هم نیست. برعکس، او متذکر میشود که انقلاب هنری اولا در درون قلمرو هنر رخ میدهد. او تاکید میکند که کار رویههای هنری این نیست که شکلهایی از آگاهی یا تکانههایی شورشی برای سیاست فراهم کنند. کار هنر جابهجاکردن مرزهای هنر است و کار سیاست جابهجاکردن مرزهای سیاست. بدون شک حق با سپهران است که در تابلوی اول نمایشنامه «ایدهآل» رگههایی از انقلاب زیباشناختی را تشخیص میدهد زیرا در اینجا ما با جابهجاشدن مرزهای هنر و تعریف مرزها و چارچوبهای نو طرفیم (رک. صص. 200-194)، اما وقتی میکوشد کل اثر را معرف رژیم زیباشناختی بنامد، به بیراهه میرود. او خود از تناقضات تحلیلش باخبر است (رک. ص.213)، اما از آنجا که قرار است نمایشنامه مدلی زیباشناختی از سیاست رهاییبخش و عشقی راسخترین چهره برای ارایه این مدل باشد، تناقضات به لطایفالحیل رفع و رجوع میشوند.
این دومورد را برای این انتخاب کردیم که بهنظر ما در بطن خود معضل کلی تحقیق سپهران را عیان میکنند و این معضل، همان تلاش برای منطبقکردن واقعیتهای تاریخی با چارچوب نظری است. در واقع، سپهران هراندازه در برابر نظریههای وطنی جسور و مخالف نشان میدهد، در برابر نظریه غربیاش مطیع و سربهراه است. این نکته شاید مهمترین معضل تحقیقات مرسوم آکادمیک را عیان کند، اما علاوهبر این ما را دوباره به موضوع اصلی یادداشتمان، یعنی همانتز «ترجمه- تفکر»، برمیگرداند. زیرا در اینجا باز با رابطه میان خود و دیگری سروکار داریم. سپهران حقیقتا به وعدهای که در مقدمه تحقیقش داده بود، عمل میکند: او به راه محققانی نمیرود که در مقام آموزگار آگاه بر بلندای تاریخ میایستند و تکاپوهای مقطع تاریخی خود را با الگوی اصلی - غربی - خود میسنجند و چون بدل را مثل اصل نمییابند عرصه پژوهش خود را وقف خردهگیری از بدل میکنند؛ با اینحال، خودش از آنسوی بام میافتد. او برای فرار از خردهگیری و برکشیدن موضوع تحقیق خود، آن را به قالب «الگوی اصلی» یا همان نظریه غربی درمیآورد. نتیجه این است که این بار نظریهپرداز غربی در جای آموزگار آگاه مینشیند و محقق وطنی شاگرد ناآگاه او میشود. در واقع باز هم نظریه غربی دست بالا را دارد و ما با شکل دیگری از نابرابری در رابطه خود و دیگری مواجه میشویم.
اما اینهمه، چه دخلی به تز «ترجمه- تفکر» دارد؟ واقعیت این است که کار سپهران، اگرچه با الگوی رایج «بازار ترجمه» مغایر است، اما ذیل همان تز ترجمه قرار میگیرد - منتها اینبار در معنای وسیع کلمه. مراد فرهادپور، در تکملهای که به مقدمه کتاب «عقل افسرده» نوشته است (مقاله «تفکر/ترجمه» در جلداول کتاب «پارههای فکر»)، اینبار از ترجمه در معنای وسیع آن یاد میکند و حتی بهآن وجهی استعاری میبخشد. اگر در آن مقدمه، ترجمه بهعنوان «یگانه شکل حقیقی تفکر برای ما» معرفی شده بود، در این مقاله مجزا و مفصل، از هر نوع تفکری بهعنوان ترجمه یاد میشود. بهعلاوه، اگر در آن مقدمه بر «دوره معاصر» تاکید شده بود، اینبار مفهوم «وضعیت» نیز، مانند خود مفهوم «ترجمه»، در معنای عام و وسیع کلمه مطرح میشود. به این معنا که نفس یا خود اگر برای شناخت وضعیت فعلیاش (که همان وضعیت مدرن باشد) نیازمند ترجمه دیگری است، برای شناخت وضعیت گذشته خود نیز باید دست به ترجمه بزند. فرهادپور مینویسد: «معنای این حرف آن است که ما باید ملاصدرا و ابنسینا و مهمتر از آن، حتی حافظ و سعدی و فردوسی را هم برای خود ترجمه کنیم.» (ص.239) به این معنا، ترجمه هم عین تفکر است و هم «پیششرط» آن. فرهادپور اضافه میکند: «برای اینکه بتوانیم ابنسینا و ملاصدرا را در وضعیت خودمان بیندیشیم، محتاج کانت و هگل هستیم؛ کانت و هگلی که اگر (باز از طریق ترجمه) آنها را فهمیده باشیم، به ما اجازه میدهند تا ابنسینا و ملاصدرا را هم به جزیی از تفکر فارسی مدرن تبدیل کنیم.» (صص1-240)
راستش سپهران هم درست همینکار را کرده است: او برای بررسی و احیای یکوضعیت تاریخی و اندیشیدن به آن در وضعیت فعلی، به ترجمه (در هردومعنای کلمه) یکنظریه معاصر غربی روی آورده است. اما معضل درست از همینجا آغاز میشود؛ از قایلشدن به تقدمی که بلافاصله به تولید نابرابری و متعاقبا سلسلهمراتب فکری میانجامد. سپهران از ترجمه در معنای محدود آنکه متکیبه دوگانه «مترجم آگاه و خواننده ناآگاه» است برگذشته است و دچار آن «مصادره صوری» هم نشده است، اما تنبه دوگانه آگاه/ناآگاه دیگری داده است. او اگرچه بهخوبی با تز «آموزگار ناآگاه» رانسیر آشناست، اما وقتی از نزدیک به نظریه او برخورد میکند و آن را به محک واقعیات تاریخی خود میزند، نمیتواند با خود رانسیر و نظریه او هم بهمانند «آموزگاری ناآگاه» رفتار کند. با این اوصاف، بهنظر ما معضلات کار تحقیقی سپهران بهنوعی معضلات تز «ترجمه- تفکر» را هم آشکار میکنند. ترجمه، چه در معنای محدود و چه وسیع کلمه، اگر قایلبه نوعی تقدم یا برتری برای دیگری (همان متن یا نظریه غربی) شود، آن نابرابری فکری را تا ابد بازتولید خواهد کرد. به اینترتیب، خواندن ابنسینا و ملاصدرا بهواسطه کانت و هگل، یا بررسی هروضعیت تاریخی درونی بهکمک یکنظریه بیرونی، بیش از احیای آن وضعیت، به تحکیم مرزهای نظریه بیرونی یاری خواهند رساند.
اما، اگر کار سپهران معضل تز «ترجمه- تفکر» را آشکار میکند، شاید بتواند راهحلی هم برای آن بهدست دهد. گفتیم که ضعف تحقیق سپهران، با تمام ارزش و اعتباری که قرائت نوآورانه او از واقعه مشروطه دارد، سعی وافر او برای درآوردن واقعیتهای تاریخی موجود به قالب چارچوب نظریه فرانسوی است، جوری که هیچعنصر نامعقول و ناسازگاری از این چارچوب بیرون نزند. در عوض، بهباور ما، اگر سپهران به آن واقعیتهای وطنی اجازه میداد تا به چارچوب نظریه غربی فشار آورند و حتی از آن بیرون بزنند، یقینا آن دیوار میان آگاهی و ناآگاهی هم ترک برمیداشت. درواقع، با مددگرفتن از خود رانسیر، اگر سپهران رابطه میان چارچوب نظری و واقعیتهای تاریخی را نه بر اجماع، که بر «اختلاف»
(dissensus) میگذاشت، میتوانست علاوهبر ارایه نظری خلافآمد درباره مشروطه، تلنگری هم به چارچوب نظریه غربیاش بزند. (البته او میتواند بگوید که با اینکار ساختمان تحقیقش را دچار هرجومرج میکرد، هرچند برای کسی که در آغاز تحقیق، خود به استقبال هرجومرج مشروطه رفته بود، این بهانه خوبی نیست). همین امر در مورد تز «ترجمه- تفکر» هم صادق است: ما نیازمند آنیم که رابطه میان خود و دیگری را بر نوعی «اختلاف»، نوعی «کژنگریستن»، استوار کنیم تا از هر نوع نابرابری، هرنوع رابطه فرا و فرو در ترجمه، هم بهمعنای محدود و هم وسیع آن، در امان بمانیم. اگر هر نظریهای (که از آن دیگری است) چارچوبی داشته باشد، واقعیتهای تاریخی یا همان «وضعیت» ما باید مانند عنصری مخل و ناساز عمل کند که، بهتعبیر رانسیر، مرزهای آن چارچوب را جابهجا میکند. بهتعبیری دیگر، محقق/مترجم باید با آن نظریه همچون متن یا طرحی رفتار کند که قرار است خود به اجرا درآورد. شاید به این ترتیب «ترجمه» بتواند بهورای اصل مصرف برود و بهواسطه چیزی، که برآمده از یکوضعیت تاریخی باشد، مثل یکدغدغه، اگرچه شخصی باشد، گشاینده مسیر، چشمانداز، یا امکانی نو شود.
سپهران در این کتاب، که بهمسایل و ماجراهای مشروطه میپردازد، برای پیریزی ساختمان تحقیق خود از نظرات فیلسوفی بهره گرفت که در آن زمان شاید تا حدزیادی برای بسیاری از ما ناشناخته بود. بخشی از واکنشهای عجیب به کتاب شاید بههمین ناآشنایی با آرای فیلسوف فرانسوی، ژاک رانسیر، برمیگشت، اما حالا بعد از گذشت پنجسال از انتشار کتاب، اتفاقا نفس این پیوند، بررسیمجدد کتاب را بهنگام میکند. بهعبارت دیگر، حالا که از درودیوار ترجمه کتابهای رانسیر بر ما میبارد، بررسی یکی از اولین کارهایی که به نظرات این فیلسوف خلاق فرانسوی ارجاع داده بود حتی تاحدی کنجکاویبرانگیز مینماید.
