|

علی‌رغم این‌همه: خوانش تاریخی‌گرایان جدید از سونات 73 شکسپیر

خطابه درخت سخن‌گو

امیر جلالی

سونات 73 شکسپیر از این بابت که یکی از نمونه‌های آغازین «سیلان آگاهی» و نیز «نقل‌قول غیرمستقیم آزاد» به‌شمار می‌رود، همچنان محل‌ بحث منتقدان و نظریه‌پردازان ادبی است. دیمپنا کالاگان در کتاب «سونات‌های شکسپیر»، وجه ممیزه این سونات را بدعت‌گذاری در تغییر نظرگاه و طرز نقل‌سخن ذکر کرده است. در گام اول گوینده شعر، مخاطبش را فرا می‌خواند، اما بلافاصله خطیب و مخاطب جا عوض می‌کنند. در گام بعدی، مرجع سخن جای خود را به ناقل سخن می‌دهد و از این طریق «من» فاعلی به «مرا»ی مفعولی جهش می‌کند. به‌عبارتی شاعر سالخوردگی خود را از زبان مخاطبی وصف می‌کند که هنوز شعر را تا به انتها نخوانده است. کلام، حاصل مواجهه‌ای است میان «من» سالخورده و «تو»ی جوان که در هر بند سونات جا عوض می‌کنند. اما شکسپیر در سرودن این سونات، تمهیدی را به‌کار بسته است که کالاگان آن را «استعاره ناظر» می‌نامد. شاعر،‌ گذار عمر را با معیار تغییر فصول سنجیده است. درعین‌حال، میان چهار بند اصلی سونات شکسپیری و فصول سال نوعی توازی بر قرار است. به بیان دیگر ساختار سونات (قالب) و فرم هر دو بر هم منطبق‌اند. شاعران انگلیس از حدودا دوقرن قبل از شکسپیر قالب سونات را از ایتالیایی‌ها به‌خصوص از پترارک وام گرفتند. صورت‌بندی اولیه سونات در زبان انگلیسی با ترجمه سر تامس ویات از پترارک به وقوع پیوست. «سونات پترارکی» متشکل از اکتاو (بند هشت‌سطری) و سستِت (بند شش‌سطری) بود. در دوران الیزابت قالب سونات تغییراتی پیدا کرد که بعدها به سونات شکسپیری یا سونات انگلیسی موسوم شد. چنان که پیدا است سونات انگلیسی و پترارکی هر دو 14سطر دارند، اما سونات انگلیسی برخلاف شیوه پترارک متشکل از سه‌بند چهارسطری به همراه دوسطر اختتامی است. این دو شیوه سونات‌سرایی از منظر وزن، قافیه و حتی مضمون نیز تفاوت‌هایی دارند که ذکر آنها در این متن چندان به کار ما نمی‌آید. فقط به همین بسنده می‌کنیم که به‌اقتضای قالب شعری، شکسپیر سونات 73 را در چهار‌ بند سروده است که سه بند آغازین هرکدام چهار سطر و بند اختتامی دو سطر دارد. علاوه‌بر این کل سونات، چهارجمله بیشتر نیست. یعنی شاعر فقط چهاربار در پایان جملات بلند خود نقطه گذاشته است. این شگرد، که گفتیم به کالاگان آن را به‌منزله نوعی استعاره در نظر می‌گیرد، میان فرم زبانی و روال تغییر فصول اقتران ایجاد می‌کند. خلاصه‌اش اینکه زندگی شاعر خلاصه در چهارفصل سال یا بند شعری است. در نقد نو به تأسی از «ویمست» و «بردزلی» رسم بر این بود که تحلیل شعر را با کشف تضادی مندرج در متن شعر آغاز می‌کردند؛ مثلا سونات 73 را ماحصل تضادی می‌دانستند که گوینده شعر میان قطبین تن فانی و سخن باقی برقرار کرده است. ولی در نقد به شیوه تاریخی‌گرایان جدید، به‌جای تضاد «پارادُکس» اولویت دارد. استیفن گرین بلات و کاترین گالاگر هر دو عبارت «جایگاه لخت و عور سرودخوانان» [bared ruin'd choirs] را مرکز ثقل پارادکس شعری شکسپیر تلقی می‌کنند. در قرائت شفاهی این سونات تلفظ [choir] و [quiers] یکسان است، اما در صورت ترجیح یکی بر دیگری تفاوت در معنا چشمگیر است. شاید تصور کنیم که در سطر چهارم از بند اول سونات فقط با ایهام سروکار داریم. اما گرین بلات بر این نظر است که
