|

شکل‌های زندگی: درباره پاتریک مودیانو، برنده نوبل 2014

هرگز فرزند کسی نبوده‌ام

نادر شهریوری (صدقی)

«بعضی سکوت‌ها به گردن ما حق دارند»1
لحظات گذشته عطش روایت‌شدن دارند و نه‌تنها لحظه‌ها، بلکه خیابان‌ها، چهارراه‌ها، کافه‌ها، میدان‌ها و هرآنچه بر اثر ناپایداری مکان‌ها و زمان‌ها دود شده و به آسمان رفته‌اند؛ یعنی محله‌ها و آدم‌های گمشده. گذشته در عطش روایت‌شدن می‌سوزد با این حال لحظه‌ها به‌سادگی به یاد آورده نمی‌شوند. گاه حادثه‌ای بر گذشته حتی گذشته دور روشنایی می‌دهد... و باعث می‌شود تا نقطه‌ها و گره‌گاه‌های مبهم آن گذشته کشف و به یک تعبیر بازسازی شود. کشف و بازسازی یک حادثه اگرچه جزو وظایف کارآگاهی است، اما پاتریک مودیانو در مقام نویسنده‌ای که گذشته هرگز برایش نگذشته است، میلی مالیخولیایی به آن دارد که راوی لحظه‌ها، مکان‌ها و آدم‌های گمشده گذشته خود باشد و هربار آنها را دوباره کشف کند.مودیانو در رمان «در کافه جوانی گم‌ شده» (2007) داستان را حول یک اتفاق به نظم درمی‌آورد... آن اتفاق ناپدیدشدن به یکباره زنی جوان به‌نام لوکی است. لوکی که اسم مستعار این زن جوان است، مشتری دایمی کافه کنده پاتوق دوستان جوان و همسن‌و‌سال خود است اما این مشتری دایمی کافه کنده که دیگران به حضورش عادت کرده‌اند و مادام شادلی صاحب کافه او را دوست‌داشتنی‌ترین مشتری‌اش می‌داند، به یکباره ناپدید می‌شود. رمان «در کافه جوانی گم شده» به‌جز روایت لوکی حاوی روایت سه‌نظر دیگری است که با بازگوکردن خاطره‌های خود سعی دارند علت ناپدیدشدن لوکی را کشف کنند تا به شمایی کلی از ماجرا دست یابند. تا قبل از این اتفاق- گم‌شدن لوکی- دوستانش و به‌طور کلی مشتریان کافه هیچ از گذشته سخن نمی‌گویند «وقتی در کُنده حضور داشتیم هرگز از نسل و تبار خود سوالی نمی‌کردیم. بس که جوان بودیم. گذشته و ریشه‌ای پشت‌سرمان نداشتیم تا برملا کنیم. در روند روزها زنده بودیم. این ویژگی در مورد بزرگ‌ترها هم صدق می‌کرد آداموف، با بیله یا حتی دکتر ولا هرگز کمترین حرفی از گذشته‌شان نمی‌زدند.»2 مضمون رمان «در کافه جوانی گم‌ شده» در «محله گم‌شده» (1984) قبلا پی گرفته شده است. در این رمان، مودیانو به ماجرای سفر کاری آمبرزو گیز، نویسنده موفق از لندن به پاریس به شهر زادگاهش می‌پردازد، تا قبل از آمدن گیز به پاریس، او به همراه همسر و سه‌فرزند و خدمتکارانش زندگی راحت و آسوده‌ای را در لندن می‌گذراند. اما «واقعه» ورود گیز به پاریس که همراه با دلهره و خاطره است، او را به یکباره به حال‌وهوای گذشته، گذشته‌ای که کودکی و نوجوانی‌اش را در آن گذرانده، می‌برد. گیز لحظه ورودش به پاریس را بعد از 20سال اینطور شرح می‌دهد: «... موقع پیاده‌شدن از هواپیما حس کردم کمی دلهره دارم... آدرس هتل را به راننده تاکسی نشان دادم و از این می‌ترسیدم که مبادا سر صحبت را باز کند.»3 راننده سر صحبت را باز نمی‌کند، اما رویاها با او صحبت می‌کنند و البته دیگر رهایش نمی‌کنند.