حقیقت این است که در این بارش یا بهواقع رگبار ترجمه آثار رانسیر، کتاب سپهران معضلاتی را بر ما آشکار میکند. مشهور است که فضای فکری دوران معاصر، یعنی عصر پستمدرن را به «سوپرمارکت اندیشهها» تشبیه کنند. بازار بزرگی که در آن، همه به انواعواقسام نظریههای راست، چپ و معتدل، مثل اجناس یکسوپرمارکت، دسترسی نامحدود دارند و هر زمان که بخواهند، میتوانند یکی از این نظریهها را از روی قفسهای بردارند و مدتی به اقتضای شرایط آن را مصرف کنند تا نوبت به نظریه بهروزتر و پیشرفتهتری برسد که جای نظریههای قبلی را در قفسه «سوپرمارکت اندیشهها» پر کند. شاید «بازار ترجمه» ما را هم بتوان به چنین سوپرمارکتی تشبیه کرد. ترجمه که زمانی قرار بود واسطه یا «یگانه شکل» تفکر برای ما باشد، حالا به یککوپن خرید یا دستبالا کارت اعتباری در بازار بزرگ تفکر تبدیل شده است. افرادی، صرفا بهواسطه آشنایی با یک یا چندزبان خارجی و بلکه تظاهر به آن، وارد این بازار بزرگ میشوند و اجناس را بار میزنند و بعد از عبور از «ارشاد» در مقصد آنها را تحویل مشتریها میدهند؛ مشتریهایی که انگار برای آنها هم دیگر فرقی نمیکند که محصول درون ویترین اثری از رانسیر باشد یا دلوز یا رورتی یا «هَیدگر». مهم مصرف است. در این اوضاع و احوال، البته نسبتدادن همه این معضلات به یکتز، همانتز «ترجمه- تفکر»، کاری بیمعنی است. درست مثل ایناستکه مرحوم نوبل (مخترع دینامیت) را بهخاطر حملات تروریستی اخیر مقصر بشماریم. اما دستکم میتواند نشان بدهد که، بهقول هملت، یکجای کار در اینتز میلنگد. آن نوع رابطه میان خود و دیگری که اساس تز «ترجمه- تفکر» بود و شناخت خود را از دریچه و وابستهبه شناخت دیگری میدانست، حالا به نوعی رابطه مبتنی بر «مصادره صوری» استحاله یافته است. مصادره است، چون موضوع ترجمه خود را همچون چیزی بیریشه و بیصاحب، چیزی منتزع از هرگونه سنت یا تاریخ (اولا تاریخ «مالکیت») میبیند؛ و صوری است، چون هرگز به تملک تاموتمام خود درنمیآورد، همیشه مانند چیزی تحمیلی و بیرون از قوه فهم باقی میماند. در چنین شرایطی، اثری مثل «تئاترکراسی» که از دوگانه بهظاهر سازنده و پنهان در پسِ تز «ترجمه- تفکر» برمیگذرد، مثل چیزی
خارق عادت پدیدار میشود.
رابطه میان خود و دیگری در تز «ترجمه- تفکر»، دستکم در معنای محدود آن، بهشکل تقابلی ثنوی میان مترجم آگاه و زباندان (یا متظاهر به زباندانی) و خواننده ناآشنا به زبان اما علاقهمند به مباحث نظری درآمده است. در این رابطه، «خود» از قبل موجودی دوپاره و شکافخورده است و نفسِ این امر شکافی مبتنیبر نوعی رابطه نابرابر میان «آگاهی و ناآگاهی» است. بنابراین، پاره ناآگاهِ خود، یعنی خوانندگان جامعه مقصد، برای مواجهه با دیگری و متعاقبا شناخت خود بهواسطه این مواجهه، نیازمند وجود و میانجیگری پاره آگاه است و گاهی نقش این میانجی آنقدر پررنگ میشود که از دیگری مهمتر میگردد. از اینجاست که روی جلد بعضی از ترجمهها نام مترجم درشتتر از نام مولف اصلی کتاب درج شده و اصلا تضمینی برای فروش کتاب است. سپهران در کتاب خود همین دوگانه را پشتسر میگذارد: او با وجود آگاهی از زبان خارجی، امکانهای بیشتری از ترجمه را به ما نشان میدهد.
نگاهی به نقل قولها و ارجاعات کتاب «تئاترکراسی» به متون خارجی، تسلط کافی سپهران به زبان مبدأ را نشان میدهد (و حالا میرسیم به سروقت بررسی کتاب «تئاترکراسی در عصر مشروطه».) او قبل از هرچیز در مقدمه کتاب، نظریه رانسیر در باب رابطه زیباشناسی و سیاست را شرح میدهد و با این کار بهاصطلاح «چارچوب نظری» تحقیق خود را فراهم میآورد. برای سپهران، مشروطه دوره تاریخی پرهرجومرجی است که تحلیل آن نظریهای با حالوهوای آنارشیستی میطلبد. سپهران نفسِ این هرجومرج را گرامی میدارد و میکوشد میان این وضعیت سیاسی و تئاتر عصر مشروطه پیوندی برقرار کند. تحقیق او در حوزه جامعهشناسی هنر جای میگیرد، اما ازآندست تحقیقها نیست که جامعه در آنها بهطور یکطرفه هنر را تعیین میکند، بلکه برای هنر نیز متقابلا نقش تعیینکنندگی جامعه را قایل میشود. در همین مقدمه او نشان میدهد که قصد دارد در روش تحقیق خود نیز به رانسیر اقتدا کند. بهعبارت دیگر، در رویکرد او به مشروطه، محقق دیگر آموزگار آگاهی نیست که به پشتوانه ایستادن بر بلندای تاریخ، تکاپوهای مقطع تاریخی مورد نظر خود را با الگویی اصلی- غربی- بسنجد و چون بدل را مثل اصل نمییابد عرصه پژوهش خود را وقف خردهگیری کند. (ص.34) او درعوض در دل آنرخداد تاریخی، با همه کاستیها و نواقصاش، بهدنبال ابتکارها و امکانهای جدید سیاسی و هنری میگردد و همه اینها بهواسطه نظریه زیباشناختی ژاک رانسیر برای او امکانپذیر میشود. روایت او از نظریه رانسیر، که مانند باقی مطالب کتاب روایتی جذاب و روان است و مثل اکثر آثار پژوهشی از این دست ما را ملول نمیکند، بر تئاتریشدن سیاست یا همان «تئاترکراسی» نزد رانسیر متمرکز است. در این روایت، سیاست قبل از آنکه مساله نهادهای انتخابی، فرآیندهای حقوقی یا سازمانهای نظامی باشد، مساله ساختن صحنه و برپاساختن تماشاکده یا نمایش است. (ص.26) سپهران تجسم این سیاست تئاتری را در انقلاب مشروطه مییابد و با بهکارگیری نظریات رانسیر درواقع میکوشد تفسیری جدید و مغایر با تفاسیر موجود، از این واقعه تاریخی بهدست دهد. پیداست چیزی فراتر از «اصل مصرف»، نوعی مشغله فکری، او را بهسوی آرای فیلسوف فرانسوی کشانده است، اما او هم وقتی به کاربست این نظرات بر واقعیتهای تاریخی میرسد دچار معضلی دیگر میشود.
در اینجا فرصت نیست به همه نقاط قوت و ضعف کتاب بپردازیم (بهخصوص که قصد داریم آن را در پرتو تز «ترجمه- تفکر» بخوانیم.) «تئاترکراسی در عصر مشروطه» چند قهرمان اصلی دارد که در این یادداشت فقط روی دوتا از آنها دست میگذاریم تا از این طریق هم کمی از دستاوردهای تحقیقی سپهران را بیان کنیم و هم به معضلات آن اشاره کنیم.
قهرمان اول، میرزاآقا تبریزی است. برای بسیاری، میرزاآقا اولین نمایشنامهنویس ایرانی است، اما برای سپهران اهمیت او بیش از این است. سپهران از راه بررسی نمایشنامههای میرزاآقا قصد دارد نشان بدهد که چگونه نطفه تئاترکراسی مورد نظرش در آثار او شکل گرفته و سرانجام همزاد با مشروطه متولد شده است. (ص.45) میرزاآقا «فن دراما» یا همان نمایشنامهنویسی را از استاد نادیده خود فتحعلی آخوندزاده آموخت اما در میانه راه به سمتوسویی منحرف شد که صدای اعتراض استاد را هم درآورد. در نمایشنامههای او خطکشیها و تقسیمبندیهای مرسوم اخلاقی رعایت نمیشود و نیکی سرانجام بر بدی پیروز نمیگردد و قهرمانهای شیاد هم در پایان از تاریکی به در نمیآیند و عبرت نمیگیرند. او فساد و تباهی زمانه خود، یا بهقول خودش آنچه «معمول فیه این زمان است»، را بهصحنه میآورد و با این کار آنچه را از پیش موجود اما نادیدنی بود مشاهدهپذیر میکند. و این همان عملی است که رانسیر از آن با عنوان «انقلاب زیباشناختی» یاد میکند: «به این معنا که همانطور که زیباشناسی از بدو تاسیس جلوهای سیاسی داشت و هدفش برهمریختن امر دریافتنی مشهود و جابازکردن برای امر حسی و نامشهود بود، نمایشنامههای تبریزی هم بهنحو حیرتانگیزی همین پروژه را دنبال میکنند. سوژههایی را بهصحنه میآورد که هرچند تا بدان هنگام وجود داشتند، اما ناپیدا بودند، صدایی از آنها بهگوش نمیرسید. بدینمعنا تبریزی سیاست را زیباشناختی میکند یا بهمثابه فعالیتی زیباشناختی با آن رفتار میکند.» (ص.55) میرزاآقا شخصیتهایی را بهصحنه راه میدهد که تا پیش از آن امکان بازنمایی نداشتند، مثل فرودستان یا زنها و به این ترتیب مقدمهای میشود بر تحولات سیاسی بعد از خود، مانند درخواست حقرای برای زنان در دورهدوم مجلسشورایملی. سوءتفاهم درست از همینجا آغاز میشود. در نظر رانسیر، انقلاب زیباشناختی همراه با پیدایش رژیم هنری جدیدی است که «رژیم زیباشناختی هنر» نام دارد. در این رژیم جدید، برخلاف رژیمهای قبلی (اخلاقی و بازنمودی)، خبری از سلسلهمراتب اخلاقی یا ژانری نیست، بهعلاوه دیگر میان اثر و مخاطب رابطهای علّی و یگانه وجود ندارد که اثر همان تاثیر مورد نظر هنرمند را بر مخاطب بگذارد و شاید مهمتر از همه اینکه، دیگر اصل بر آموزش مخاطب و انتقال پیامی به او از راه اثر هنری نیست. نه، بهنظر رانسیر، اینجا اصل بر بیتفاوتی و فقدان رابطهای علّی میان نیت هنرمند و تاثیرپذیری مخاطب است. با این تفاصیل، آثار تبریزی در کدام رژیم هنری جای میگیرند؟ آیا میتوان در نمایشنامههای او حتی نطفه «انقلاب زیباشناختی» یا بهقول سپهران «تئاترکراسی» را پیدا کرد؟ با وجود اختلافنظرهایش با آخوندزاده، میرزاآقا این مطلب را بهخوبی از استاد فرا گرفته بود که تئاتر یکی از مظاهر تجدد است که با آن میتوان به اصلاح و روشنگری پرداخت. در حقیقت، او به بهانههای گوناگون وقتی در برابر پرسش از فایده نوشتن این نمایشنامهها قرار میگیرد، آنها را «موجب عبرت و تربیت ملت و ترقی و آبادی مملکت» میخواند و حق هم همین است: او نمیتوانسته بدون تجربه رژیم بازنمودی هنر و قایلشدن به نقشی آموزشی و تعلیمی برای تئاتر، انقلاب زیباشناختی را تجربه کند. او که سهل است، حتی فرزندان نمایشنامهنویس و فیلمنامهنویس او هم بعد از گذشت 150سال هنوز نتوانستهاند به اثر هنری، فارغ از هدف مشخص یا پیامی که باید به مخاطبانش عرضه کند فکر کنند. و در مورد «مشاهدهپذیرکردن امور نادیدنی» هم، تا جاییکه به نظریه رانسیر مربوط میشود، همیشه پای قیاس در میان است: میرزاآقا که خود از اولینهاست، در قیاس با کدام نمایشنامهنویس یا سنت نمایشی ازپیشموجودی میتوانست مرزهای امر محسوس، دیدنی، شنیدنی یا فهمشدنی را جابهجا کند؟ اما از آنجا که قرار است واقعیتهای تاریخی تماما با چارچوب نظری منطبق شوند، نمایشنامههای تبریزی هم همان پروژه انقلاب زیباشناختی رانسیر را دنبال میکنند.
