|

نگاه تلفیقی در جامعه‌شناسی مدرن

جواد لگزیان

کتاب «سوژه، گفتمان و علوم انسانی» تلاشی است برای آنکه با ذکر محدودیت‌های پیشاروی سوژه؛ از نگرشی تلفیقی در جامعه‌شناسی مدرن دفاع کند، نگاهی که می‌کوشد با برقراری رابطه دیالکتیکی، تعاملی و بازتولیدی میان کنشگر و ساختار، قدرت تبیینی خود را جهت تحلیل رویدادهای جهان اجتماعی به‌شدت‌متغیر و متکثر موجود، افزایش دهد، آن‌هم در جهانی که با افزودن همزمان برحجم تحدیدهای پیچیده و فرصت‌های رهایی‌بخش، آینده‌ای مشحون از بیم‌ها و امید‌های نوین را فراروی شهروندان ترسیم کرده است.
به‌نظر مهران صولتی، نویسنده این کتاب، انسان مدرنِ رهاشده از جبرهای سخت‌افزاری که به‌واقع مسیر شکوفایی استعدادهای او را مسدود کرده بود، در کمند نرم‌افزاری گرفتار آمد که بیش از هرچیز محصول غلبه عقلانیت صوری بر عقلانیت ذاتی بود. آرمان‌های رفیع عصر روشنگری همچون آزادی، خردگرایی و حقوق بشر در چنبره جبر تکنولوژیک، توسعه تک‌خطی و پیشرفت کمی گرفتار آمد و سلطه پیچیده، پنهان و ناملموس عصر مدرن را رقم زد؛ پدیده‌ای که برخلاف دوران پیشامدرن، مبتنی بر توافق حداکثری دوسویه سلطه‌گر- سلطه‌پذیر در پذیرش و تداوم آن بود. در توضیح این اندیشه کتاب «سوژه، گفتمان و علوم انسانی» که در پنج فصل تهیه و تدوین شده، مبتنی بر پژوهشی پیرامون سوبژکتیویته، تاثیرات گفتمان و پدیدار‌شناسی سلطه است.
فصل نخست کتاب، تحولات سوژه را در علوم انسانی به‌نحو عام و جامعه‌شناسی به‌طور خاص بررسی می‌کند. مهران صولتی در این فصل کوشیده است با مرور نقش ساختار‌گرایانی همچون دورکیم و مارکس در بنیادنهادن جامعه‌شناسی، زمینه‌های شکل‌گیری رویکردهای تنگ‌دامنه‌تر همچون پژوهش‌های وبر را تحلیل کند. در ادامه او به بیان آرا و نظریات جامعه‌شناسان متاخری همچون گیدنز و بوردیو به‌عنوان صاحبان رویکرد تلفیقی به رابطه میان کنش و ساختار پرداخته است. از سوی دیگر، مقوله گفتمان نیز به‌منزله سپهری فراگیر، تعیین‌کننده مناسبات اجتماعی محسوب می‌شود. هریک از گفتمان‌های پیشامدرن، مدرن و پسا‌مدرن واجد اندیشه‌ای مرکزی و اندیشه‌هایی پیرامونی‌اند که آنها را از یکدیگر متمایز می‌کند. بررسی تفصیلی خصوصیات گفتمان‌های ذکر شده و تاثیر آنها بر سوبژکتیویته به‌عنوان محور این پژوهش، بخش پایانی این فصل را تشکیل می‌دهد. در فصل دوم کتاب نگارنده پس از عرضه گزارشی از تحولات عصر روشنگری به تفاوت‌های میان دکارت و کانت از حیث تاثیر‌گذاری بر سوژه می‌پردازد؛ تفاوت‌هایی که منجر به شکل‌گیری سه گفتمان عمده اصالت جهان، اصالت انسان و اصالت عقل می‌شود. پس از بحث تفصیلی پیرامون هر یک از گفتمان‌ها، صولتی کوشیده است تا در جداولی مستقل، دو دانش جامعه‌شناسی و روانشناسی را از حیث تعلق به گفتمان، رویکردهای رایج، هدف، موضوع، روش و نیز تاثیرات سرکوب‌کننده و رهایی‌بخش بر سوبژکتیویته مورد بحث قرار دهد.
