|

دست‌ آخر: «برودسکی» و حلقه مفقوده ادبیات ما

ادبیات همیشه آینده است

شیما بهره‌مند

«به‌تدریج واقعیت به پوچی بدل می‌شود. ‌/‌تو این حرف به‌جا‌مانده از قلم را می‌خوانی‌/‌و باز سرزنش می‌کنی، مثل پوست که مورچه را‌/ ‌به‌خاطر کندی‌اش. ‌/‌به یاد بیاور که مردم از خانه‌های‌شان بیرون نمی‌آیند مگر به‌دلیلی: ‌/‌کرایه خانه پریده است، تحت‌فشار قرار گرفته‌اند؛ ‌/‌ فقط آینده فضای بی‌نیاز/‌به آنهاست. ‌/ ‌از طرفی گرفتن صور فلکی که سرعت برای آنها- مصیبتی است، ‌/‌ماهیت حضورشان، عدم است. یعنی هستی‌شان معلول نیستی‌ست. ‌/‌و این‌چنین، پس از سال‌ها به شاهدان جنایات بزرگ تبدیل می‌شوند. ‌/‌روزها -‌جالب‌تر از زندگی؛ و صدا به صورت علایم‌/‌و نشانه‌های متن درمی‌آید. اگرچه نه تلسکوپی در انتظار توست، ‌/‌نه خاطره‌ای.»
اینکه برجسته‌ترین ویژگی شعر برودسکی در وهله اول، فلسفی‌بودن آن است، سرآغاز بخشی از کتابِ «ایوسیف برودسکی» است، که ویژگی‌های شعر برودسکی او را مرور می‌کند. «شاعر همه چیز را از منظر فلسفه می‌نگرد، در‌حالی‌که سعی دارد صحت آنها را در منطق درونی و اختصاص معنوی‌شان به انسان، کشف کند. همه آنچه در جهان اتفاق می‌افتد از نظر برودسکی نوعی «داده» است که از طریق آن می‌توان به قوانین ابدی زندگی دست یافت» برودسکی همان‌طور که در این بخش اشاره می‌شود، در تمام شعرها نقش ناظر را انتخاب می‌کند. و این است که در شعر برودسکی «همه چیز در سطح درک محض باقی می‌ماند.» تا شاعر با شکستن ارتباط‌های منطقی معمول و از بین‌بردن قانون علت و معلول، به شفافیت ادراک دست یابد. در شعرهای برودسکی، نظام توزیع احساسات باید بر هم بخورد تا رژیم استتیکی ادبیاتِ رانسیر محقق شود. امر حسی بدون وساطت هرگونه مفهوم یا ایده‌ای به‌صورت رها در شعر بیان می‌شود تا همه چیز به‌یکسان از حق روایت‌شدن یا بیانگری برخوردار شوند. برودسکی تلاش می‌کند در شعرهایش بین مفاهیم، اشیا، مکان‌ها، موقعیت‌ها و آدم‌ها تمایزی قایل نشود تا مگر با نگاهی خنثی به جهان نزدیک شود. امر حسی دیگر تن به وساطت هیچ ایده‌ای نمی‌دهد و چنان بر امر خنثی یا خنثی‌شدگی تاکید می‌شود، که تقسیم‌بندی‌ها و تمایزها از ریخت می‌افتند، بدین‌منوال ارزش‌گذاری و صورت‌بندی دیگری از واقعیت‌ها ممکن می‌شود.
برودسکی، خود در خطابه نوبل‌اش که از دیگر بخش‌های این کتاب است، ادبیات را «فردا» می‌خواند. «سیستم و نظام اخلاقی آن، چه رسد به زیبایی‌شناسی آن، همیشه دیروز هستند، زبان و ادبیات، همیشه امروز و اغلب فردا است... یکی دیگر از خدمات ادبیات این است که به انسان‌ها کمک می‌کند تا تفاوت زندگی خود را از انبوه گذشتگان و همچنین افراد شبیه به خودشان تشخیص دهد، یعنی اینکه تحت‌لوای نام شرافتمندانه قربانی تاریخ قرار نگیرد... دینامیک و منطق مادی هنر مدام از شیوه‌های قدیمی‌تر برای دستیابی- یا اشاره- به راه‌حل جدید زیبایی‌شناسی بهره می‌گیرد. از نظر برخورداری از نسبت شخصی، دینامیک، منطق و آینده، هنر هیچ مترادفی ندارد، اما در بهترین شرایط، موازی تاریخ است و خصیصه وجودی آن ایجاد مداوم واقعیت زیبایی‌شناسی است.» به‌همین دلیل برودسکی اعلام می‌کند که «هنر، به‌گفته مارکس پیشاپیش تاریخ قرار می‌گیرد» یا ادبیات از زمانه خود فراتر می‌رود. درست همان‌طور که روبرتو خوارز در «شعر و واقعیت + قطعات عمودی» می‌نویسد، «شعر، که به‌مثابه صدای هم‌آهنگِ واقعیت، تاریخ و سرگذشت عمیق و متفاوتی است، تقریبا همیشه با تاریخ سطحی در تقابل است و به ضدتاریخ تبدیل می‌شود.» و در ادامه از اکتاویو پاز نقل می‌کند که «شعر شی‌ءیی است که با زبان، ریتم‌ها، باورها و وسواس‌های این یا آن شاعر و این یا آن جامعه، ساخته می‌شود. محصول و فرآورده تاریخ و جامعه‌ای است، اما شیوه تاریخی‌بودن‌اش تضادمند است. شعر ماشینی است که ضدتاریخ تولید می‌کند. مبنای عمل شاعرانه، واژگون‌سازی و دگرگون‌سازی سیاله زمانی است؛ شعر زمان را متوقف نمی‌کند: با آن مخالف‌سرایی می‌کند و چهره‌ای دگرسان از آن می‌سازد.»