اما قهرمان دوم چنددهه بعد، یعنی در سالهای افول مشروطه ظهور میکند. نام او میرزاده عشقی است و در تحقیق سپهران نقشی کلیدی بازی میکند. میرزاده برای سپهران «راسخترین چهرهای است که مدلی زیباشناختی از سیاست ناب و رهاییبخش را ارایه میدهد.» (ص.170) در اینجاست که نظریه مخالفخوان سپهران درباره مشروطه، بار دیگر در مقابل نظریههای «فاضلمآب» مرسوم قد علم میکند. سپهران در مقابل تفسیر غالب از آثار عشقی که در آنها پایمالشدن آرمانهای مشروطه را میبیند، ابتکار بهخرج میدهد و کار عشقی را اتفاقا تکمیل و بهاوجرساندن پروژه مشروطه میبیند. اگر میرزاآقا بذر تئاترکراسی را در نمایشنامههای خود کاشته است، نمایشنامههای میرزاده جایی است که این بذرها در آن به بار نشستهاند. علاوهبراین، میرزاده در قیاس با سلف خود از این اقبال هم برخوردار است که تجربه انقلاب و پیامدهای آن را پشتسر دارد و «تئاتریشدن سیاست» را بهچشم دیده است. بنابراین، وفاداری او به انقلاب، بهزعم سپهران، در همینپایبندی به سیاست تئاتری است. و البته وفاداری او به رانسیر هم: زیرا سپهران مینویسد، «عشقی همچون نظریهپرداز ما رانسیر، سیاست را تئاتری میبیند.» اما اگر اوج کار تئاترکراسی در دوره افول مشروطه است، اوج کار عشقی هم «آواز قو»ی اوست. در سال1302، نمایشنامه «ایدهآل پیرمرد دهگانی» یا «سه تابلو مریم» سرجمع مساعی تئاترکراتیک عشقی را رقم میزند. (ص.187) تفسیر غالب از نمایشنامه، آن را «سرود شکست مشروطه» نامیده است. در مقابل، سپهران، مسلح به نظریه غربی خود به جنگ این تفسیر میرود و نمایشنامه را از قضا انقلابی مینامد. و بعد همان شاهد مثالها از «برابریطلبی تئاترکراتیک نمایشنامه»، «پرهیز از نتیجهگیری اخلاقی»، «مشاهدهپذیرکردن امور مکتوم» و مانند آن، سپهران را به اینجا میرساند که انقلاب عشقی را با انقلاب فلوبر در ادبیات قیاس کند. رانسیر عقیده دارد آنچه نشانه برابری دموکراتیک در کار فلوبر است «سرپیچی مطلق او از احاله هرگونه پیامی به ادبیات» است. (ص.203) بهعبارت دیگر، انقلاب ادبی فلوبر همزاد محافظهکاری سیاسی اوست. و عشقی؟ برای او اثر هنری در حکم یک برنامه سیاسی است. همین نمایشنامه «ایدهآل پیرمرد دهگانی» که برای سپهران سرجمع مساعی تئاترکراتیک عشقی را رقم میزند، به روایت خود او، در پاسخ به درخواست سردبیر روزنامه «شفق» نوشته شد که از نویسندگان همعصر خود خواسته بود ایدهآل خود را بنویسند. در واقع، برای عشقی صحنه تئاتر به محل عرضه برنامه و ایدهآلی سیاسی تبدیل شده است و این اتفاق دور از ذهنی نیست، زیرا در دورهای که عشقی مینوشت، سیاست هنوز همه عرصهها را در تصرف خود داشت و از یک نظر، همانگونه که سپهران در فصلهای مختلف «تئاترکراسی» به ما نشان میدهد، خود تئاتر مشروطه مولود سیاست و انقلاب مشروطه بود. این برای سپهران میتواند تجسم تئاتریشدن سیاست و اصلا اوج تئاترکراسی باشد، اما احتمالا برای رانسیر نمیتواند. برای رانسیر هرنوع هنر سیاسی یا انتقادی لزوما انقلابی هم نیست. برعکس، او متذکر میشود که انقلاب هنری اولا در درون قلمرو هنر رخ میدهد. او تاکید میکند که کار رویههای هنری این نیست که شکلهایی از آگاهی یا تکانههایی شورشی برای سیاست فراهم کنند. کار هنر جابهجاکردن مرزهای هنر است و کار سیاست جابهجاکردن مرزهای سیاست. بدون شک حق با سپهران است که در تابلوی اول نمایشنامه «ایدهآل» رگههایی از انقلاب زیباشناختی را تشخیص میدهد زیرا در اینجا ما با جابهجاشدن مرزهای هنر و تعریف مرزها و چارچوبهای نو طرفیم (رک. صص. 200-194)، اما وقتی میکوشد کل اثر را معرف رژیم زیباشناختی بنامد، به بیراهه میرود. او خود از تناقضات تحلیلش باخبر است (رک. ص.213)، اما از آنجا که قرار است نمایشنامه مدلی زیباشناختی از سیاست رهاییبخش و عشقی راسخترین چهره برای ارایه این مدل باشد، تناقضات به لطایفالحیل رفع و رجوع میشوند.
این دومورد را برای این انتخاب کردیم که بهنظر ما در بطن خود معضل کلی تحقیق سپهران را عیان میکنند و این معضل، همان تلاش برای منطبقکردن واقعیتهای تاریخی با چارچوب نظری است. در واقع، سپهران هراندازه در برابر نظریههای وطنی جسور و مخالف نشان میدهد، در برابر نظریه غربیاش مطیع و سربهراه است. این نکته شاید مهمترین معضل تحقیقات مرسوم آکادمیک را عیان کند، اما علاوهبر این ما را دوباره به موضوع اصلی یادداشتمان، یعنی همانتز «ترجمه- تفکر»، برمیگرداند. زیرا در اینجا باز با رابطه میان خود و دیگری سروکار داریم. سپهران حقیقتا به وعدهای که در مقدمه تحقیقش داده بود، عمل میکند: او به راه محققانی نمیرود که در مقام آموزگار آگاه بر بلندای تاریخ میایستند و تکاپوهای مقطع تاریخی خود را با الگوی اصلی - غربی - خود میسنجند و چون بدل را مثل اصل نمییابند عرصه پژوهش خود را وقف خردهگیری از بدل میکنند؛ با اینحال، خودش از آنسوی بام میافتد. او برای فرار از خردهگیری و برکشیدن موضوع تحقیق خود، آن را به قالب «الگوی اصلی» یا همان نظریه غربی درمیآورد. نتیجه این است که این بار نظریهپرداز غربی در جای آموزگار آگاه مینشیند و محقق وطنی شاگرد ناآگاه او میشود. در واقع باز هم نظریه غربی دست بالا را دارد و ما با شکل دیگری از نابرابری در رابطه خود و دیگری مواجه میشویم.
اما اینهمه، چه دخلی به تز «ترجمه- تفکر» دارد؟ واقعیت این است که کار سپهران، اگرچه با الگوی رایج «بازار ترجمه» مغایر است، اما ذیل همان تز ترجمه قرار میگیرد - منتها اینبار در معنای وسیع کلمه. مراد فرهادپور، در تکملهای که به مقدمه کتاب «عقل افسرده» نوشته است (مقاله «تفکر/ترجمه» در جلداول کتاب «پارههای فکر»)، اینبار از ترجمه در معنای وسیع آن یاد میکند و حتی بهآن وجهی استعاری میبخشد. اگر در آن مقدمه، ترجمه بهعنوان «یگانه شکل حقیقی تفکر برای ما» معرفی شده بود، در این مقاله مجزا و مفصل، از هر نوع تفکری بهعنوان ترجمه یاد میشود. بهعلاوه، اگر در آن مقدمه بر «دوره معاصر» تاکید شده بود، اینبار مفهوم «وضعیت» نیز، مانند خود مفهوم «ترجمه»، در معنای عام و وسیع کلمه مطرح میشود. به این معنا که نفس یا خود اگر برای شناخت وضعیت فعلیاش (که همان وضعیت مدرن باشد) نیازمند ترجمه دیگری است، برای شناخت وضعیت گذشته خود نیز باید دست به ترجمه بزند. فرهادپور مینویسد: «معنای این حرف آن است که ما باید ملاصدرا و ابنسینا و مهمتر از آن، حتی حافظ و سعدی و فردوسی را هم برای خود ترجمه کنیم.» (ص.239) به این معنا، ترجمه هم عین تفکر است و هم «پیششرط» آن. فرهادپور اضافه میکند: «برای اینکه بتوانیم ابنسینا و ملاصدرا را در وضعیت خودمان بیندیشیم، محتاج کانت و هگل هستیم؛ کانت و هگلی که اگر (باز از طریق ترجمه) آنها را فهمیده باشیم، به ما اجازه میدهند تا ابنسینا و ملاصدرا را هم به جزیی از تفکر فارسی مدرن تبدیل کنیم.» (صص1-240)
راستش سپهران هم درست همینکار را کرده است: او برای بررسی و احیای یکوضعیت تاریخی و اندیشیدن به آن در وضعیت فعلی، به ترجمه (در هردومعنای کلمه) یکنظریه معاصر غربی روی آورده است. اما معضل درست از همینجا آغاز میشود؛ از قایلشدن به تقدمی که بلافاصله به تولید نابرابری و متعاقبا سلسلهمراتب فکری میانجامد. سپهران از ترجمه در معنای محدود آنکه متکیبه دوگانه «مترجم آگاه و خواننده ناآگاه» است برگذشته است و دچار آن «مصادره صوری» هم نشده است، اما تنبه دوگانه آگاه/ناآگاه دیگری داده است. او اگرچه بهخوبی با تز «آموزگار ناآگاه» رانسیر آشناست، اما وقتی از نزدیک به نظریه او برخورد میکند و آن را به محک واقعیات تاریخی خود میزند، نمیتواند با خود رانسیر و نظریه او هم بهمانند «آموزگاری ناآگاه» رفتار کند. با این اوصاف، بهنظر ما معضلات کار تحقیقی سپهران بهنوعی معضلات تز «ترجمه- تفکر» را هم آشکار میکنند. ترجمه، چه در معنای محدود و چه وسیع کلمه، اگر قایلبه نوعی تقدم یا برتری برای دیگری (همان متن یا نظریه غربی) شود، آن نابرابری فکری را تا ابد بازتولید خواهد کرد. به اینترتیب، خواندن ابنسینا و ملاصدرا بهواسطه کانت و هگل، یا بررسی هروضعیت تاریخی درونی بهکمک یکنظریه بیرونی، بیش از احیای آن وضعیت، به تحکیم مرزهای نظریه بیرونی یاری خواهند رساند.