در فصل سوم، کتاب می‌کوشد با ایجاد تمایز میان دو مقوله «قدرت» و «سلطه» به درک عمیق‌تری از این پدیدار دست یابد. به باور صولتی، یکی از مهم‌ترین پرسش‌های مطروحه امروز، پرسش از چگونگی تبدیل قدرت به سلطه است؛ امری که در دنیای مدرن به‌صورت عام، فراگیر و پنهان اتفاق می‌افتد: با الهام از فوکو می‌توان گفت که هر رابطه اجتماعی‌ای، رابطه قدرت است ولی هر رابطه قدرت همواره بیانگر سلطه نیست. سلطه ویژگی موقعیتی است که در آن، رابطه قدرت، ثابت، تغییرناپذیر و شکل آن هرمی است و کنش کم‌وبیش از آزادی محروم باشد. پس وجود یا عدم سلطه بستگی به درجه انعطاف‌پذیری رابطه قدرت دارد. اگر رابطه اجتماعی چنان ثابت و انعطاف‌ناپذیر باشد که تغییر موقعیت افراد را ناممکن کند، می‌توان از وجود سلطه سخن گفت. اما اگر رابطه اجتماعی دارای انعطاف‌پذیری لازم برای تغییر موقعیت شرکت‌کنندگان در رابطه باشد، نمی‌توان از سلطه سخن گفت. با اذعان به قابل‌قبول‌بودن استدلال فوکو در معرفی نظام حقیقت به‌عنوان دینامیسم حاکم بر فرآیند سلطه، صولتی به معرفی قسمت دیگری از گفتمان قدرت به‌نام نظام مصلحت می‌پردازد. مطابق این تقسیم‌بندی جدید، ایدئولوژی، گفتمان‌هایی‌اند که بیش از هرچیز به تولید نظام حقیقت می‌پردازند. همچنین تکلیف تولید نظام مصلحت نیز برعهده نهادهای چهارگانه دولت (نظام سیاسی)، اقتصاد، آموزش‌وپرورش و رسانه است. در این فصل نگارنده تصریح می‌کند تلقی قدرت به‌عنوان کانونی‌ترین مولفه حیات اجتماعی بی‌تردید مدیون آموزه‌های نیچه و فوکو است که تلاش داشتند قدرت را در بافتار وسیع‌تری به نام جامعه انسانی مورد توجه و نقد قرار دهند. اما تبدیل قدرت به سلطه، امروزه نگرانی‌های جدی‌تری را نزد شهروندان جهان مدرن ایجاد کرده است. از همین‌رو پدیدار‌شناسی سلطه می‌کوشد تا با بررسی مناسبات درونی خرده‌نظام‌های سیاست، اقتصاد، آموزش‌وپرورش و رسانه از ماهیت پیچیده و تودرتوی روابط سلطه‌آفرین پرده بردارد. اما و هزار اما، تبدیل قدرت به سلطه همواره بر رضایتمندی و مشارکت کنشگران در پذیرش آن متکی است. در عمل، دو سویه این فرآیند (سلطه‌‌گر - سلطه‌پذیر) درگیر استفاده از مکانیسم‌های پیچیده‌ای می‌شوند که فرجام آن می‌تواند تحقق موثر‌تر اِعمال سلطه باشد. در این میان مکانیسم‌های توهم، آشکارا صبغه ایدئولوژیک‌ و مکانیسم‌های گریز، شمایل روانشناختی دارند. فرآیند اعمال سلطه همچنین هرگز به نهایت و تمامیت خود منتهی نمی‌شود پیش از آنکه دو طرف با به‌کارگیری استراتژی‌های موسوم به «غفلت» تمایل خود را برای تداوم مناسبات سلطه‌آفرین ابراز نکرده باشند. استراتژی‌هایی که در سه محور «آشنا» تلقی کردنِ امور «اولویت»بخشی و «ساده»‌سازی اعمال می‌شوند و طرفین را درگیر روندی غفلت‌زا می‌کند.