[quiers] در زمان حیات شکسپیر، کلمه‌ای ممنوعه، تعبیری شدیدا سیاسی و ثبت شکل مکتوب این کلمه جرم به حساب می‌آمده است. از املای رسمی سونات 73 چنین برمی‌آید که شکسپیر شاخه‌های درختان را جایگاه سرودخوانان تشبیه کرده است، اما اگر در خوانش شعر، املای کلمه ممنوعه را مدنظر قرار بدهیم، آن وقت با خاطره خونین شکل‌گیری کلیسای حکومتی (انگلیکان)، قتل‌عام کاتولیک‌ها، تغییر شکل ساختمان صومعه‌ها و تغییر ماهیت باورهای آیینی روبه‌رو خواهیم بود. گرین بلات، پا را از این هم فراتر می‌گذارد و سونات شکسپیر را مرثیه‌های شعری در رثای سر تامس مور قلمداد می‌کند. در تاریخی‌گرایی جدید، رد تاریخ را در مضمون یا دلالت‌های ضمنی متن پی نمی‌گیرند، بلکه برعکس این فرم است که حامل تجربه‌های دهشت‌بار و بیان‌ناپذیر تاریخی است. از این منظر ادبیات برخلاف دیگر متون فقط «بیان» نمی‌کند، مهم‌تر از بیان «بیان‌پذیر»کردن امری است که پیش از خلق ادبی اساسا هیچ‌کس به آن توجهی نشان نمی‌دهد. بیان موجز این فرایند را گرین بلات به «مریی ساختن امر نامریی» تعبیر می‌کند. «لوری مگوایر» و «اما اسمیت» در کتاب «سی اسطوره شکسپیری» تحول فرمی سونات را به تغییر ذائقه شعری عصر الیزابت منتسب می‌کنند. بر طبق نظر این دو، عوامل نارضایتی سیاسی میان سلیقه ادبی فرهیختگان داخل و خارج از دولت شکافی جدی ایجاد می‌کند. این است که شکسپیر در قالبی پترارکی به شیوه «اوید» جهان را می‌نگرد. کتاب «دگردیسی‌ها»ی اوید از منابع جدی خلق ادبی در این دوران است. به کمک اوید هر بخش از طبیعت در حکم مستمسکی است که به میانجی آن زبان‌بریده‌ها و از‌ قلم‌افتاده‌ها به سخن درمی‌آیند. در سونات 73 شکسپیر «برگان زرد، تک‌و‌توکی یا اصلا هیچ» توامان هم به طبیعت ارجاع دارد و هم به کتاب‌هایی دور از دسترس. گوینده شعر برگ درختان و اوراق کتاب‌ها را در هم ادغام می‌کند. به‌زعم مگوایر و اسمیت، درخت پیش از اینکه درخت بشود، سخن‌سازی بوده که بنابه دلایلی هول‌انگیز دگردیسی یافته و به شکل درخت درآمده است. گرین بلات این روحیه رنسانسی را با اصطلاح «محو نفس» برجسته می‌کند. تجربه اندوهناک و غم‌بار قتل تامس مور به رفتاری دامن می‌زند که وحشت محیط پیرامون در تناظری جز‌به‌جز با طبیعت ناشناخته توازی پیدا می‌کند. به‌زعم گرین بلات همه آثار ادبی عصر رنسانس بی‌ثباتی ذهنی و روحی را در خود مستتر دارند.
سر تامس مور در روزهای پایانی حیاتش خطاب به دخترش نوشته است: «اگر مقدر نبود تا بهر زوجه‌ام شوی باشم و اگر مکلف به ابوت چون تویی نبودم، مسند این جهانی فرو می‌گذاشتم و در ظل ممدودش اشکوبه‌ای بل محقرتر از این اشکوبه‌ای که اینک مقیم آنم مرا بس بود.» از منظر گرین بلات سطر آخر سونات شکسپیر به نامه سرتامس مور ارجاع می‌دهد. بنابراین برخلاف تاثیر زمان بر طبیعت که به ویرانی و فراموشی می‌انجامد، حیات انسانی زمان را به تاریخی مبدل می‌کند که هنوز مدون نیست. اگر استدلال تاریخی‌گرایان جدید را قبول کنیم، در این صورت با سونات شکسپیر، کابوس تاریخ ولو با «برگانی زرد، تک‌و‌توکی یا اصلا هیچ» در اختیار نامدگان قرار می‌گیرد.