اما، اگر کار سپهران معضل تز «ترجمه- تفکر» را آشکار میکند، شاید بتواند راهحلی هم برای آن بهدست دهد. گفتیم که ضعف تحقیق سپهران، با تمام ارزش و اعتباری که قرائت نوآورانه او از واقعه مشروطه دارد، سعی وافر او برای درآوردن واقعیتهای تاریخی موجود به قالب چارچوب نظریه فرانسوی است، جوری که هیچعنصر نامعقول و ناسازگاری از این چارچوب بیرون نزند. در عوض، بهباور ما، اگر سپهران به آن واقعیتهای وطنی اجازه میداد تا به چارچوب نظریه غربی فشار آورند و حتی از آن بیرون بزنند، یقینا آن دیوار میان آگاهی و ناآگاهی هم ترک برمیداشت. درواقع، با مددگرفتن از خود رانسیر، اگر سپهران رابطه میان چارچوب نظری و واقعیتهای تاریخی را نه بر اجماع، که بر «اختلاف»
(dissensus) میگذاشت، میتوانست علاوهبر ارایه نظری خلافآمد درباره مشروطه، تلنگری هم به چارچوب نظریه غربیاش بزند. (البته او میتواند بگوید که با اینکار ساختمان تحقیقش را دچار هرجومرج میکرد، هرچند برای کسی که در آغاز تحقیق، خود به استقبال هرجومرج مشروطه رفته بود، این بهانه خوبی نیست). همین امر در مورد تز «ترجمه- تفکر» هم صادق است: ما نیازمند آنیم که رابطه میان خود و دیگری را بر نوعی «اختلاف»، نوعی «کژنگریستن»، استوار کنیم تا از هر نوع نابرابری، هرنوع رابطه فرا و فرو در ترجمه، هم بهمعنای محدود و هم وسیع آن، در امان بمانیم. اگر هر نظریهای (که از آن دیگری است) چارچوبی داشته باشد، واقعیتهای تاریخی یا همان «وضعیت» ما باید مانند عنصری مخل و ناساز عمل کند که، بهتعبیر رانسیر، مرزهای آن چارچوب را جابهجا میکند. بهتعبیری دیگر، محقق/مترجم باید با آن نظریه همچون متن یا طرحی رفتار کند که قرار است خود به اجرا درآورد. شاید به این ترتیب «ترجمه» بتواند بهورای اصل مصرف برود و بهواسطه چیزی، که برآمده از یکوضعیت تاریخی باشد، مثل یکدغدغه، اگرچه شخصی باشد، گشاینده مسیر، چشمانداز، یا امکانی نو شود.
این گزارش بسیار دیر نوشته شده است. خود کتاب در پاییز1388، زمانی که مخاطبانش با تئاتر معاصرتری اشتغالخاطر داشتند، منتشر شد و در مقام واکنش،یک بحث جدلی ژورنالیستی و یکجلسه نقدوبررسی را به خود دید که البته در قیاس با کتابهای نظری دیگری که در حوزه بیچیز تئاتر ایران منتشر میشوند، حتی خوشاقبالی محسوب میشود.
سپهران در این کتاب، که بهمسایل و ماجراهای مشروطه میپردازد، برای پیریزی ساختمان تحقیق خود از نظرات فیلسوفی بهره گرفت که در آن زمان شاید تا حدزیادی برای بسیاری از ما ناشناخته بود. بخشی از واکنشهای عجیب به کتاب شاید بههمین ناآشنایی با آرای فیلسوف فرانسوی، ژاک رانسیر، برمیگشت، اما حالا بعد از گذشت پنجسال از انتشار کتاب، اتفاقا نفس این پیوند، بررسیمجدد کتاب را بهنگام میکند. بهعبارت دیگر، حالا که از درودیوار ترجمه کتابهای رانسیر بر ما میبارد، بررسی یکی از اولین کارهایی که به نظرات این فیلسوف خلاق فرانسوی ارجاع داده بود حتی تاحدی کنجکاویبرانگیز مینماید.
حقیقت این است که در این بارش یا بهواقع رگبار ترجمه آثار رانسیر، کتاب سپهران معضلاتی را بر ما آشکار میکند. مشهور است که فضای فکری دوران معاصر، یعنی عصر پستمدرن را به «سوپرمارکت اندیشهها» تشبیه کنند. بازار بزرگی که در آن، همه به انواعواقسام نظریههای راست، چپ و معتدل، مثل اجناس یکسوپرمارکت، دسترسی نامحدود دارند و هر زمان که بخواهند، میتوانند یکی از این نظریهها را از روی قفسهای بردارند و مدتی به اقتضای شرایط آن را مصرف کنند تا نوبت به نظریه بهروزتر و پیشرفتهتری برسد که جای نظریههای قبلی را در قفسه «سوپرمارکت اندیشهها» پر کند. شاید «بازار ترجمه» ما را هم بتوان به چنین سوپرمارکتی تشبیه کرد. ترجمه که زمانی قرار بود واسطه یا «یگانه شکل» تفکر برای ما باشد، حالا به یککوپن خرید یا دستبالا کارت اعتباری در بازار بزرگ تفکر تبدیل شده است. افرادی، صرفا بهواسطه آشنایی با یک یا چندزبان خارجی و بلکه تظاهر به آن، وارد این بازار بزرگ میشوند و اجناس را بار میزنند و بعد از عبور از «ارشاد» در مقصد آنها را تحویل مشتریها میدهند؛ مشتریهایی که انگار برای آنها هم دیگر فرقی نمیکند که محصول درون ویترین اثری از رانسیر باشد یا دلوز یا رورتی یا «هَیدگر». مهم مصرف است. در این اوضاع و احوال، البته نسبتدادن همه این معضلات به یکتز، همانتز «ترجمه- تفکر»، کاری بیمعنی است. درست مثل ایناستکه مرحوم نوبل (مخترع دینامیت) را بهخاطر حملات تروریستی اخیر مقصر بشماریم. اما دستکم میتواند نشان بدهد که، بهقول هملت، یکجای کار در اینتز میلنگد. آن نوع رابطه میان خود و دیگری که اساس تز «ترجمه- تفکر» بود و شناخت خود را از دریچه و وابستهبه شناخت دیگری میدانست، حالا به نوعی رابطه مبتنی بر «مصادره صوری» استحاله یافته است. مصادره است، چون موضوع ترجمه خود را همچون چیزی بیریشه و بیصاحب، چیزی منتزع از هرگونه سنت یا تاریخ (اولا تاریخ «مالکیت») میبیند؛ و صوری است، چون هرگز به تملک تاموتمام خود درنمیآورد، همیشه مانند چیزی تحمیلی و بیرون از قوه فهم باقی میماند. در چنین شرایطی، اثری مثل «تئاترکراسی» که از دوگانه بهظاهر سازنده و پنهان در پسِ تز «ترجمه- تفکر» برمیگذرد، مثل چیزی
خارق عادت پدیدار میشود.
رابطه میان خود و دیگری در تز «ترجمه- تفکر»، دستکم در معنای محدود آن، بهشکل تقابلی ثنوی میان مترجم آگاه و زباندان (یا متظاهر به زباندانی) و خواننده ناآشنا به زبان اما علاقهمند به مباحث نظری درآمده است. در این رابطه، «خود» از قبل موجودی دوپاره و شکافخورده است و نفسِ این امر شکافی مبتنیبر نوعی رابطه نابرابر میان «آگاهی و ناآگاهی» است. بنابراین، پاره ناآگاهِ خود، یعنی خوانندگان جامعه مقصد، برای مواجهه با دیگری و متعاقبا شناخت خود بهواسطه این مواجهه، نیازمند وجود و میانجیگری پاره آگاه است و گاهی نقش این میانجی آنقدر پررنگ میشود که از دیگری مهمتر میگردد. از اینجاست که روی جلد بعضی از ترجمهها نام مترجم درشتتر از نام مولف اصلی کتاب درج شده و اصلا تضمینی برای فروش کتاب است. سپهران در کتاب خود همین دوگانه را پشتسر میگذارد: او با وجود آگاهی از زبان خارجی، امکانهای بیشتری از ترجمه را به ما نشان میدهد.
نگاهی به نقل قولها و ارجاعات کتاب «تئاترکراسی» به متون خارجی، تسلط کافی سپهران به زبان مبدأ را نشان میدهد (و حالا میرسیم به سروقت بررسی کتاب «تئاترکراسی در عصر مشروطه».) او قبل از هرچیز در مقدمه کتاب، نظریه رانسیر در باب رابطه زیباشناسی و سیاست را شرح میدهد و با این کار بهاصطلاح «چارچوب نظری» تحقیق خود را فراهم میآورد. برای سپهران، مشروطه دوره تاریخی پرهرجومرجی است که تحلیل آن نظریهای با حالوهوای آنارشیستی میطلبد. سپهران نفسِ این هرجومرج را گرامی میدارد و میکوشد میان این وضعیت سیاسی و تئاتر عصر مشروطه پیوندی برقرار کند. تحقیق او در حوزه جامعهشناسی هنر جای میگیرد، اما ازآندست تحقیقها نیست که جامعه در آنها بهطور یکطرفه هنر را تعیین میکند، بلکه برای هنر نیز متقابلا نقش تعیینکنندگی جامعه را قایل میشود. در همین مقدمه او نشان میدهد که قصد دارد در روش تحقیق خود نیز به رانسیر اقتدا کند. بهعبارت دیگر، در رویکرد او به مشروطه، محقق دیگر آموزگار آگاهی نیست که به پشتوانه ایستادن بر بلندای تاریخ، تکاپوهای مقطع تاریخی مورد نظر خود را با الگویی اصلی- غربی- بسنجد و چون بدل را مثل اصل نمییابد عرصه پژوهش خود را وقف خردهگیری کند. (ص.34) او درعوض در دل آنرخداد تاریخی، با همه کاستیها و نواقصاش، بهدنبال ابتکارها و امکانهای جدید سیاسی و هنری میگردد و همه اینها بهواسطه نظریه زیباشناختی ژاک رانسیر برای او امکانپذیر میشود. روایت او از نظریه رانسیر، که مانند باقی مطالب کتاب روایتی جذاب و روان است و مثل اکثر آثار پژوهشی از این دست ما را ملول نمیکند، بر تئاتریشدن سیاست یا همان «تئاترکراسی» نزد رانسیر متمرکز است. در این روایت، سیاست قبل از آنکه مساله نهادهای انتخابی، فرآیندهای حقوقی یا سازمانهای نظامی باشد، مساله ساختن صحنه و برپاساختن تماشاکده یا نمایش است. (ص.26) سپهران تجسم این سیاست تئاتری را در انقلاب مشروطه مییابد و با بهکارگیری نظریات رانسیر درواقع میکوشد تفسیری جدید و مغایر با تفاسیر موجود، از این واقعه تاریخی بهدست دهد. پیداست چیزی فراتر از «اصل مصرف»، نوعی مشغله فکری، او را بهسوی آرای فیلسوف فرانسوی کشانده است، اما او هم وقتی به کاربست این نظرات بر واقعیتهای تاریخی میرسد دچار معضلی دیگر میشود.
در اینجا فرصت نیست به همه نقاط قوت و ضعف کتاب بپردازیم (بهخصوص که قصد داریم آن را در پرتو تز «ترجمه- تفکر» بخوانیم.) «تئاترکراسی در عصر مشروطه» چند قهرمان اصلی دارد که در این یادداشت فقط روی دوتا از آنها دست میگذاریم تا از این طریق هم کمی از دستاوردهای تحقیقی سپهران را بیان کنیم و هم به معضلات آن اشاره کنیم.