در فصل چهارم، کتاب به معرفی مکانیسم‌هایی می‌پردازد که نقطه اتصال دوسویه سلطه‌گر- سلطه‌پذیر در تمامیت‌بخشیدن به فرآیندهای سلطه‌اند؛ مکانیسم‌هایی که می‌توانند در زدودن شگفتی تماشاچیان از مشاهده چگونگی همکاری طرفین استیلا نقش‌آفرین باشند. همچنین در این فصل به معرفی استراتژی‌هایی پرداخته شده است که طرفین را از درگیربودن در فرآیند سلطه غافل می‌کند؛ استراتژی‌هایی که در سه محور «آشنا»‌تلقی‌کردن امور، «اولویت»بخشی و «ساده»سازی اعمال شده و از شگردهایی پرده برمی‌دارد که به تحقیق و تعمیق استیلا می‌انجامد.
واپسین فصل کتاب به چگونگی خلق سلطه نظام‌های اجتماعی مدرن اختصاص یافته است؛ نظام‌هایی که می‌کوشند با برقراری کارآمد‌ترین و هماهنگ‌ترین روابط میان خرده‌نظام‌های چهارگانه، استیلایی به‌مراتب پیچیده‌تر و موثر‌تر از عصر مدرن را بر کنشگر تحمیل کنند. البته در این مسیر نقش زبان نیز در حکم فرآورده‌ای اجتماعی بسیار پررنگ است: زبان‌شناسانی همچون فرکلاف با فراست به چنین نقشی اذعان و تاکید کرده‌اند. وقتی از قدرت در زبان سخن می‌گوییم باید بدانیم که زبان خود بستر و فضای تحقق روابط قدرت است. درواقع، ما با قواعدی سروکار داریم که در الگوی گفتاری مندرج شده‌اند و در نتیجه آنها، میان کنشگران اجتماعی با یکدیگر و نیز با نظام‌های اجتماعی مدرن رابطه قدرت برقرار می‌شود. از همین‌رو کتاب کوشیده است با ذکر محورهای عمده این گفتمان یعنی مضامین، روابط و سوژه‌ها، پرتویی نو بر رابطه زبان و سیاست بتاباند؛ رابطه‌ای که خود را در قالب نظام‌های معنایی لیبرال- دموکراسی، کمونیستی و بنیادگرایی در عرصه بین‌المللی بازتولید کرده است.
کتاب «سوژه، گفتمان و علوم انسانی» تلاشی است برای آنکه با ذکر محدودیت‌های پیشاروی سوژه؛ از نگرشی تلفیقی در جامعه‌شناسی مدرن دفاع کند، نگاهی که می‌کوشد با برقراری رابطه دیالکتیکی، تعاملی و بازتولیدی میان کنشگر و ساختار، قدرت تبیینی خود را جهت تحلیل رویدادهای جهان اجتماعی به‌شدت‌متغیر و متکثر موجود، افزایش دهد، آن‌هم در جهانی که با افزودن همزمان برحجم تحدیدهای پیچیده و فرصت‌های رهایی‌بخش، آینده‌ای مشحون از بیم‌ها و امید‌های نوین را فراروی شهروندان ترسیم کرده است.
به‌نظر مهران صولتی، نویسنده این کتاب، انسان مدرنِ رهاشده از جبرهای سخت‌افزاری که به‌واقع مسیر شکوفایی استعدادهای او را مسدود کرده بود، در کمند نرم‌افزاری گرفتار آمد که بیش از هرچیز محصول غلبه عقلانیت صوری بر عقلانیت ذاتی بود. آرمان‌های رفیع عصر روشنگری همچون آزادی، خردگرایی و حقوق بشر در چنبره جبر تکنولوژیک، توسعه تک‌خطی و پیشرفت کمی گرفتار آمد و سلطه پیچیده، پنهان و ناملموس عصر مدرن را رقم زد؛ پدیده‌ای که برخلاف دوران پیشامدرن، مبتنی بر توافق حداکثری دوسویه سلطه‌گر- سلطه‌پذیر در پذیرش و تداوم آن بود. در توضیح این اندیشه کتاب «سوژه، گفتمان و علوم انسانی» که در پنج فصل تهیه و تدوین شده، مبتنی بر پژوهشی پیرامون سوبژکتیویته، تاثیرات گفتمان و پدیدار‌شناسی سلطه است.