پیش‌تر اشاره کردیم که شکسپیر سونات‌ها برخلاف روال رایج در آن زمان از پترارک فاصله می‌گیرد و به اوید نزدیک و نزدیک‌تر می‌شود. از این‌رو کلام خاموشان به جلوه حالاتی طبیعی درمی‌آید. اما فراموش نباید کرد که لحن گوینده سونات 73 نه تمثیلی است و نه در پی آن است که با اشاراتی محو و گنگ به واقعه‌ای تاریخی ارجاع بدهد. کالاگان بر این نظر است که سونات‌های شکسپیر شیوه‌ای از تماشای جهان را پیش می‌نهند. بنابراین شیوه ادبیات، طبیعتی است سخن‌گو و شاعر در مکالمه با طبیعت سخنی را خلق می‌کند که به‌رغم بعد مکان و زمان در نهایت به گوش می‌رسد. طبیعت سخن‌گو با دیرپاساختن طبیعت میرا، دو مکالمه فرضی را به‌صورت کلافی از بیان‌های پس‌و‌پیش درمی‌آورد. از یک‌طرف مابه‌ازای آنچه را می‌خوانیم، همزمان می‌بینیم و از طرف دیگر، طبیعت محملی می‌شود تا سکوت و غیاب به نانوشته و ننوشتنی قلب‌ماهیت پیدا کند. مقدر است که متن خوانده شود زیرا درنهایت، طبیعت با تصویرش، غیاب صدا را احضار می‌کند.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
«سونات 73» ویلیام شکسپیر
ترجمه‌: صالح حسینی
نیک اگر بنگری، در من آن موسم سال را بینی
که برگان زرد، تک‌و‌توکی، یا اصلا هیچ.
آویخته بر شاخه‌هایی که می‌لرزند از هیبت سرما،
ویرانه جایگاه لخت‌و‌عورسرودخوانان، که دوش بر آن نغمه‌سرایی می‌کردند مرغان خوش‌الحان.
شفق چنان روزی را تو در من همی بینی،
که می‌بازد رنگ در کران مغرب به شامگاهان،
پس آنگاه می‌بردش با خود اندک‌اندک شب تار،
آن مرگ را همزاد، آن فکنیده بر همگان چادر بازارگان.
شرار چنان آتشی را تو در من همی بینی،
خفتیده و آرمیده بر خاکستر جوانی خویش،
همچون بستر مرگی که ناچار باید بفسرد بر آن،
شده در کام همان که پروریده بود با آن.
این را که می‌بینی عیان، مهرت فزون‌تر می‌شود،
در ظلّ ممدودش کسی کز عمر او نمانده بسی.
سونات 73 شکسپیر از این بابت که یکی از نمونه‌های آغازین «سیلان آگاهی» و نیز «نقل‌قول غیرمستقیم آزاد» به‌شمار می‌رود، همچنان محل‌ بحث منتقدان و نظریه‌پردازان ادبی است. دیمپنا کالاگان در کتاب «سونات‌های شکسپیر»، وجه ممیزه این سونات را بدعت‌گذاری در تغییر نظرگاه و طرز نقل‌سخن ذکر کرده است. در گام اول گوینده شعر، مخاطبش را فرا می‌خواند، اما بلافاصله خطیب و مخاطب جا عوض می‌کنند. در گام بعدی، مرجع سخن جای خود را به ناقل سخن می‌دهد و از این طریق «من» فاعلی به «مرا»ی مفعولی جهش می‌کند. به‌عبارتی شاعر سالخوردگی خود را از زبان مخاطبی وصف می‌کند که هنوز شعر را تا به انتها نخوانده است. کلام، حاصل مواجهه‌ای است میان «من» سالخورده و «تو»ی جوان که در هر بند سونات جا عوض می‌کنند. اما شکسپیر در سرودن این سونات، تمهیدی را به‌کار بسته است که کالاگان آن را «استعاره ناظر» می‌نامد. شاعر،‌ گذار عمر را با معیار تغییر فصول سنجیده است. درعین‌حال، میان چهار بند اصلی سونات شکسپیری و فصول سال نوعی توازی بر قرار است. به بیان دیگر ساختار سونات (قالب) و فرم هر دو بر هم منطبق‌اند. شاعران انگلیس از حدودا دوقرن قبل از شکسپیر قالب سونات را از ایتالیایی‌ها به‌خصوص از پترارک وام گرفتند. صورت‌بندی اولیه سونات در زبان انگلیسی با ترجمه سر تامس ویات از پترارک به وقوع پیوست. «سونات پترارکی» متشکل از اکتاو (بند هشت‌سطری) و سستِت (بند شش‌سطری) بود. در دوران الیزابت قالب سونات تغییراتی پیدا کرد که بعدها به سونات شکسپیری یا سونات انگلیسی موسوم شد. چنان که پیدا است سونات انگلیسی و پترارکی هر دو 14سطر دارند، اما سونات انگلیسی برخلاف شیوه پترارک متشکل از سه‌بند چهارسطری به همراه دوسطر اختتامی است. این دو شیوه سونات‌سرایی از منظر وزن، قافیه و حتی مضمون نیز تفاوت‌هایی دارند که ذکر آنها در