قهرمان اول، میرزاآقا تبریزی است. برای بسیاری، میرزاآقا اولین نمایشنامهنویس ایرانی است، اما برای سپهران اهمیت او بیش از این است. سپهران از راه بررسی نمایشنامههای میرزاآقا قصد دارد نشان بدهد که چگونه نطفه تئاترکراسی مورد نظرش در آثار او شکل گرفته و سرانجام همزاد با مشروطه متولد شده است. (ص.45) میرزاآقا «فن دراما» یا همان نمایشنامهنویسی را از استاد نادیده خود فتحعلی آخوندزاده آموخت اما در میانه راه به سمتوسویی منحرف شد که صدای اعتراض استاد را هم درآورد. در نمایشنامههای او خطکشیها و تقسیمبندیهای مرسوم اخلاقی رعایت نمیشود و نیکی سرانجام بر بدی پیروز نمیگردد و قهرمانهای شیاد هم در پایان از تاریکی به در نمیآیند و عبرت نمیگیرند. او فساد و تباهی زمانه خود، یا بهقول خودش آنچه «معمول فیه این زمان است»، را بهصحنه میآورد و با این کار آنچه را از پیش موجود اما نادیدنی بود مشاهدهپذیر میکند. و این همان عملی است که رانسیر از آن با عنوان «انقلاب زیباشناختی» یاد میکند: «به این معنا که همانطور که زیباشناسی از بدو تاسیس جلوهای سیاسی داشت و هدفش برهمریختن امر دریافتنی مشهود و جابازکردن برای امر حسی و نامشهود بود، نمایشنامههای تبریزی هم بهنحو حیرتانگیزی همین پروژه را دنبال میکنند. سوژههایی را بهصحنه میآورد که هرچند تا بدان هنگام وجود داشتند، اما ناپیدا بودند، صدایی از آنها بهگوش نمیرسید. بدینمعنا تبریزی سیاست را زیباشناختی میکند یا بهمثابه فعالیتی زیباشناختی با آن رفتار میکند.» (ص.55) میرزاآقا شخصیتهایی را بهصحنه راه میدهد که تا پیش از آن امکان بازنمایی نداشتند، مثل فرودستان یا زنها و به این ترتیب مقدمهای میشود بر تحولات سیاسی بعد از خود، مانند درخواست حقرای برای زنان در دورهدوم مجلسشورایملی. سوءتفاهم درست از همینجا آغاز میشود. در نظر رانسیر، انقلاب زیباشناختی همراه با پیدایش رژیم هنری جدیدی است که «رژیم زیباشناختی هنر» نام دارد. در این رژیم جدید، برخلاف رژیمهای قبلی (اخلاقی و بازنمودی)، خبری از سلسلهمراتب اخلاقی یا ژانری نیست، بهعلاوه دیگر میان اثر و مخاطب رابطهای علّی و یگانه وجود ندارد که اثر همان تاثیر مورد نظر هنرمند را بر مخاطب بگذارد و شاید مهمتر از همه اینکه، دیگر اصل بر آموزش مخاطب و انتقال پیامی به او از راه اثر هنری نیست. نه، بهنظر رانسیر، اینجا اصل بر بیتفاوتی و فقدان رابطهای علّی میان نیت هنرمند و تاثیرپذیری مخاطب است. با این تفاصیل، آثار تبریزی در کدام رژیم هنری جای میگیرند؟ آیا میتوان در نمایشنامههای او حتی نطفه «انقلاب زیباشناختی» یا بهقول سپهران «تئاترکراسی» را پیدا کرد؟ با وجود اختلافنظرهایش با آخوندزاده، میرزاآقا این مطلب را بهخوبی از استاد فرا گرفته بود که تئاتر یکی از مظاهر تجدد است که با آن میتوان به اصلاح و روشنگری پرداخت. در حقیقت، او به بهانههای گوناگون وقتی در برابر پرسش از فایده نوشتن این نمایشنامهها قرار میگیرد، آنها را «موجب عبرت و تربیت ملت و ترقی و آبادی مملکت» میخواند و حق هم همین است: او نمیتوانسته بدون تجربه رژیم بازنمودی هنر و قایلشدن به نقشی آموزشی و تعلیمی برای تئاتر، انقلاب زیباشناختی را تجربه کند. او که سهل است، حتی فرزندان نمایشنامهنویس و فیلمنامهنویس او هم بعد از گذشت 150سال هنوز نتوانستهاند به اثر هنری، فارغ از هدف مشخص یا پیامی که باید به مخاطبانش عرضه کند فکر کنند. و در مورد «مشاهدهپذیرکردن امور نادیدنی» هم، تا جاییکه به نظریه رانسیر مربوط میشود، همیشه پای قیاس در میان است: میرزاآقا که خود از اولینهاست، در قیاس با کدام نمایشنامهنویس یا سنت نمایشی ازپیشموجودی میتوانست مرزهای امر محسوس، دیدنی، شنیدنی یا فهمشدنی را جابهجا کند؟ اما از آنجا که قرار است واقعیتهای تاریخی تماما با چارچوب نظری منطبق شوند، نمایشنامههای تبریزی هم همان پروژه انقلاب زیباشناختی رانسیر را دنبال میکنند.
اما قهرمان دوم چنددهه بعد، یعنی در سالهای افول مشروطه ظهور میکند. نام او میرزاده عشقی است و در تحقیق سپهران نقشی کلیدی بازی میکند. میرزاده برای سپهران «راسخترین چهرهای است که مدلی زیباشناختی از سیاست ناب و رهاییبخش را ارایه میدهد.» (ص.170) در اینجاست که نظریه مخالفخوان سپهران درباره مشروطه، بار دیگر در مقابل نظریههای «فاضلمآب» مرسوم قد علم میکند. سپهران در مقابل تفسیر غالب از آثار عشقی که در آنها پایمالشدن آرمانهای مشروطه را میبیند، ابتکار بهخرج میدهد و کار عشقی را اتفاقا تکمیل و بهاوجرساندن پروژه مشروطه میبیند. اگر میرزاآقا بذر تئاترکراسی را در نمایشنامههای خود کاشته است، نمایشنامههای میرزاده جایی است که این بذرها در آن به بار نشستهاند. علاوهبراین، میرزاده در قیاس با سلف خود از این اقبال هم برخوردار است که تجربه انقلاب و پیامدهای آن را پشتسر دارد و «تئاتریشدن سیاست» را بهچشم دیده است. بنابراین، وفاداری او به انقلاب، بهزعم سپهران، در همینپایبندی به سیاست تئاتری است. و البته وفاداری او به رانسیر هم: زیرا سپهران مینویسد، «عشقی همچون نظریهپرداز ما رانسیر، سیاست را تئاتری میبیند.» اما اگر اوج کار تئاترکراسی در دوره افول مشروطه است، اوج کار عشقی هم «آواز قو»ی اوست. در سال1302، نمایشنامه «ایدهآل پیرمرد دهگانی» یا «سه تابلو مریم» سرجمع مساعی تئاترکراتیک عشقی را رقم میزند. (ص.187) تفسیر غالب از نمایشنامه، آن را «سرود شکست مشروطه» نامیده است. در مقابل، سپهران، مسلح به نظریه غربی خود به جنگ این تفسیر میرود و نمایشنامه را از قضا انقلابی مینامد. و بعد همان شاهد مثالها از «برابریطلبی تئاترکراتیک نمایشنامه»، «پرهیز از نتیجهگیری اخلاقی»، «مشاهدهپذیرکردن امور مکتوم» و مانند آن، سپهران را به اینجا میرساند که انقلاب عشقی را با انقلاب فلوبر در ادبیات قیاس کند. رانسیر عقیده دارد آنچه نشانه برابری دموکراتیک در کار فلوبر است «سرپیچی مطلق او از احاله هرگونه پیامی به ادبیات» است. (ص.203) بهعبارت دیگر، انقلاب ادبی فلوبر همزاد محافظهکاری سیاسی اوست. و عشقی؟ برای او اثر هنری در حکم یک برنامه سیاسی است. همین نمایشنامه «ایدهآل پیرمرد دهگانی» که برای سپهران سرجمع مساعی تئاترکراتیک عشقی را رقم میزند، به روایت خود او، در پاسخ به درخواست سردبیر روزنامه «شفق» نوشته شد که از نویسندگان همعصر خود خواسته بود ایدهآل خود را بنویسند. در واقع، برای عشقی صحنه تئاتر به محل عرضه برنامه و ایدهآلی سیاسی تبدیل شده است و این اتفاق دور از ذهنی نیست، زیرا در دورهای که عشقی مینوشت، سیاست هنوز همه عرصهها را در تصرف خود داشت و از یک نظر، همانگونه که سپهران در فصلهای مختلف «تئاترکراسی» به ما نشان میدهد، خود تئاتر مشروطه مولود سیاست و انقلاب مشروطه بود. این برای سپهران میتواند تجسم تئاتریشدن سیاست و اصلا اوج تئاترکراسی باشد، اما احتمالا برای رانسیر نمیتواند. برای رانسیر هرنوع هنر سیاسی یا انتقادی لزوما انقلابی هم نیست. برعکس، او متذکر میشود که انقلاب هنری اولا در درون قلمرو هنر رخ میدهد. او تاکید میکند که کار رویههای هنری این نیست که شکلهایی از آگاهی یا تکانههایی شورشی برای سیاست فراهم کنند. کار هنر جابهجاکردن مرزهای هنر است و کار سیاست جابهجاکردن مرزهای سیاست. بدون شک حق با سپهران است که در تابلوی اول نمایشنامه «ایدهآل» رگههایی از انقلاب زیباشناختی را تشخیص میدهد زیرا در اینجا ما با جابهجاشدن مرزهای هنر و تعریف مرزها و چارچوبهای نو طرفیم (رک. صص. 200-194)، اما وقتی میکوشد کل اثر را معرف رژیم زیباشناختی بنامد، به بیراهه میرود. او خود از تناقضات تحلیلش باخبر است (رک. ص.213)، اما از آنجا که قرار است نمایشنامه مدلی زیباشناختی از سیاست رهاییبخش و عشقی راسخترین چهره برای ارایه این مدل باشد، تناقضات به لطایفالحیل رفع و رجوع میشوند.
این دومورد را برای این انتخاب کردیم که بهنظر ما در بطن خود معضل کلی تحقیق سپهران را عیان میکنند و این معضل، همان تلاش برای منطبقکردن واقعیتهای تاریخی با چارچوب نظری است. در واقع، سپهران هراندازه در برابر نظریههای وطنی جسور و مخالف نشان میدهد، در برابر نظریه غربیاش مطیع و سربهراه است. این نکته شاید مهمترین معضل تحقیقات مرسوم آکادمیک را عیان کند، اما علاوهبر این ما را دوباره به موضوع اصلی یادداشتمان، یعنی همانتز «ترجمه- تفکر»، برمیگرداند. زیرا در اینجا باز با رابطه میان خود و دیگری سروکار داریم. سپهران حقیقتا به وعدهای که در مقدمه تحقیقش داده بود، عمل میکند: او به راه محققانی نمیرود که در مقام آموزگار آگاه بر بلندای تاریخ میایستند و تکاپوهای مقطع تاریخی خود را با الگوی اصلی - غربی - خود میسنجند و چون بدل را مثل اصل نمییابند عرصه پژوهش خود را وقف خردهگیری از بدل میکنند؛ با اینحال، خودش از آنسوی بام میافتد. او برای فرار از خردهگیری و برکشیدن موضوع تحقیق خود، آن را به قالب «الگوی اصلی» یا همان نظریه غربی درمیآورد. نتیجه این است که این بار نظریهپرداز غربی در جای آموزگار آگاه مینشیند و محقق وطنی شاگرد ناآگاه او میشود. در واقع باز هم نظریه غربی دست بالا را دارد و ما با شکل دیگری از نابرابری در رابطه خود و دیگری مواجه میشویم.