گذشته برای مودیانو وضعی متناقض است، کابوس و واقعیت است، نمی‌خواهد به سمتش برود اما نیرویی قوی او را به آن‌سو می‌کشاند، گویی راز نگشوده‌ای وجود دارد که باید آن را کشف کند که سرنوشتش به گذشته گره‌ خورده است. کار او از این جنبه به کارآگاه شباهت دارد، اما با این تفاوت مهم که حتی یک پرونده را نمی‌تواند مختومه کند. معماهای مودیانو از جنس زندگی‌اند که همواره لاینحل می‌مانند. او در مصاحبه‌ای نمونه‌ای از معماهای لاینحل زندگی‌اش را اینطور بیان می‌کند: «... در سال1963، 18سالم بود... . در دوره‌ای بحرانی بود. برای ادامه زندگی به پول نیاز داشتم. مادرم که در تئاتر کار می‌کرد، نمی‌توانست کمک کند و من خیلی آرام بدون هیچ خشونتی از پدرم درخواست کمک کردم، ولی او فورا پلیس را خبر کرد و آنها هردو ما را دستگیر کردند. احساس خیلی عجیبی است که آدم همراه پدرش در ماشین پلیس بنشیند. در کلانتری پدرم مرا متهم کرد و گفت که بی‌سروپا هستم، پلیس او را آزاد کرد و مرا نگاه داشت البته نه طولانی.»این حس خیلی عجیبی است؛ حسی که آدم همراه پدرش در ماشین پلیس بنشیند. پدری تا به این حد قدرتمند، خودخواه و بی‌تفاوت اما به هرحال مرموز و «معمایی». این موضوع باز مودیانو را به جست‌وجوی گذشته به سوی «پدر» می‌کشاند. چرا و چگونه پدر یهودی‌اش در 1943 در اشغال پاریس توسط نازی‌های آلمان جان سالم به‌در می‌برد؟ گفته می‌شود سه‌داستان اول مودیانو، میدان اتوال، تصادف شبانه و بلوار کمربندی بر پایه دوران اشغال فرانسه نوشته شده؛ دورانی که مودیانو متولد نشده اما «پدر» حضور دارد و تجارت سیاه می‌کند. راوی رمان در این تریلوژی به «درون پلیدترین گروه‌های همکاری و همدستی با آلمان‌ها در دوران اشغال نفوذ می‌کند تا به هویت خود دست یابد، ابعاد حقارت خود را اندازه بگیرد و در نهایت پدرش را نجات دهد» 4 اما چرا مودیانو می‌خواهد پدر را نجات دهد؟«سال‌ها پیش موقعی که دیگر داشتم پا به سن بلوغ می‌گذاشتم، دیروقت از میدان پیرامید می‌گذشتم تا به کنکورد بروم که یکهو اتومبیلی از تاریکی بیرون آمد. اول خیال کردم از بغلم رد می‌شود، ولی بعد درد شدیدی از قوزک پا تا زانویم احساس کردم. افتادم روی پیاده‌رو»5. این آغاز رمان تصادف شبانه است، اتومبیلی به پای پسرک می‌زند و زن راننده که او نیز صورتش زخمی می‌شود پسرک را به بیمارستان می‌رساند وقتی پسرک به هوش می‌آید، می‌بیند زن در بیمارستان نیست ولی به عنوان غرامت یک دسته‌اسکناس برایش گذارده. تمامی رمان تا انتها تلاش پسرک می‌شود برای یافتن زن. پسرک در جست‌وجوی زن به تمامی کافه‌ها، خیابان‌ها و تعمیرگاه‌های آدرس مجله‌ای که از او سراغ دارد، سر می‌زند تا شاید ردی از او پیدا کند، نه برای آنکه از زن شکایت یا از او طلب غرامت بیشتری کند یا زن را برای بی‌اعتنایی‌اش سرزنش کند، نه! فقط برای آنکه مراتب حق‌شناسی‌اش را به او بگوید زیرا این زن ژاکلین‌بو سرژان جایگزین مادرش شده است.