این متن چندان به کار ما نمی‌آید. فقط به همین بسنده می‌کنیم که به‌اقتضای قالب شعری، شکسپیر سونات 73 را در چهار‌ بند سروده است که سه بند آغازین هرکدام چهار سطر و بند اختتامی دو سطر دارد. علاوه‌بر این کل سونات، چهارجمله بیشتر نیست. یعنی شاعر فقط چهاربار در پایان جملات بلند خود نقطه گذاشته است. این شگرد، که گفتیم به کالاگان آن را به‌منزله نوعی استعاره در نظر می‌گیرد، میان فرم زبانی و روال تغییر فصول اقتران ایجاد می‌کند. خلاصه‌اش اینکه زندگی شاعر خلاصه در چهارفصل سال یا بند شعری است. در نقد نو به تأسی از «ویمست» و «بردزلی» رسم بر این بود که تحلیل شعر را با کشف تضادی مندرج در متن شعر آغاز می‌کردند؛ مثلا سونات 73 را ماحصل تضادی می‌دانستند که گوینده شعر میان قطبین تن فانی و سخن باقی برقرار کرده است. ولی در نقد به شیوه تاریخی‌گرایان جدید، به‌جای تضاد «پارادُکس» اولویت دارد. استیفن گرین بلات و کاترین گالاگر هر دو عبارت «جایگاه لخت و عور سرودخوانان» [bared ruin'd choirs] را مرکز ثقل پارادکس شعری شکسپیر تلقی می‌کنند. در قرائت شفاهی این سونات تلفظ [choir] و [quiers] یکسان است، اما در صورت ترجیح یکی بر دیگری تفاوت در معنا چشمگیر است. شاید تصور کنیم که در سطر چهارم از بند اول سونات فقط با ایهام سروکار داریم. اما گرین بلات بر این نظر است که
[quiers] در زمان حیات شکسپیر، کلمه‌ای ممنوعه، تعبیری شدیدا سیاسی و ثبت شکل مکتوب این کلمه جرم به حساب می‌آمده است. از املای رسمی سونات 73 چنین برمی‌آید که شکسپیر شاخه‌های درختان را جایگاه سرودخوانان تشبیه کرده است، اما اگر در خوانش شعر، املای کلمه ممنوعه را مدنظر قرار بدهیم، آن وقت با خاطره خونین شکل‌گیری کلیسای حکومتی (انگلیکان)، قتل‌عام کاتولیک‌ها، تغییر شکل ساختمان صومعه‌ها و تغییر ماهیت باورهای آیینی روبه‌رو خواهیم بود. گرین بلات، پا را از این هم فراتر می‌گذارد و سونات شکسپیر را مرثیه‌های شعری در رثای سر تامس مور قلمداد می‌کند. در تاریخی‌گرایی جدید، رد تاریخ را در مضمون یا دلالت‌های ضمنی متن پی نمی‌گیرند، بلکه برعکس این فرم است که حامل تجربه‌های دهشت‌بار و بیان‌ناپذیر تاریخی است. از این منظر ادبیات برخلاف دیگر متون فقط «بیان» نمی‌کند، مهم‌تر از بیان «بیان‌پذیر»کردن امری است که پیش از خلق ادبی اساسا هیچ‌کس به آن توجهی نشان نمی‌دهد. بیان موجز این فرایند را گرین بلات به «مریی ساختن امر نامریی» تعبیر می‌کند. «لوری مگوایر» و «اما اسمیت» در کتاب «سی اسطوره شکسپیری» تحول فرمی سونات را به تغییر ذائقه شعری عصر الیزابت منتسب می‌کنند. بر طبق نظر این دو، عوامل نارضایتی سیاسی میان سلیقه ادبی فرهیختگان داخل و خارج از دولت شکافی جدی ایجاد می‌کند. این است که شکسپیر در قالبی پترارکی به شیوه «اوید» جهان را می‌نگرد. کتاب «دگردیسی‌ها»ی اوید از منابع جدی خلق ادبی در این دوران است. به کمک اوید هر بخش از طبیعت در حکم مستمسکی است که به میانجی آن زبان‌بریده‌ها و از‌ قلم‌افتاده‌ها به سخن درمی‌آیند. در سونات 73 شکسپیر «برگان زرد، تک‌و‌توکی یا اصلا هیچ» توامان هم به طبیعت ارجاع دارد و هم به کتاب‌هایی دور از دسترس. گوینده شعر برگ درختان و اوراق کتاب‌ها را در هم ادغام می‌کند. به‌زعم مگوایر و اسمیت، درخت پیش از اینکه درخت بشود، سخن‌سازی بوده که بنابه دلایلی هول‌انگیز دگردیسی یافته و به شکل درخت درآمده است. گرین بلات این روحیه رنسانسی را با اصطلاح «محو نفس» برجسته می‌کند. تجربه اندوهناک و غم‌بار قتل تامس مور به رفتاری دامن می‌زند که وحشت محیط پیرامون در تناظری جز‌به‌جز با طبیعت ناشناخته توازی پیدا می‌کند. به‌زعم گرین بلات همه آثار ادبی عصر رنسانس بی‌ثباتی ذهنی و روحی را در خود مستتر دارند.