اما اینهمه، چه دخلی به تز «ترجمه- تفکر» دارد؟ واقعیت این است که کار سپهران، اگرچه با الگوی رایج «بازار ترجمه» مغایر است، اما ذیل همان تز ترجمه قرار میگیرد - منتها اینبار در معنای وسیع کلمه. مراد فرهادپور، در تکملهای که به مقدمه کتاب «عقل افسرده» نوشته است (مقاله «تفکر/ترجمه» در جلداول کتاب «پارههای فکر»)، اینبار از ترجمه در معنای وسیع آن یاد میکند و حتی بهآن وجهی استعاری میبخشد. اگر در آن مقدمه، ترجمه بهعنوان «یگانه شکل حقیقی تفکر برای ما» معرفی شده بود، در این مقاله مجزا و مفصل، از هر نوع تفکری بهعنوان ترجمه یاد میشود. بهعلاوه، اگر در آن مقدمه بر «دوره معاصر» تاکید شده بود، اینبار مفهوم «وضعیت» نیز، مانند خود مفهوم «ترجمه»، در معنای عام و وسیع کلمه مطرح میشود. به این معنا که نفس یا خود اگر برای شناخت وضعیت فعلیاش (که همان وضعیت مدرن باشد) نیازمند ترجمه دیگری است، برای شناخت وضعیت گذشته خود نیز باید دست به ترجمه بزند. فرهادپور مینویسد: «معنای این حرف آن است که ما باید ملاصدرا و ابنسینا و مهمتر از آن، حتی حافظ و سعدی و فردوسی را هم برای خود ترجمه کنیم.» (ص.239) به این معنا، ترجمه هم عین تفکر است و هم «پیششرط» آن. فرهادپور اضافه میکند: «برای اینکه بتوانیم ابنسینا و ملاصدرا را در وضعیت خودمان بیندیشیم، محتاج کانت و هگل هستیم؛ کانت و هگلی که اگر (باز از طریق ترجمه) آنها را فهمیده باشیم، به ما اجازه میدهند تا ابنسینا و ملاصدرا را هم به جزیی از تفکر فارسی مدرن تبدیل کنیم.» (صص1-240)
راستش سپهران هم درست همینکار را کرده است: او برای بررسی و احیای یکوضعیت تاریخی و اندیشیدن به آن در وضعیت فعلی، به ترجمه (در هردومعنای کلمه) یکنظریه معاصر غربی روی آورده است. اما معضل درست از همینجا آغاز میشود؛ از قایلشدن به تقدمی که بلافاصله به تولید نابرابری و متعاقبا سلسلهمراتب فکری میانجامد. سپهران از ترجمه در معنای محدود آنکه متکیبه دوگانه «مترجم آگاه و خواننده ناآگاه» است برگذشته است و دچار آن «مصادره صوری» هم نشده است، اما تنبه دوگانه آگاه/ناآگاه دیگری داده است. او اگرچه بهخوبی با تز «آموزگار ناآگاه» رانسیر آشناست، اما وقتی از نزدیک به نظریه او برخورد میکند و آن را به محک واقعیات تاریخی خود میزند، نمیتواند با خود رانسیر و نظریه او هم بهمانند «آموزگاری ناآگاه» رفتار کند. با این اوصاف، بهنظر ما معضلات کار تحقیقی سپهران بهنوعی معضلات تز «ترجمه- تفکر» را هم آشکار میکنند. ترجمه، چه در معنای محدود و چه وسیع کلمه، اگر قایلبه نوعی تقدم یا برتری برای دیگری (همان متن یا نظریه غربی) شود، آن نابرابری فکری را تا ابد بازتولید خواهد کرد. به اینترتیب، خواندن ابنسینا و ملاصدرا بهواسطه کانت و هگل، یا بررسی هروضعیت تاریخی درونی بهکمک یکنظریه بیرونی، بیش از احیای آن وضعیت، به تحکیم مرزهای نظریه بیرونی یاری خواهند رساند.
اما، اگر کار سپهران معضل تز «ترجمه- تفکر» را آشکار میکند، شاید بتواند راهحلی هم برای آن بهدست دهد. گفتیم که ضعف تحقیق سپهران، با تمام ارزش و اعتباری که قرائت نوآورانه او از واقعه مشروطه دارد، سعی وافر او برای درآوردن واقعیتهای تاریخی موجود به قالب چارچوب نظریه فرانسوی است، جوری که هیچعنصر نامعقول و ناسازگاری از این چارچوب بیرون نزند. در عوض، بهباور ما، اگر سپهران به آن واقعیتهای وطنی اجازه میداد تا به چارچوب نظریه غربی فشار آورند و حتی از آن بیرون بزنند، یقینا آن دیوار میان آگاهی و ناآگاهی هم ترک برمیداشت. درواقع، با مددگرفتن از خود رانسیر، اگر سپهران رابطه میان چارچوب نظری و واقعیتهای تاریخی را نه بر اجماع، که بر «اختلاف»
(dissensus) میگذاشت، میتوانست علاوهبر ارایه نظری خلافآمد درباره مشروطه، تلنگری هم به چارچوب نظریه غربیاش بزند. (البته او میتواند بگوید که با اینکار ساختمان تحقیقش را دچار هرجومرج میکرد، هرچند برای کسی که در آغاز تحقیق، خود به استقبال هرجومرج مشروطه رفته بود، این بهانه خوبی نیست). همین امر در مورد تز «ترجمه- تفکر» هم صادق است: ما نیازمند آنیم که رابطه میان خود و دیگری را بر نوعی «اختلاف»، نوعی «کژنگریستن»، استوار کنیم تا از هر نوع نابرابری، هرنوع رابطه فرا و فرو در ترجمه، هم بهمعنای محدود و هم وسیع آن، در امان بمانیم. اگر هر نظریهای (که از آن دیگری است) چارچوبی داشته باشد، واقعیتهای تاریخی یا همان «وضعیت» ما باید مانند عنصری مخل و ناساز عمل کند که، بهتعبیر رانسیر، مرزهای آن چارچوب را جابهجا میکند. بهتعبیری دیگر، محقق/مترجم باید با آن نظریه همچون متن یا طرحی رفتار کند که قرار است خود به اجرا درآورد. شاید به این ترتیب «ترجمه» بتواند بهورای اصل مصرف برود و بهواسطه چیزی، که برآمده از یکوضعیت تاریخی باشد، مثل یکدغدغه، اگرچه شخصی باشد، گشاینده مسیر، چشمانداز، یا امکانی نو شود.
سپهران در این کتاب، که بهمسایل و ماجراهای مشروطه میپردازد، برای پیریزی ساختمان تحقیق خود از نظرات فیلسوفی بهره گرفت که در آن زمان شاید تا حدزیادی برای بسیاری از ما ناشناخته بود. بخشی از واکنشهای عجیب به کتاب شاید بههمین ناآشنایی با آرای فیلسوف فرانسوی، ژاک رانسیر، برمیگشت، اما حالا بعد از گذشت پنجسال از انتشار کتاب، اتفاقا نفس این پیوند، بررسیمجدد کتاب را بهنگام میکند. بهعبارت دیگر، حالا که از درودیوار ترجمه کتابهای رانسیر بر ما میبارد، بررسی یکی از اولین کارهایی که به نظرات این فیلسوف خلاق فرانسوی ارجاع داده بود حتی تاحدی کنجکاویبرانگیز مینماید.
حقیقت این است که در این بارش یا بهواقع رگبار ترجمه آثار رانسیر، کتاب سپهران معضلاتی را بر ما آشکار میکند. مشهور است که فضای فکری دوران معاصر، یعنی عصر پستمدرن را به «سوپرمارکت اندیشهها» تشبیه کنند. بازار بزرگی که در آن، همه به انواعواقسام نظریههای راست، چپ و معتدل، مثل اجناس یکسوپرمارکت، دسترسی نامحدود دارند و هر زمان که بخواهند، میتوانند یکی از این نظریهها را از روی قفسهای بردارند و مدتی به اقتضای شرایط آن را مصرف کنند تا نوبت به نظریه بهروزتر و پیشرفتهتری برسد که جای نظریههای قبلی را در قفسه «سوپرمارکت اندیشهها» پر کند. شاید «بازار ترجمه» ما را هم بتوان به چنین سوپرمارکتی تشبیه کرد. ترجمه که زمانی قرار بود واسطه یا «یگانه شکل» تفکر برای ما باشد، حالا به یککوپن خرید یا دستبالا کارت اعتباری در بازار بزرگ تفکر تبدیل شده است. افرادی، صرفا بهواسطه آشنایی با یک یا چندزبان خارجی و بلکه تظاهر به آن، وارد این بازار بزرگ میشوند و اجناس را بار میزنند و بعد از عبور از «ارشاد» در مقصد آنها را تحویل مشتریها میدهند؛ مشتریهایی که انگار برای آنها هم دیگر فرقی نمیکند که محصول درون ویترین اثری از رانسیر باشد یا دلوز یا رورتی یا «هَیدگر». مهم مصرف است. در این اوضاع و احوال، البته نسبتدادن همه این معضلات به یکتز، همانتز «ترجمه- تفکر»، کاری بیمعنی است. درست مثل ایناستکه مرحوم نوبل (مخترع دینامیت) را بهخاطر حملات تروریستی اخیر مقصر بشماریم. اما دستکم میتواند نشان بدهد که، بهقول هملت، یکجای کار در اینتز میلنگد. آن نوع رابطه میان خود و دیگری که اساس تز «ترجمه- تفکر» بود و شناخت خود را از دریچه و وابستهبه شناخت دیگری میدانست، حالا به نوعی رابطه مبتنی بر «مصادره صوری» استحاله یافته است. مصادره است، چون موضوع ترجمه خود را همچون چیزی بیریشه و بیصاحب، چیزی منتزع از هرگونه سنت یا تاریخ (اولا تاریخ «مالکیت») میبیند؛ و صوری است، چون هرگز به تملک تاموتمام خود درنمیآورد، همیشه مانند چیزی تحمیلی و بیرون از قوه فهم باقی میماند. در چنین شرایطی، اثری مثل «تئاترکراسی» که از دوگانه بهظاهر سازنده و پنهان در پسِ تز «ترجمه- تفکر» برمیگذرد، مثل چیزی
خارق عادت پدیدار میشود.
