|

در بیداری خواب دیدن

پویا رفویی

لارنس دارل در «ژوستین» - جلد اول چهارگانه اسکندریه- بحث درباره دشواری‌ها و نحوه نگارش لحظه در رمان را فتح باب می‌کند. مقوله‌ای که در سرتاسرکتاب، انگیزه اصلی بازگویی ماجرای ژوستین را مکررا گوشزد می‌کند. از چشم راوی، طرز تلقی نویسنده با عاشق کاملا متفاوت است. مهم‌ترین توانایی نویسنده خلق لحظه است. ولی خلق لحظه از چه طریقی ممکن می‌شود؟ و چرا به‌زعم لارنس عاشق برای خلق لحظه رمان، از عهده بر نمی‌آید؟ نویسنده ژوستین با تمایز قایل شدن میان دو وضعیت روحی به سوالی که خود مطرح کرده پاسخ می‌دهد. نقطه اتکای عاشق در برخورد با لحظه، مفهومی به اسم «اغوا» است، حال آنکه نویسنده لحظه را «ابطال» می‌کند. گذشته از جدل لارنس با ارزش‌های دوران ویکتوریایی، دغدغه اصلی رمان مدرن جایگزینی لحظه با فهم دیگری از زمان یعنی مدت معرفی می‌شود. عاشق موجودی است که درصدد تسخیر لحظه است و در طرف مقابل، این لحظه است که نویسنده را تسخیر می‌کند. در عین حال نویسنده می‌تواند عاشق باشد یا درباره عشق بنویسد، عکس این مطلب نیز امکانپذیر است: عاشق هم می‌تواند به فراخور نویسندگی کند. اما استراتژی این به هیچ‌وجه یکسان نیست. دلیلی که لارنس اقامه می‌کند تلاش برای امتداد یا انحلال لحظه مفروض در روایت است. عاشق چاره‌ای ندارد که به «اغوا » دلخوش باشد. نفس اغوا ایجاب می‌کند تا زمان به شکل سیالیتی مواج کش پیدا کند. نوشتن درباره چیزی که به صرف نوشتن رشد می‌کند و وسعت می‌یابد، روایت و ماجرای روایت را به شکل دو خط موازی درمی‌آورد که هیچ‌گاه یکدیگر را قطع نمی‌کنند. ولی نویسنده، با ابطال و گسستن لحظه‌ای از زمان به روایت اجازه نقل مکان به حافظه را نمی‌دهد و نویسنده بر خلاف عاشق با مرور یادها به واحدی به اسم روایت دست پیدا نمی‌کند. مکانیسم این دو- عاشق و نویسنده- درست عکس هم عمل می‌کند. عاشق با تکیه بر اغوا، لحظه را مدت‌دار می‌پندارد و نویسنده برمبنای اصل «ابطال» مدت را در لحظه‌ای فشرده می‌کند. لحظه برای نویسنده مثل سنگ بنایی است که کل روایت حول آن شکل می‌گیرد. به عبارتی، نویسنده یک لحظه را از زندگی «بلند می‌کند»، بعد در روندی شبیه به تشکیل کریستال‌ها مابقی لحظه‌ها را به هم پیوند می‌زند. با این همه، ادبیات در معرض این خطر است که اغوا با ابطال جا عوض کند. آن وقت نویسنده به جای خلق وضعیت صرفا به مرور یادهایش قانع می‌شود. لارنس دارل در زمره آن دسته از نویسندگان مدرن بود که از بیهودگی عمل نوشتن دفاع می‌کرد.
«نوشتن نمی‌تواند و نباید به کار مبدل شود»، تعبیری است که بعدها در مجله ادبی «تل کل» نیز بر آن پافشاری می‌شود. در صورت‌بندی دیگری فیلیپ سولرز نوشتار را کنشی تعریف می‌کند که نمی‌تواند «کار» شود. دلیلش هم این است که در کار علیت خاصی در كار است. نویسنده از زبان مثل ابزار استفاده نمی‌کند. نوشتن، در عرصه خلق ادبی همان قدر که کنش هست کار نیست. برای همین هم نویسنده در حین نوشتن از زبان «کارزدایی» می‌کند. بر حسب شرایط تاریخی هر نویسنده‌ای به شیوه‌ای مخصوص به خود کارزدایی از زبان را پی‌گیری می‌کند. اتفاقا نوشتن دقیقا از لحظه‌ای آغاز می‌شود که بی‌فایدگی آن از قبل معلوم باشد. کنشی بی‌فایده که در قیاس با کارهای مفید فایده‌ای که مستلزم پیشبرد معاش و معیشت است، از آن به رفتاری شریرانه و ناپسند مراد می‌شود. از جنبه‌ای دیگر همواره نیروهایی در زمینه تاریخی هستند که با «کار» ساختن از نوشتن نیروهای اصلی آن را مهار می‌کنند.