شیوه‌های تفکر حاکم در هردوره، افق شناختی خاصی را پیش روی ما می‌گذارد. منطق اثر هنری اما، با کنارگذاشتن تمایزها و صورت‌بندی‌های مستقر، بین امر حسی و امر معقول هیچ تفاوتی قایل نمی‌شود. این است که نیروهای حاکم بر واقعیت هردوره، در اثر هنری بروز می‌کند. هنر (شعر برودسکی)، به‌زعم رانسیر از طریق رژیم استتیکی یا انقلاب رمانتیکی، علیه شناخت موجود موضع‌گیری می‌کند تا نیروهای واقعی حاکم بر بدن‌ها و امور در هردوره شناسایی شود. این است که تاریخ از پسِ ادبیات سر می‌رسد. و آنچه مورخان بعدها خواهند نوشت، اینک تا حد زیادی در ادبیات قابل ردیابی است. پس «تاریخ، همیشه دیروز است و ادبیات همیشه فردا است.»
برودسکی، شاعری از نسل «بچه‌های ژیواگو»، که در دوران خروشچف، با حکم دادگاه خلق لنینگراد با اتهام «انگل»بودن به پنج‌سال زندان و کار اجباری و تبعید محکوم شد، در هنر راه پاسترناک را در پیش گرفت. او نه به نویسنده‌ای دولتی بدل شد، نه مخالف‌خوان. نه «رژیم اخلاقی» -نوع اول رژیم‌های ادبی در تلقی رانسیر- را پذیرفت و به حضور بی‌واسطه سلسله‌مراتب اجتماعی در ادبیات تن داد و نه در نوع دوم؛ رژیم محاکاتی نوشت که گرچه تمایز نوع اول را نمی‌پذیرد و به همه امکان حضور در اثر هنری را می‌دهد، اما هر‌کس و هر‌چیز را در جایگاه و مکان و منزلت خود بیان می‌کرد. پس نوع سوم، رژیم استتیکی ادبیات را می‌پذیرد که رانسیر بر آن تاکید می‌کند تا به‌جای مخالفت با سیستم، از طریق شیوه خنثی‌سازی، در متن‌اش شناختی درون‌ماندگار از وضعیت به‌دست دهد. «اثر هنری به‌ویژه ادبیات و شعر انسان را چشم‌در‌چشم مورد خطاب قرار می‌دهد و با او وارد رابطه‌ای مستقیم و بی‌واسطه می‌شود. به‌همین دلیل قهرمانان رفاه عمومی توده‌های حاکم و منادیان ضرورت‌های تاریخی به‌طورکلی به هنر به‌ویژه به ادبیات و شعر روی خوش نشان نمی‌دهند. زیرا آنجا که شعر پا می‌گذارد آنها به‌جای موافقت مورد‌انتظار و اتحاد، متوجه بی‌علاقگی و اختلاف‌نظر می‌شوند.»
وجه‌غالب ادبیات ما در سال‌های اخیر اما، خود را در دوقطبِ رژیم اخلاقی یا محاکاتی تعریف کرده و چندان به صورت‌بندی دیگری از واقعیت موجود نپرداخته است. جدا از ادبیات رسمی و نظام سلسله‌مراتبی آن، وجه دیگر ادبیات ما با تاکید بر مولفه‌های داستان و شعر: زبان، شخصیت‌پردازی، محتوا و چیزهای دیگر و آموزش‌شان در انواع کارگاه‌های شعر و داستان، به چارچوب‌ها و قواعد رژیم محاکاتی بسنده کرده است. رژیم سوم اما، مدت‌هاست که حلقه مفقوده ادبیات ما است، از این‌رو تاریخ و ادبیات در رمان‌ها و شعرهای اخیر نه «موازی»، که منطبق برهم ظهور می‌کنند.