رابطه میان خود و دیگری در تز «ترجمه- تفکر»، دستکم در معنای محدود آن، بهشکل تقابلی ثنوی میان مترجم آگاه و زباندان (یا متظاهر به زباندانی) و خواننده ناآشنا به زبان اما علاقهمند به مباحث نظری درآمده است. در این رابطه، «خود» از قبل موجودی دوپاره و شکافخورده است و نفسِ این امر شکافی مبتنیبر نوعی رابطه نابرابر میان «آگاهی و ناآگاهی» است. بنابراین، پاره ناآگاهِ خود، یعنی خوانندگان جامعه مقصد، برای مواجهه با دیگری و متعاقبا شناخت خود بهواسطه این مواجهه، نیازمند وجود و میانجیگری پاره آگاه است و گاهی نقش این میانجی آنقدر پررنگ میشود که از دیگری مهمتر میگردد. از اینجاست که روی جلد بعضی از ترجمهها نام مترجم درشتتر از نام مولف اصلی کتاب درج شده و اصلا تضمینی برای فروش کتاب است. سپهران در کتاب خود همین دوگانه را پشتسر میگذارد: او با وجود آگاهی از زبان خارجی، امکانهای بیشتری از ترجمه را به ما نشان میدهد.
نگاهی به نقل قولها و ارجاعات کتاب «تئاترکراسی» به متون خارجی، تسلط کافی سپهران به زبان مبدأ را نشان میدهد (و حالا میرسیم به سروقت بررسی کتاب «تئاترکراسی در عصر مشروطه».) او قبل از هرچیز در مقدمه کتاب، نظریه رانسیر در باب رابطه زیباشناسی و سیاست را شرح میدهد و با این کار بهاصطلاح «چارچوب نظری» تحقیق خود را فراهم میآورد. برای سپهران، مشروطه دوره تاریخی پرهرجومرجی است که تحلیل آن نظریهای با حالوهوای آنارشیستی میطلبد. سپهران نفسِ این هرجومرج را گرامی میدارد و میکوشد میان این وضعیت سیاسی و تئاتر عصر مشروطه پیوندی برقرار کند. تحقیق او در حوزه جامعهشناسی هنر جای میگیرد، اما ازآندست تحقیقها نیست که جامعه در آنها بهطور یکطرفه هنر را تعیین میکند، بلکه برای هنر نیز متقابلا نقش تعیینکنندگی جامعه را قایل میشود. در همین مقدمه او نشان میدهد که قصد دارد در روش تحقیق خود نیز به رانسیر اقتدا کند. بهعبارت دیگر، در رویکرد او به مشروطه، محقق دیگر آموزگار آگاهی نیست که به پشتوانه ایستادن بر بلندای تاریخ، تکاپوهای مقطع تاریخی مورد نظر خود را با الگویی اصلی- غربی- بسنجد و چون بدل را مثل اصل نمییابد عرصه پژوهش خود را وقف خردهگیری کند. (ص.34) او درعوض در دل آنرخداد تاریخی، با همه کاستیها و نواقصاش، بهدنبال ابتکارها و امکانهای جدید سیاسی و هنری میگردد و همه اینها بهواسطه نظریه زیباشناختی ژاک رانسیر برای او امکانپذیر میشود. روایت او از نظریه رانسیر، که مانند باقی مطالب کتاب روایتی جذاب و روان است و مثل اکثر آثار پژوهشی از این دست ما را ملول نمیکند، بر تئاتریشدن سیاست یا همان «تئاترکراسی» نزد رانسیر متمرکز است. در این روایت، سیاست قبل از آنکه مساله نهادهای انتخابی، فرآیندهای حقوقی یا سازمانهای نظامی باشد، مساله ساختن صحنه و برپاساختن تماشاکده یا نمایش است. (ص.26) سپهران تجسم این سیاست تئاتری را در انقلاب مشروطه مییابد و با بهکارگیری نظریات رانسیر درواقع میکوشد تفسیری جدید و مغایر با تفاسیر موجود، از این واقعه تاریخی بهدست دهد. پیداست چیزی فراتر از «اصل مصرف»، نوعی مشغله فکری، او را بهسوی آرای فیلسوف فرانسوی کشانده است، اما او هم وقتی به کاربست این نظرات بر واقعیتهای تاریخی میرسد دچار معضلی دیگر میشود.
در اینجا فرصت نیست به همه نقاط قوت و ضعف کتاب بپردازیم (بهخصوص که قصد داریم آن را در پرتو تز «ترجمه- تفکر» بخوانیم.) «تئاترکراسی در عصر مشروطه» چند قهرمان اصلی دارد که در این یادداشت فقط روی دوتا از آنها دست میگذاریم تا از این طریق هم کمی از دستاوردهای تحقیقی سپهران را بیان کنیم و هم به معضلات آن اشاره کنیم.
قهرمان اول، میرزاآقا تبریزی است. برای بسیاری، میرزاآقا اولین نمایشنامهنویس ایرانی است، اما برای سپهران اهمیت او بیش از این است. سپهران از راه بررسی نمایشنامههای میرزاآقا قصد دارد نشان بدهد که چگونه نطفه تئاترکراسی مورد نظرش در آثار او شکل گرفته و سرانجام همزاد با مشروطه متولد شده است. (ص.45) میرزاآقا «فن دراما» یا همان نمایشنامهنویسی را از استاد نادیده خود فتحعلی آخوندزاده آموخت اما در میانه راه به سمتوسویی منحرف شد که صدای اعتراض استاد را هم درآورد. در نمایشنامههای او خطکشیها و تقسیمبندیهای مرسوم اخلاقی رعایت نمیشود و نیکی سرانجام بر بدی پیروز نمیگردد و قهرمانهای شیاد هم در پایان از تاریکی به در نمیآیند و عبرت نمیگیرند. او فساد و تباهی زمانه خود، یا بهقول خودش آنچه «معمول فیه این زمان است»، را بهصحنه میآورد و با این کار آنچه را از پیش موجود اما نادیدنی بود مشاهدهپذیر میکند. و این همان عملی است که رانسیر از آن با عنوان «انقلاب زیباشناختی» یاد میکند: «به این معنا که همانطور که زیباشناسی از بدو تاسیس جلوهای سیاسی داشت و هدفش برهمریختن امر دریافتنی مشهود و جابازکردن برای امر حسی و نامشهود بود، نمایشنامههای تبریزی هم بهنحو حیرتانگیزی همین پروژه را دنبال میکنند. سوژههایی را بهصحنه میآورد که هرچند تا بدان هنگام وجود داشتند، اما ناپیدا بودند، صدایی از آنها بهگوش نمیرسید. بدینمعنا تبریزی سیاست را زیباشناختی میکند یا بهمثابه فعالیتی زیباشناختی با آن رفتار میکند.» (ص.55) میرزاآقا شخصیتهایی را بهصحنه راه میدهد که تا پیش از آن امکان بازنمایی نداشتند، مثل فرودستان یا زنها و به این ترتیب مقدمهای میشود بر تحولات سیاسی بعد از خود، مانند درخواست حقرای برای زنان در دورهدوم مجلسشورایملی. سوءتفاهم درست از همینجا آغاز میشود. در نظر رانسیر، انقلاب زیباشناختی همراه با پیدایش رژیم هنری جدیدی است که «رژیم زیباشناختی هنر» نام دارد. در این رژیم جدید، برخلاف رژیمهای قبلی (اخلاقی و بازنمودی)، خبری از سلسلهمراتب اخلاقی یا ژانری نیست، بهعلاوه دیگر میان اثر و مخاطب رابطهای علّی و یگانه وجود ندارد که اثر همان تاثیر مورد نظر هنرمند را بر مخاطب بگذارد و شاید مهمتر از همه اینکه، دیگر اصل بر آموزش مخاطب و انتقال پیامی به او از راه اثر هنری نیست. نه، بهنظر رانسیر، اینجا اصل بر بیتفاوتی و فقدان رابطهای علّی میان نیت هنرمند و تاثیرپذیری مخاطب است. با این تفاصیل، آثار تبریزی در کدام رژیم هنری جای میگیرند؟ آیا میتوان در نمایشنامههای او حتی نطفه «انقلاب زیباشناختی» یا بهقول سپهران «تئاترکراسی» را پیدا کرد؟ با وجود اختلافنظرهایش با آخوندزاده، میرزاآقا این مطلب را بهخوبی از استاد فرا گرفته بود که تئاتر یکی از مظاهر تجدد است که با آن میتوان به اصلاح و روشنگری پرداخت. در حقیقت، او به بهانههای گوناگون وقتی در برابر پرسش از فایده نوشتن این نمایشنامهها قرار میگیرد، آنها را «موجب عبرت و تربیت ملت و ترقی و آبادی مملکت» میخواند و حق هم همین است: او نمیتوانسته بدون تجربه رژیم بازنمودی هنر و قایلشدن به نقشی آموزشی و تعلیمی برای تئاتر، انقلاب زیباشناختی را تجربه کند. او که سهل است، حتی فرزندان نمایشنامهنویس و فیلمنامهنویس او هم بعد از گذشت 150سال هنوز نتوانستهاند به اثر هنری، فارغ از هدف مشخص یا پیامی که باید به مخاطبانش عرضه کند فکر کنند. و در مورد «مشاهدهپذیرکردن امور نادیدنی» هم، تا جاییکه به نظریه رانسیر مربوط میشود، همیشه پای قیاس در میان است: میرزاآقا که خود از اولینهاست، در قیاس با کدام نمایشنامهنویس یا سنت نمایشی ازپیشموجودی میتوانست مرزهای امر محسوس، دیدنی، شنیدنی یا فهمشدنی را جابهجا کند؟ اما از آنجا که قرار است واقعیتهای تاریخی تماما با چارچوب نظری منطبق شوند، نمایشنامههای تبریزی هم همان پروژه انقلاب زیباشناختی رانسیر را دنبال میکنند.