اگر تنها یک نمونه برای دیالکتیکی که ژرژ سورل بیان می‌کند بتوان یافت، آن نمونه ادبیات مودیانو است. مادر، بچه کوچکش را تنبیه می‌کند، بچه گریه می‌کند و مادر را ترک می‌کند، اما زمان زیادی نمی‌گذرد که بچه با عشق و محبت بیشتری به سوی مادر بازمی‌گردد زیرا درمی‌یابد هیچ‌چیز در جهان جایگزین مادرش نمی‌شود. او هویت خود را با مادرش یکی می‌بیند، بدون مادر، بچه هویتی ندارد و اصلا وجود ندارد. در عالم ادبیات با مودیانو است که آدمی با مقوله «هویت آشنا می‌شود هیچ‌کس جز مودیانو با چنین صداقتی با خود یا در واقع با هویت خود رودررو نمی‌شود، شاید از آن‌رو که به معنای مرسوم، خانواده‌ای نداشت. با این حال، «مودیانو»ی به تعبیر خودش «اسیر خود»** اسیر رمانتیسمی قوی است. او می‌کوشد به کمک تخیل قوی، تجلیات عاطفی لحظات و رویدادهای سپری‌شده را به منظور مشروعیت‌بخشیدن به اکنون خود توجیه کند. تلاش برای نجات پدر و حتی مشروعیت‌بخشیدن به او، تلاشی در همین راستاست. آری گذشته در عطش روایت‌شدن می‌سوزد اما نمی‌خواهد تنها آثار گردوغبار روزگار از چهره‌اش زوده شود، گذشته در پی صراحت‌بخشیدن به تمامیت خود است.
پی‌نوشت‌ها:
*مودیانو «کتاب خیابان بوتیک‌های خاموش» را همچنین به پدرش تقدیم می‌کند، حتی روان آدمی نیز ماحصل بخشی از روابط قدرت به تعبیر نیچه‌ای آن است که بر آن اساس بیرون درونی می‌شود.
** به نقل از مصاحبه‌ای است که مودیانو می‌گوید: «از آغاز تا امروز من اسیر این «من» هستم.» مصاحبه با پاتریک مودیانو، ترجمه یاسمن‌منو.
1، 2، 4- در کافه جوانی گم شده، پاتریک مودیانو، ساسان تبسمی، ص47، 32، 9
3- محله گم‌شده، پاتریک مودیانو، اصغر نوری، ‌ص15
5- تصادف شبانه، پاتریک مودیانو، حسین سلیمانی‌نژاد، ص7
«بعضی سکوت‌ها به گردن ما حق دارند»1
لحظات گذشته عطش روایت‌شدن دارند و نه‌تنها لحظه‌ها، بلکه خیابان‌ها، چهارراه‌ها، کافه‌ها، میدان‌ها و هرآنچه بر اثر ناپایداری مکان‌ها و زمان‌ها دود شده و به آسمان رفته‌اند؛ یعنی محله‌ها و آدم‌های گمشده. گذشته در عطش روایت‌شدن می‌سوزد با این حال لحظه‌ها به‌سادگی به یاد آورده نمی‌شوند. گاه حادثه‌ای بر گذشته حتی گذشته دور روشنایی می‌دهد... و باعث می‌شود تا نقطه‌ها و گره‌گاه‌های مبهم آن گذشته کشف و به یک تعبیر بازسازی شود. کشف و بازسازی یک حادثه اگرچه جزو وظایف کارآگاهی است، اما پاتریک مودیانو در مقام نویسنده‌ای که گذشته هرگز برایش نگذشته است، میلی مالیخولیایی به آن دارد که راوی لحظه‌ها، مکان‌ها و آدم‌های گمشده گذشته خود باشد و هربار آنها را دوباره کشف کند.مودیانو در رمان «در کافه جوانی گم‌ شده» (2007) داستان را حول یک اتفاق به نظم درمی‌آورد... آن اتفاق ناپدیدشدن به یکباره زنی جوان به‌نام لوکی است. لوکی که اسم مستعار این زن جوان است، مشتری دایمی کافه کنده پاتوق دوستان جوان و همسن‌و‌سال خود است اما این مشتری دایمی کافه کنده که دیگران به حضورش عادت کرده‌اند و مادام شادلی صاحب کافه او را دوست‌داشتنی‌ترین مشتری‌اش می‌داند، به یکباره ناپدید می‌شود. رمان «در کافه جوانی گم شده» به‌جز روایت لوکی حاوی روایت