فصل نخست کتاب، تحولات سوژه را در علوم انسانی به‌نحو عام و جامعه‌شناسی به‌طور خاص بررسی می‌کند. مهران صولتی در این فصل کوشیده است با مرور نقش ساختار‌گرایانی همچون دورکیم و مارکس در بنیادنهادن جامعه‌شناسی، زمینه‌های شکل‌گیری رویکردهای تنگ‌دامنه‌تر همچون پژوهش‌های وبر را تحلیل کند. در ادامه او به بیان آرا و نظریات جامعه‌شناسان متاخری همچون گیدنز و بوردیو به‌عنوان صاحبان رویکرد تلفیقی به رابطه میان کنش و ساختار پرداخته است. از سوی دیگر، مقوله گفتمان نیز به‌منزله سپهری فراگیر، تعیین‌کننده مناسبات اجتماعی محسوب می‌شود. هریک از گفتمان‌های پیشامدرن، مدرن و پسا‌مدرن واجد اندیشه‌ای مرکزی و اندیشه‌هایی پیرامونی‌اند که آنها را از یکدیگر متمایز می‌کند. بررسی تفصیلی خصوصیات گفتمان‌های ذکر شده و تاثیر آنها بر سوبژکتیویته به‌عنوان محور این پژوهش، بخش پایانی این فصل را تشکیل می‌دهد. در فصل دوم کتاب نگارنده پس از عرضه گزارشی از تحولات عصر روشنگری به تفاوت‌های میان دکارت و کانت از حیث تاثیر‌گذاری بر سوژه می‌پردازد؛ تفاوت‌هایی که منجر به شکل‌گیری سه گفتمان عمده اصالت جهان، اصالت انسان و اصالت عقل می‌شود. پس از بحث تفصیلی پیرامون هر یک از گفتمان‌ها، صولتی کوشیده است تا در جداولی مستقل، دو دانش جامعه‌شناسی و روانشناسی را از حیث تعلق به گفتمان، رویکردهای رایج، هدف، موضوع، روش و نیز تاثیرات سرکوب‌کننده و رهایی‌بخش بر سوبژکتیویته مورد بحث قرار دهد.
در فصل سوم، کتاب می‌کوشد با ایجاد تمایز میان دو مقوله «قدرت» و «سلطه» به درک عمیق‌تری از این پدیدار دست یابد. به باور صولتی، یکی از مهم‌ترین پرسش‌های مطروحه امروز، پرسش از چگونگی تبدیل قدرت به سلطه است؛ امری که در دنیای مدرن به‌صورت عام، فراگیر و پنهان اتفاق می‌افتد: با الهام از فوکو می‌توان گفت که هر رابطه اجتماعی‌ای، رابطه قدرت است ولی هر رابطه قدرت همواره بیانگر سلطه نیست. سلطه ویژگی موقعیتی است که در آن، رابطه قدرت، ثابت، تغییرناپذیر و شکل آن هرمی است و کنش کم‌وبیش از آزادی محروم باشد. پس وجود یا عدم سلطه بستگی به درجه انعطاف‌پذیری رابطه قدرت دارد. اگر رابطه اجتماعی چنان ثابت و انعطاف‌ناپذیر باشد که تغییر موقعیت افراد را ناممکن کند، می‌توان از وجود سلطه سخن گفت. اما اگر رابطه اجتماعی دارای انعطاف‌پذیری لازم برای تغییر موقعیت شرکت‌کنندگان در رابطه باشد، نمی‌توان از سلطه سخن گفت. با اذعان به قابل‌قبول‌بودن استدلال فوکو در معرفی نظام حقیقت به‌عنوان دینامیسم حاکم بر فرآیند سلطه، صولتی به معرفی قسمت دیگری از گفتمان قدرت به‌نام نظام مصلحت می‌پردازد. مطابق این تقسیم‌بندی جدید، ایدئولوژی، گفتمان‌هایی‌اند که بیش از هرچیز به تولید نظام حقیقت می‌پردازند. همچنین تکلیف تولید نظام مصلحت نیز برعهده نهادهای چهارگانه دولت (نظام سیاسی)، اقتصاد، آموزش‌وپرورش و رسانه است. در این فصل نگارنده تصریح می‌کند تلقی قدرت به‌عنوان کانونی‌ترین مولفه حیات اجتماعی