اما قهرمان دوم چنددهه بعد، یعنی در سالهای افول مشروطه ظهور میکند. نام او میرزاده عشقی است و در تحقیق سپهران نقشی کلیدی بازی میکند. میرزاده برای سپهران «راسخترین چهرهای است که مدلی زیباشناختی از سیاست ناب و رهاییبخش را ارایه میدهد.» (ص.170) در اینجاست که نظریه مخالفخوان سپهران درباره مشروطه، بار دیگر در مقابل نظریههای «فاضلمآب» مرسوم قد علم میکند. سپهران در مقابل تفسیر غالب از آثار عشقی که در آنها پایمالشدن آرمانهای مشروطه را میبیند، ابتکار بهخرج میدهد و کار عشقی را اتفاقا تکمیل و بهاوجرساندن پروژه مشروطه میبیند. اگر میرزاآقا بذر تئاترکراسی را در نمایشنامههای خود کاشته است، نمایشنامههای میرزاده جایی است که این بذرها در آن به بار نشستهاند. علاوهبراین، میرزاده در قیاس با سلف خود از این اقبال هم برخوردار است که تجربه انقلاب و پیامدهای آن را پشتسر دارد و «تئاتریشدن سیاست» را بهچشم دیده است. بنابراین، وفاداری او به انقلاب، بهزعم سپهران، در همینپایبندی به سیاست تئاتری است. و البته وفاداری او به رانسیر هم: زیرا سپهران مینویسد، «عشقی همچون نظریهپرداز ما رانسیر، سیاست را تئاتری میبیند.» اما اگر اوج کار تئاترکراسی در دوره افول مشروطه است، اوج کار عشقی هم «آواز قو»ی اوست. در سال1302، نمایشنامه «ایدهآل پیرمرد دهگانی» یا «سه تابلو مریم» سرجمع مساعی تئاترکراتیک عشقی را رقم میزند. (ص.187) تفسیر غالب از نمایشنامه، آن را «سرود شکست مشروطه» نامیده است. در مقابل، سپهران، مسلح به نظریه غربی خود به جنگ این تفسیر میرود و نمایشنامه را از قضا انقلابی مینامد. و بعد همان شاهد مثالها از «برابریطلبی تئاترکراتیک نمایشنامه»، «پرهیز از نتیجهگیری اخلاقی»، «مشاهدهپذیرکردن امور مکتوم» و مانند آن، سپهران را به اینجا میرساند که انقلاب عشقی را با انقلاب فلوبر در ادبیات قیاس کند. رانسیر عقیده دارد آنچه نشانه برابری دموکراتیک در کار فلوبر است «سرپیچی مطلق او از احاله هرگونه پیامی به ادبیات» است. (ص.203) بهعبارت دیگر، انقلاب ادبی فلوبر همزاد محافظهکاری سیاسی اوست. و عشقی؟ برای او اثر هنری در حکم یک برنامه سیاسی است. همین نمایشنامه «ایدهآل پیرمرد دهگانی» که برای سپهران سرجمع مساعی تئاترکراتیک عشقی را رقم میزند، به روایت خود او، در پاسخ به درخواست سردبیر روزنامه «شفق» نوشته شد که از نویسندگان همعصر خود خواسته بود ایدهآل خود را بنویسند. در واقع، برای عشقی صحنه تئاتر به محل عرضه برنامه و ایدهآلی سیاسی تبدیل شده است و این اتفاق دور از ذهنی نیست، زیرا در دورهای که عشقی مینوشت، سیاست هنوز همه عرصهها را در تصرف خود داشت و از یک نظر، همانگونه که سپهران در فصلهای مختلف «تئاترکراسی» به ما نشان میدهد، خود تئاتر مشروطه مولود سیاست و انقلاب مشروطه بود. این برای سپهران میتواند تجسم تئاتریشدن سیاست و اصلا اوج تئاترکراسی باشد، اما احتمالا برای رانسیر نمیتواند. برای رانسیر هرنوع هنر سیاسی یا انتقادی لزوما انقلابی هم نیست. برعکس، او متذکر میشود که انقلاب هنری اولا در درون قلمرو هنر رخ میدهد. او تاکید میکند که کار رویههای هنری این نیست که شکلهایی از آگاهی یا تکانههایی شورشی برای سیاست فراهم کنند. کار هنر جابهجاکردن مرزهای هنر است و کار سیاست جابهجاکردن مرزهای سیاست. بدون شک حق با سپهران است که در تابلوی اول نمایشنامه «ایدهآل» رگههایی از انقلاب زیباشناختی را تشخیص میدهد زیرا در اینجا ما با جابهجاشدن مرزهای هنر و تعریف مرزها و چارچوبهای نو طرفیم (رک. صص. 200-194)، اما وقتی میکوشد کل اثر را معرف رژیم زیباشناختی بنامد، به بیراهه میرود. او خود از تناقضات تحلیلش باخبر است (رک. ص.213)، اما از آنجا که قرار است نمایشنامه مدلی زیباشناختی از سیاست رهاییبخش و عشقی راسخترین چهره برای ارایه این مدل باشد، تناقضات به لطایفالحیل رفع و رجوع میشوند.
این دومورد را برای این انتخاب کردیم که بهنظر ما در بطن خود معضل کلی تحقیق سپهران را عیان میکنند و این معضل، همان تلاش برای منطبقکردن واقعیتهای تاریخی با چارچوب نظری است. در واقع، سپهران هراندازه در برابر نظریههای وطنی جسور و مخالف نشان میدهد، در برابر نظریه غربیاش مطیع و سربهراه است. این نکته شاید مهمترین معضل تحقیقات مرسوم آکادمیک را عیان کند، اما علاوهبر این ما را دوباره به موضوع اصلی یادداشتمان، یعنی همانتز «ترجمه- تفکر»، برمیگرداند. زیرا در اینجا باز با رابطه میان خود و دیگری سروکار داریم. سپهران حقیقتا به وعدهای که در مقدمه تحقیقش داده بود، عمل میکند: او به راه محققانی نمیرود که در مقام آموزگار آگاه بر بلندای تاریخ میایستند و تکاپوهای مقطع تاریخی خود را با الگوی اصلی - غربی - خود میسنجند و چون بدل را مثل اصل نمییابند عرصه پژوهش خود را وقف خردهگیری از بدل میکنند؛ با اینحال، خودش از آنسوی بام میافتد. او برای فرار از خردهگیری و برکشیدن موضوع تحقیق خود، آن را به قالب «الگوی اصلی» یا همان نظریه غربی درمیآورد. نتیجه این است که این بار نظریهپرداز غربی در جای آموزگار آگاه مینشیند و محقق وطنی شاگرد ناآگاه او میشود. در واقع باز هم نظریه غربی دست بالا را دارد و ما با شکل دیگری از نابرابری در رابطه خود و دیگری مواجه میشویم.
اما اینهمه، چه دخلی به تز «ترجمه- تفکر» دارد؟ واقعیت این است که کار سپهران، اگرچه با الگوی رایج «بازار ترجمه» مغایر است، اما ذیل همان تز ترجمه قرار میگیرد - منتها اینبار در معنای وسیع کلمه. مراد فرهادپور، در تکملهای که به مقدمه کتاب «عقل افسرده» نوشته است (مقاله «تفکر/ترجمه» در جلداول کتاب «پارههای فکر»)، اینبار از ترجمه در معنای وسیع آن یاد میکند و حتی بهآن وجهی استعاری میبخشد. اگر در آن مقدمه، ترجمه بهعنوان «یگانه شکل حقیقی تفکر برای ما» معرفی شده بود، در این مقاله مجزا و مفصل، از هر نوع تفکری بهعنوان ترجمه یاد میشود. بهعلاوه، اگر در آن مقدمه بر «دوره معاصر» تاکید شده بود، اینبار مفهوم «وضعیت» نیز، مانند خود مفهوم «ترجمه»، در معنای عام و وسیع کلمه مطرح میشود. به این معنا که نفس یا خود اگر برای شناخت وضعیت فعلیاش (که همان وضعیت مدرن باشد) نیازمند ترجمه دیگری است، برای شناخت وضعیت گذشته خود نیز باید دست به ترجمه بزند. فرهادپور مینویسد: «معنای این حرف آن است که ما باید ملاصدرا و ابنسینا و مهمتر از آن، حتی حافظ و سعدی و فردوسی را هم برای خود ترجمه کنیم.» (ص.239) به این معنا، ترجمه هم عین تفکر است و هم «پیششرط» آن. فرهادپور اضافه میکند: «برای اینکه بتوانیم ابنسینا و ملاصدرا را در وضعیت خودمان بیندیشیم، محتاج کانت و هگل هستیم؛ کانت و هگلی که اگر (باز از طریق ترجمه) آنها را فهمیده باشیم، به ما اجازه میدهند تا ابنسینا و ملاصدرا را هم به جزیی از تفکر فارسی مدرن تبدیل کنیم.» (صص1-240)
راستش سپهران هم درست همینکار را کرده است: او برای بررسی و احیای یکوضعیت تاریخی و اندیشیدن به آن در وضعیت فعلی، به ترجمه (در هردومعنای کلمه) یکنظریه معاصر غربی روی آورده است. اما معضل درست از همینجا آغاز میشود؛ از قایلشدن به تقدمی که بلافاصله به تولید نابرابری و متعاقبا سلسلهمراتب فکری میانجامد. سپهران از ترجمه در معنای محدود آنکه متکیبه دوگانه «مترجم آگاه و خواننده ناآگاه» است برگذشته است و دچار آن «مصادره صوری» هم نشده است، اما تنبه دوگانه آگاه/ناآگاه دیگری داده است. او اگرچه بهخوبی با تز «آموزگار ناآگاه» رانسیر آشناست، اما وقتی از نزدیک به نظریه او برخورد میکند و آن را به محک واقعیات تاریخی خود میزند، نمیتواند با خود رانسیر و نظریه او هم بهمانند «آموزگاری ناآگاه» رفتار کند. با این اوصاف، بهنظر ما معضلات کار تحقیقی سپهران بهنوعی معضلات تز «ترجمه- تفکر» را هم آشکار میکنند. ترجمه، چه در معنای محدود و چه وسیع کلمه، اگر قایلبه نوعی تقدم یا برتری برای دیگری (همان متن یا نظریه غربی) شود، آن نابرابری فکری را تا ابد بازتولید خواهد کرد. به اینترتیب، خواندن ابنسینا و ملاصدرا بهواسطه کانت و هگل، یا بررسی هروضعیت تاریخی درونی بهکمک یکنظریه بیرونی، بیش از احیای آن وضعیت، به تحکیم مرزهای نظریه بیرونی یاری خواهند رساند.
اما، اگر کار سپهران معضل تز «ترجمه- تفکر» را آشکار میکند، شاید بتواند راهحلی هم برای آن بهدست دهد. گفتیم که ضعف تحقیق سپهران، با تمام ارزش و اعتباری که قرائت نوآورانه او از واقعه مشروطه دارد، سعی وافر او برای درآوردن واقعیتهای تاریخی موجود به قالب چارچوب نظریه فرانسوی است، جوری که هیچعنصر نامعقول و ناسازگاری از این چارچوب بیرون نزند. در عوض، بهباور ما، اگر سپهران به آن واقعیتهای وطنی اجازه میداد تا به چارچوب نظریه غربی فشار آورند و حتی از آن بیرون بزنند، یقینا آن دیوار میان آگاهی و ناآگاهی هم ترک برمیداشت. درواقع، با مددگرفتن از خود رانسیر، اگر سپهران رابطه میان چارچوب نظری و واقعیتهای تاریخی را نه بر اجماع، که بر «اختلاف»
(dissensus) میگذاشت، میتوانست علاوهبر ارایه نظری خلافآمد درباره مشروطه، تلنگری هم به چارچوب نظریه غربیاش بزند. (البته او میتواند بگوید که با اینکار ساختمان تحقیقش را دچار هرجومرج میکرد، هرچند برای کسی که در آغاز تحقیق، خود به استقبال هرجومرج مشروطه رفته بود، این بهانه خوبی نیست). همین امر در مورد تز «ترجمه- تفکر» هم صادق است: ما نیازمند آنیم که رابطه میان خود و دیگری را بر نوعی «اختلاف»، نوعی «کژنگریستن»، استوار کنیم تا از هر نوع نابرابری، هرنوع رابطه فرا و فرو در ترجمه، هم بهمعنای محدود و هم وسیع آن، در امان بمانیم. اگر هر نظریهای (که از آن دیگری است) چارچوبی داشته باشد، واقعیتهای تاریخی یا همان «وضعیت» ما باید مانند عنصری مخل و ناساز عمل کند که، بهتعبیر رانسیر، مرزهای آن چارچوب را جابهجا میکند. بهتعبیری دیگر، محقق/مترجم باید با آن نظریه همچون متن یا طرحی رفتار کند که قرار است خود به اجرا درآورد. شاید به این ترتیب «ترجمه» بتواند بهورای اصل مصرف برود و بهواسطه چیزی، که برآمده از یکوضعیت تاریخی باشد، مثل یکدغدغه، اگرچه شخصی باشد، گشاینده مسیر، چشمانداز، یا امکانی نو شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.