«به‌تدریج واقعیت به پوچی بدل می‌شود. ‌/‌تو این حرف به‌جا‌مانده از قلم را می‌خوانی‌/‌و باز سرزنش می‌کنی، مثل پوست که مورچه را‌/ ‌به‌خاطر کندی‌اش. ‌/‌به یاد بیاور که مردم از خانه‌های‌شان بیرون نمی‌آیند مگر به‌دلیلی: ‌/‌کرایه خانه پریده است، تحت‌فشار قرار گرفته‌اند؛ ‌/‌ فقط آینده فضای بی‌نیاز/‌به آنهاست. ‌/ ‌از طرفی گرفتن صور فلکی که سرعت برای آنها- مصیبتی است، ‌/‌ماهیت حضورشان، عدم است. یعنی هستی‌شان معلول نیستی‌ست. ‌/‌و این‌چنین، پس از سال‌ها به شاهدان جنایات بزرگ تبدیل می‌شوند. ‌/‌روزها -‌جالب‌تر از زندگی؛ و صدا به صورت علایم‌/‌و نشانه‌های متن درمی‌آید. اگرچه نه تلسکوپی در انتظار توست، ‌/‌نه خاطره‌ای.»
اینکه برجسته‌ترین ویژگی شعر برودسکی در وهله اول، فلسفی‌بودن آن است، سرآغاز بخشی از کتابِ «ایوسیف برودسکی» است، که ویژگی‌های شعر برودسکی او را مرور می‌کند. «شاعر همه چیز را از منظر فلسفه می‌نگرد، در‌حالی‌که سعی دارد صحت آنها را در منطق درونی و اختصاص معنوی‌شان به انسان، کشف کند. همه آنچه در جهان اتفاق می‌افتد از نظر برودسکی نوعی «داده» است که از طریق آن می‌توان به قوانین ابدی زندگی دست یافت» برودسکی همان‌طور که در این بخش اشاره می‌شود، در تمام شعرها نقش ناظر را انتخاب می‌کند. و این است که در شعر برودسکی «همه چیز در سطح درک محض باقی می‌ماند.» تا شاعر با شکستن ارتباط‌های منطقی معمول و از بین‌بردن قانون علت و معلول، به شفافیت ادراک دست یابد. در شعرهای برودسکی، نظام توزیع احساسات باید بر هم بخورد تا رژیم استتیکی ادبیاتِ رانسیر محقق شود. امر حسی بدون وساطت هرگونه مفهوم یا ایده‌ای به‌صورت رها در شعر بیان می‌شود تا همه چیز به‌یکسان از حق روایت‌شدن یا بیانگری برخوردار شوند. برودسکی تلاش می‌کند در شعرهایش بین مفاهیم، اشیا، مکان‌ها، موقعیت‌ها و آدم‌ها تمایزی قایل نشود تا مگر با نگاهی خنثی به جهان نزدیک شود. امر حسی دیگر تن به وساطت هیچ ایده‌ای نمی‌دهد و چنان بر امر خنثی یا خنثی‌شدگی تاکید می‌شود، که تقسیم‌بندی‌ها و تمایزها از ریخت می‌افتند، بدین‌منوال ارزش‌گذاری و صورت‌بندی دیگری از واقعیت‌ها ممکن می‌شود.
برودسکی، خود در خطابه نوبل‌اش که از دیگر بخش‌های این کتاب است، ادبیات را «فردا» می‌خواند. «سیستم و نظام اخلاقی آن، چه رسد به زیبایی‌شناسی آن، همیشه دیروز هستند، زبان و ادبیات، همیشه امروز و اغلب فردا است... یکی دیگر از خدمات ادبیات این است که به انسان‌ها کمک می‌کند تا تفاوت زندگی خود را از انبوه گذشتگان و همچنین افراد شبیه به خودشان تشخیص دهد، یعنی اینکه تحت‌لوای نام شرافتمندانه قربانی تاریخ قرار نگیرد... دینامیک و منطق مادی هنر مدام از شیوه‌های قدیمی‌تر برای دستیابی- یا اشاره- به راه‌حل جدید زیبایی‌شناسی بهره می‌گیرد. از نظر برخورداری از نسبت شخصی، دینامیک، منطق و آینده، هنر هیچ مترادفی ندارد، اما در بهترین شرایط، موازی تاریخ است و خصیصه وجودی آن ایجاد مداوم واقعیت زیبایی‌شناسی است.» به‌همین دلیل برودسکی اعلام می‌کند که «هنر، به‌گفته مارکس پیشاپیش تاریخ قرار می‌گیرد» یا ادبیات از زمانه خود فراتر می‌رود. درست همان‌طور که روبرتو خوارز در «شعر و واقعیت + قطعات عمودی» می‌نویسد، «شعر، که به‌مثابه صدای هم‌آهنگِ واقعیت، تاریخ و سرگذشت عمیق و متفاوتی است، تقریبا همیشه با تاریخ سطحی در تقابل است و به ضدتاریخ تبدیل می‌شود.» و در ادامه از اکتاویو پاز نقل می‌کند که «شعر شی‌ءیی است که با زبان، ریتم‌ها، باورها و وسواس‌های این یا آن شاعر و این یا آن جامعه، ساخته می‌شود. محصول و فرآورده تاریخ و جامعه‌ای است، اما شیوه تاریخی‌بودن‌اش تضادمند است. شعر ماشینی است که ضدتاریخ تولید می‌کند. مبنای عمل شاعرانه، واژگون‌سازی و دگرگون‌سازی سیاله زمانی است؛ شعر زمان را متوقف نمی‌کند: با آن مخالف‌سرایی می‌کند و چهره‌ای دگرسان از آن می‌سازد.»