بی‌تردید مدیون آموزه‌های نیچه و فوکو است که تلاش داشتند قدرت را در بافتار وسیع‌تری به نام جامعه انسانی مورد توجه و نقد قرار دهند. اما تبدیل قدرت به سلطه، امروزه نگرانی‌های جدی‌تری را نزد شهروندان جهان مدرن ایجاد کرده است. از همین‌رو پدیدار‌شناسی سلطه می‌کوشد تا با بررسی مناسبات درونی خرده‌نظام‌های سیاست، اقتصاد، آموزش‌وپرورش و رسانه از ماهیت پیچیده و تودرتوی روابط سلطه‌آفرین پرده بردارد. اما و هزار اما، تبدیل قدرت به سلطه همواره بر رضایتمندی و مشارکت کنشگران در پذیرش آن متکی است. در عمل، دو سویه این فرآیند (سلطه‌‌گر - سلطه‌پذیر) درگیر استفاده از مکانیسم‌های پیچیده‌ای می‌شوند که فرجام آن می‌تواند تحقق موثر‌تر اِعمال سلطه باشد. در این میان مکانیسم‌های توهم، آشکارا صبغه ایدئولوژیک‌ و مکانیسم‌های گریز، شمایل روانشناختی دارند. فرآیند اعمال سلطه همچنین هرگز به نهایت و تمامیت خود منتهی نمی‌شود پیش از آنکه دو طرف با به‌کارگیری استراتژی‌های موسوم به «غفلت» تمایل خود را برای تداوم مناسبات سلطه‌آفرین ابراز نکرده باشند. استراتژی‌هایی که در سه محور «آشنا» تلقی کردنِ امور «اولویت»بخشی و «ساده»‌سازی اعمال می‌شوند و طرفین را درگیر روندی غفلت‌زا می‌کند.
در فصل چهارم، کتاب به معرفی مکانیسم‌هایی می‌پردازد که نقطه اتصال دوسویه سلطه‌گر- سلطه‌پذیر در تمامیت‌بخشیدن به فرآیندهای سلطه‌اند؛ مکانیسم‌هایی که می‌توانند در زدودن شگفتی تماشاچیان از مشاهده چگونگی همکاری طرفین استیلا نقش‌آفرین باشند. همچنین در این فصل به معرفی استراتژی‌هایی پرداخته شده است که طرفین را از درگیربودن در فرآیند سلطه غافل می‌کند؛ استراتژی‌هایی که در سه محور «آشنا»‌تلقی‌کردن امور، «اولویت»بخشی و «ساده»سازی اعمال شده و از شگردهایی پرده برمی‌دارد که به تحقیق و تعمیق استیلا می‌انجامد.
واپسین فصل کتاب به چگونگی خلق سلطه نظام‌های اجتماعی مدرن اختصاص یافته است؛ نظام‌هایی که می‌کوشند با برقراری کارآمد‌ترین و هماهنگ‌ترین روابط میان خرده‌نظام‌های چهارگانه، استیلایی به‌مراتب پیچیده‌تر و موثر‌تر از عصر مدرن را بر کنشگر تحمیل کنند. البته در این مسیر نقش زبان نیز در حکم فرآورده‌ای اجتماعی بسیار پررنگ است: زبان‌شناسانی همچون فرکلاف با فراست به چنین نقشی اذعان و تاکید کرده‌اند. وقتی از قدرت در زبان سخن می‌گوییم باید بدانیم که زبان خود بستر و فضای تحقق روابط قدرت است. درواقع، ما با قواعدی سروکار داریم که در الگوی گفتاری مندرج شده‌اند و در نتیجه آنها، میان کنشگران اجتماعی با یکدیگر و نیز با نظام‌های اجتماعی مدرن رابطه قدرت برقرار می‌شود. از همین‌رو کتاب کوشیده است با ذکر محورهای عمده این گفتمان یعنی مضامین، روابط و سوژه‌ها، پرتویی نو بر رابطه زبان و سیاست بتاباند؛ رابطه‌ای که خود را در قالب نظام‌های معنایی لیبرال- دموکراسی، کمونیستی و بنیادگرایی در عرصه بین‌المللی بازتولید کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.