سه‌نظر دیگری است که با بازگوکردن خاطره‌های خود سعی دارند علت ناپدیدشدن لوکی را کشف کنند تا به شمایی کلی از ماجرا دست یابند. تا قبل از این اتفاق- گم‌شدن لوکی- دوستانش و به‌طور کلی مشتریان کافه هیچ از گذشته سخن نمی‌گویند «وقتی در کُنده حضور داشتیم هرگز از نسل و تبار خود سوالی نمی‌کردیم. بس که جوان بودیم. گذشته و ریشه‌ای پشت‌سرمان نداشتیم تا برملا کنیم. در روند روزها زنده بودیم. این ویژگی در مورد بزرگ‌ترها هم صدق می‌کرد آداموف، با بیله یا حتی دکتر ولا هرگز کمترین حرفی از گذشته‌شان نمی‌زدند.»2 مضمون رمان «در کافه جوانی گم‌ شده» در «محله گم‌شده» (1984) قبلا پی گرفته شده است. در این رمان، مودیانو به ماجرای سفر کاری آمبرزو گیز، نویسنده موفق از لندن به پاریس به شهر زادگاهش می‌پردازد، تا قبل از آمدن گیز به پاریس، او به همراه همسر و سه‌فرزند و خدمتکارانش زندگی راحت و آسوده‌ای را در لندن می‌گذراند. اما «واقعه» ورود گیز به پاریس که همراه با دلهره و خاطره است، او را به یکباره به حال‌وهوای گذشته، گذشته‌ای که کودکی و نوجوانی‌اش را در آن گذرانده، می‌برد. گیز لحظه ورودش به پاریس را بعد از 20سال اینطور شرح می‌دهد: «... موقع پیاده‌شدن از هواپیما حس کردم کمی دلهره دارم... آدرس هتل را به راننده تاکسی نشان دادم و از این می‌ترسیدم که مبادا سر صحبت را باز کند.»3 راننده سر صحبت را باز نمی‌کند، اما رویاها با او صحبت می‌کنند و البته دیگر رهایش نمی‌کنند.
گذشته برای مودیانو وضعی متناقض است، کابوس و واقعیت است، نمی‌خواهد به سمتش برود اما نیرویی قوی او را به آن‌سو می‌کشاند، گویی راز نگشوده‌ای وجود دارد که باید آن را کشف کند که سرنوشتش به گذشته گره‌ خورده است. کار او از این جنبه به کارآگاه شباهت دارد، اما با این تفاوت مهم که حتی یک پرونده را نمی‌تواند مختومه کند. معماهای مودیانو از جنس زندگی‌اند که همواره لاینحل می‌مانند. او در مصاحبه‌ای نمونه‌ای از معماهای لاینحل زندگی‌اش را اینطور بیان می‌کند: «... در سال1963، 18سالم بود... . در دوره‌ای بحرانی بود. برای ادامه زندگی به پول نیاز داشتم. مادرم که در تئاتر کار می‌کرد، نمی‌توانست کمک کند و من خیلی آرام بدون هیچ خشونتی از پدرم درخواست کمک کردم، ولی او فورا پلیس را خبر کرد و آنها هردو ما را دستگیر کردند. احساس خیلی عجیبی است که آدم همراه پدرش در ماشین پلیس بنشیند. در کلانتری پدرم مرا متهم کرد و گفت که بی‌سروپا هستم، پلیس او را آزاد کرد و مرا نگاه داشت البته نه طولانی.»این حس خیلی عجیبی است؛ حسی که آدم همراه پدرش در ماشین پلیس بنشیند. پدری تا به این حد قدرتمند، خودخواه و بی‌تفاوت اما به هرحال مرموز و «معمایی». این موضوع باز مودیانو را به جست‌وجوی گذشته به سوی «پدر» می‌کشاند. چرا و چگونه پدر یهودی‌اش در 1943 در اشغال پاریس توسط نازی‌های آلمان جان سالم به‌در می‌برد؟ گفته می‌شود سه‌داستان اول مودیانو، میدان اتوال، تصادف شبانه و بلوار کمربندی بر پایه دوران اشغال فرانسه نوشته شده؛ دورانی که مودیانو متولد نشده اما «پدر» حضور دارد و تجارت سیاه می‌کند. راوی رمان در این تریلوژی به «درون پلیدترین گروه‌های همکاری و همدستی با آلمان‌ها در دوران اشغال نفوذ می‌کند تا به هویت خود دست یابد، ابعاد حقارت خود را اندازه بگیرد و در نهایت پدرش را نجات دهد» 4 اما چرا مودیانو می‌خواهد پدر را نجات دهد؟«سال‌ها پیش موقعی که دیگر داشتم پا به سن بلوغ می‌گذاشتم، دیروقت از میدان پیرامید می‌گذشتم تا به کنکورد بروم که یکهو اتومبیلی از تاریکی بیرون آمد. اول خیال کردم از بغلم رد می‌شود، ولی بعد درد شدیدی از قوزک پا تا زانویم احساس کردم. افتادم روی پیاده‌رو»5. این آغاز رمان تصادف شبانه است، اتومبیلی به پای پسرک می‌زند و زن راننده که او نیز صورتش زخمی می‌شود پسرک را به بیمارستان می‌رساند وقتی پسرک به هوش می‌آید، می‌بیند زن در بیمارستان نیست ولی به عنوان غرامت یک دسته‌اسکناس برایش گذارده. تمامی رمان تا انتها تلاش پسرک می‌شود برای یافتن زن. پسرک در جست‌وجوی زن به تمامی کافه‌ها، خیابان‌ها و تعمیرگاه‌های آدرس مجله‌ای که از او سراغ دارد، سر می‌زند تا شاید ردی از او پیدا کند، نه برای آنکه از زن شکایت یا از او طلب غرامت بیشتری کند یا زن را برای بی‌اعتنایی‌اش سرزنش کند، نه! فقط برای آنکه مراتب حق‌شناسی‌اش را به او بگوید زیرا این زن ژاکلین‌بو سرژان جایگزین مادرش شده است.
اگر تنها یک نمونه برای دیالکتیکی که ژرژ سورل بیان می‌کند بتوان یافت، آن نمونه ادبیات مودیانو است. مادر، بچه کوچکش را تنبیه می‌کند، بچه گریه می‌کند و مادر را ترک می‌کند، اما زمان زیادی نمی‌گذرد که بچه با عشق و محبت بیشتری به سوی مادر بازمی‌گردد زیرا درمی‌یابد هیچ‌چیز در جهان جایگزین مادرش نمی‌شود. او هویت خود را با مادرش یکی می‌بیند، بدون مادر، بچه هویتی ندارد و اصلا وجود ندارد. در عالم ادبیات با مودیانو است که آدمی با مقوله «هویت آشنا می‌شود هیچ‌کس جز مودیانو با چنین صداقتی با خود یا در واقع با هویت خود رودررو نمی‌شود، شاید از آن‌رو که به معنای مرسوم، خانواده‌ای نداشت. با این حال، «مودیانو»ی به تعبیر خودش «اسیر خود»** اسیر رمانتیسمی قوی است. او می‌کوشد به کمک تخیل قوی، تجلیات عاطفی لحظات و رویدادهای سپری‌شده را به منظور مشروعیت‌بخشیدن به اکنون خود توجیه کند. تلاش برای نجات پدر و حتی مشروعیت‌بخشیدن به او، تلاشی در همین راستاست. آری گذشته در عطش روایت‌شدن می‌سوزد اما نمی‌خواهد تنها آثار گردوغبار روزگار از چهره‌اش زوده شود، گذشته در پی صراحت‌بخشیدن به تمامیت خود است.
پی‌نوشت‌ها:
*مودیانو «کتاب خیابان بوتیک‌های خاموش» را همچنین به پدرش تقدیم می‌کند، حتی روان آدمی نیز ماحصل بخشی از روابط قدرت به تعبیر نیچه‌ای آن است که بر آن اساس بیرون درونی می‌شود.
** به نقل از مصاحبه‌ای است که مودیانو می‌گوید: «از آغاز تا امروز من اسیر این «من» هستم.» مصاحبه با پاتریک مودیانو، ترجمه یاسمن‌منو.
1، 2، 4- در کافه جوانی گم شده، پاتریک مودیانو، ساسان تبسمی، ص47، 32، 9
3- محله گم‌شده، پاتریک مودیانو، اصغر نوری، ‌ص15
5- تصادف شبانه، پاتریک مودیانو، حسین سلیمانی‌نژاد، ص7

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.