شیوه‌های تفکر حاکم در هردوره، افق شناختی خاصی را پیش روی ما می‌گذارد. منطق اثر هنری اما، با کنارگذاشتن تمایزها و صورت‌بندی‌های مستقر، بین امر حسی و امر معقول هیچ تفاوتی قایل نمی‌شود. این است که نیروهای حاکم بر واقعیت هردوره، در اثر هنری بروز می‌کند. هنر (شعر برودسکی)، به‌زعم رانسیر از طریق رژیم استتیکی یا انقلاب رمانتیکی، علیه شناخت موجود موضع‌گیری می‌کند تا نیروهای واقعی حاکم بر بدن‌ها و امور در هردوره شناسایی شود. این است که تاریخ از پسِ ادبیات سر می‌رسد. و آنچه مورخان بعدها خواهند نوشت، اینک تا حد زیادی در ادبیات قابل ردیابی است. پس «تاریخ، همیشه دیروز است و ادبیات همیشه فردا است.»
برودسکی، شاعری از نسل «بچه‌های ژیواگو»، که در دوران خروشچف، با حکم دادگاه خلق لنینگراد با اتهام «انگل»بودن به پنج‌سال زندان و کار اجباری و تبعید محکوم شد، در هنر راه پاسترناک را در پیش گرفت. او نه به نویسنده‌ای دولتی بدل شد، نه مخالف‌خوان. نه «رژیم اخلاقی» -نوع اول رژیم‌های ادبی در تلقی رانسیر- را پذیرفت و به حضور بی‌واسطه سلسله‌مراتب اجتماعی در ادبیات تن داد و نه در نوع دوم؛ رژیم محاکاتی نوشت که گرچه تمایز نوع اول را نمی‌پذیرد و به همه امکان حضور در اثر هنری را می‌دهد، اما هر‌کس و هر‌چیز را در جایگاه و مکان و منزلت خود بیان می‌کرد. پس نوع سوم، رژیم استتیکی ادبیات را می‌پذیرد که رانسیر بر آن تاکید می‌کند تا به‌جای مخالفت با سیستم، از طریق شیوه خنثی‌سازی، در متن‌اش شناختی درون‌ماندگار از وضعیت به‌دست دهد. «اثر هنری به‌ویژه ادبیات و شعر انسان را چشم‌در‌چشم مورد خطاب قرار می‌دهد و با او وارد رابطه‌ای مستقیم و بی‌واسطه می‌شود. به‌همین دلیل قهرمانان رفاه عمومی توده‌های حاکم و منادیان ضرورت‌های تاریخی به‌طورکلی به هنر به‌ویژه به ادبیات و شعر روی خوش نشان نمی‌دهند. زیرا آنجا که شعر پا می‌گذارد آنها به‌جای موافقت مورد‌انتظار و اتحاد، متوجه بی‌علاقگی و اختلاف‌نظر می‌شوند.»
وجه‌غالب ادبیات ما در سال‌های اخیر اما، خود را در دوقطبِ رژیم اخلاقی یا محاکاتی تعریف کرده و چندان به صورت‌بندی دیگری از واقعیت موجود نپرداخته است. جدا از ادبیات رسمی و نظام سلسله‌مراتبی آن، وجه دیگر ادبیات ما با تاکید بر مولفه‌های داستان و شعر: زبان، شخصیت‌پردازی، محتوا و چیزهای دیگر و آموزش‌شان در انواع کارگاه‌های شعر و داستان، به چارچوب‌ها و قواعد رژیم محاکاتی بسنده کرده است. رژیم سوم اما، مدت‌هاست که حلقه مفقوده ادبیات ما است، از این‌رو تاریخ و ادبیات در رمان‌ها و شعرهای اخیر نه «موازی»، که منطبق برهم ظهور می‌کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.