سر تامس مور در روزهای پایانی حیاتش خطاب به دخترش نوشته است: «اگر مقدر نبود تا بهر زوجه‌ام شوی باشم و اگر مکلف به ابوت چون تویی نبودم، مسند این جهانی فرو می‌گذاشتم و در ظل ممدودش اشکوبه‌ای بل محقرتر از این اشکوبه‌ای که اینک مقیم آنم مرا بس بود.» از منظر گرین بلات سطر آخر سونات شکسپیر به نامه سرتامس مور ارجاع می‌دهد. بنابراین برخلاف تاثیر زمان بر طبیعت که به ویرانی و فراموشی می‌انجامد، حیات انسانی زمان را به تاریخی مبدل می‌کند که هنوز مدون نیست. اگر استدلال تاریخی‌گرایان جدید را قبول کنیم، در این صورت با سونات شکسپیر، کابوس تاریخ ولو با «برگانی زرد، تک‌و‌توکی یا اصلا هیچ» در اختیار نامدگان قرار می‌گیرد.
پیش‌تر اشاره کردیم که شکسپیر سونات‌ها برخلاف روال رایج در آن زمان از پترارک فاصله می‌گیرد و به اوید نزدیک و نزدیک‌تر می‌شود. از این‌رو کلام خاموشان به جلوه حالاتی طبیعی درمی‌آید. اما فراموش نباید کرد که لحن گوینده سونات 73 نه تمثیلی است و نه در پی آن است که با اشاراتی محو و گنگ به واقعه‌ای تاریخی ارجاع بدهد. کالاگان بر این نظر است که سونات‌های شکسپیر شیوه‌ای از تماشای جهان را پیش می‌نهند. بنابراین شیوه ادبیات، طبیعتی است سخن‌گو و شاعر در مکالمه با طبیعت سخنی را خلق می‌کند که به‌رغم بعد مکان و زمان در نهایت به گوش می‌رسد. طبیعت سخن‌گو با دیرپاساختن طبیعت میرا، دو مکالمه فرضی را به‌صورت کلافی از بیان‌های پس‌و‌پیش درمی‌آورد. از یک‌طرف مابه‌ازای آنچه را می‌خوانیم، همزمان می‌بینیم و از طرف دیگر، طبیعت محملی می‌شود تا سکوت و غیاب به نانوشته و ننوشتنی قلب‌ماهیت پیدا کند. مقدر است که متن خوانده شود زیرا درنهایت، طبیعت با تصویرش، غیاب صدا را احضار می‌کند.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
«سونات 73» ویلیام شکسپیر
ترجمه‌: صالح حسینی
نیک اگر بنگری، در من آن موسم سال را بینی
که برگان زرد، تک‌و‌توکی، یا اصلا هیچ.
آویخته بر شاخه‌هایی که می‌لرزند از هیبت سرما،
ویرانه جایگاه لخت‌و‌عورسرودخوانان، که دوش بر آن نغمه‌سرایی می‌کردند مرغان خوش‌الحان.
شفق چنان روزی را تو در من همی بینی،
که می‌بازد رنگ در کران مغرب به شامگاهان،
پس آنگاه می‌بردش با خود اندک‌اندک شب تار،
آن مرگ را همزاد، آن فکنیده بر همگان چادر بازارگان.
شرار چنان آتشی را تو در من همی بینی،
خفتیده و آرمیده بر خاکستر جوانی خویش،
همچون بستر مرگی که ناچار باید بفسرد بر آن،
شده در کام همان که پروریده بود با آن.
این را که می‌بینی عیان، مهرت فزون‌تر می‌شود،
در ظلّ ممدودش کسی کز عمر او نمانده بسی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.