کافکا در یادداشت‌های روزانه‌اش نام دیگری برای این فرآیند برمی‌گزیند: «در بیداری خواب دیدن». نویسنده نه موجودی کاملا بیدار است و نه در خواب به سر می‌برد. از این رو دشواری نویسنده بودن در پرهیز از بازگویی رویاهایش معلوم می‌شود. بازی نوشتن از این بابت شبیه به کودکانی است که هیچ تمایزی میان موجودات تخیلی و واقعی جهان پیرامونشان قایل نیستند. اما بالغ‌ها هر چه بالغ‌تر می‌شوند، از این رفتار فاصله بیشتری می‌گیرند و بازی را از ساحت بیداری به صحنه خواب انتقال می‌دهند. اما نویسنده در این روال مداخله می‌کند و اجازه نمی‌دهد تا بازی‌هایش به جایی به جز لحظه‌های بیداری‌اش نقل‌مکان کنند. نورمن براون در کتاب «زبان و اروس» این فرآیند را در تقابل نگره‌های متضاد فروید و کافکا تحلیل می‌کند. در نظر او زبان و کار انسانی در طول هم پیش می‌روند. کار انسانی تنها زمانی با عیار پاداش یا مزد سنجش‌پذیر است که پیشاپیش زبان نفس، مبادرت به آن کار را ستودنی و درخور پاداش معرفی کرده باشد. ستایش زبانی از کار انسانی در واقع بدیلی برای کنش‌های سرکوب‌شده است. به عبارت ساده‌تر کار، بیش از آنکه مثمر‌ثمر باشد نشان کنشی سرکوب شده و توامان جایگزین‌پذیر را بر بدن زندگی حک می‌کند. سیاست رهایی‌بخش نویسنده درست در صیانت از کنش نوشتن در برابر کار نوشتن به منصه ظهور می‌رسد.
لارنس دارل در «ژوستین» - جلد اول چهارگانه اسکندریه- بحث درباره دشواری‌ها و نحوه نگارش لحظه در رمان را فتح باب می‌کند. مقوله‌ای که در سرتاسرکتاب، انگیزه اصلی بازگویی ماجرای ژوستین را مکررا گوشزد می‌کند. از چشم راوی، طرز تلقی نویسنده با عاشق کاملا متفاوت است. مهم‌ترین توانایی نویسنده خلق لحظه است. ولی خلق لحظه از چه طریقی ممکن می‌شود؟ و چرا به‌زعم لارنس عاشق برای خلق لحظه رمان، از عهده بر نمی‌آید؟ نویسنده ژوستین با تمایز قایل شدن میان دو وضعیت روحی به سوالی که خود مطرح کرده پاسخ می‌دهد. نقطه اتکای عاشق در برخورد با لحظه، مفهومی به اسم «اغوا» است، حال آنکه نویسنده لحظه را «ابطال» می‌کند. گذشته از جدل لارنس با ارزش‌های دوران ویکتوریایی، دغدغه اصلی رمان مدرن جایگزینی لحظه با فهم دیگری از زمان یعنی مدت معرفی می‌شود. عاشق موجودی است که درصدد تسخیر لحظه است و در طرف مقابل، این لحظه است که نویسنده را تسخیر می‌کند. در عین حال نویسنده می‌تواند عاشق باشد یا درباره عشق بنویسد، عکس این مطلب نیز امکانپذیر است: عاشق هم می‌تواند به فراخور نویسندگی کند. اما استراتژی این به هیچ‌وجه یکسان نیست. دلیلی که لارنس اقامه می‌کند تلاش برای امتداد یا انحلال لحظه مفروض در روایت است. عاشق چاره‌ای ندارد که به «اغوا » دلخوش باشد. نفس اغوا ایجاب می‌کند تا زمان به شکل سیالیتی مواج کش پیدا کند. نوشتن درباره چیزی که به صرف نوشتن رشد می‌کند و وسعت می‌یابد، روایت و ماجرای روایت را به شکل دو خط موازی درمی‌آورد که هیچ‌گاه یکدیگر را قطع نمی‌کنند. ولی نویسنده، با ابطال و گسستن لحظه‌ای از زمان به روایت اجازه نقل مکان به حافظه را نمی‌دهد و نویسنده بر خلاف عاشق با مرور یادها به واحدی به اسم روایت دست پیدا نمی‌کند. مکانیسم این دو- عاشق و نویسنده- درست عکس هم عمل می‌کند. عاشق با تکیه بر اغوا، لحظه را مدت‌دار می‌پندارد و نویسنده برمبنای اصل «ابطال» مدت را در لحظه‌ای فشرده می‌کند. لحظه برای نویسنده مثل سنگ بنایی است که کل روایت حول آن شکل می‌گیرد. به عبارتی، نویسنده یک لحظه را از زندگی «بلند می‌کند»، بعد در روندی شبیه به تشکیل کریستال‌ها مابقی لحظه‌ها را به هم پیوند می‌زند. با این همه، ادبیات در معرض این خطر است که اغوا با ابطال جا عوض کند. آن وقت نویسنده به جای خلق وضعیت صرفا به مرور یادهایش قانع می‌شود. لارنس دارل در زمره آن دسته از نویسندگان مدرن بود که از بیهودگی عمل نوشتن دفاع می‌کرد.
«نوشتن نمی‌تواند و نباید به کار مبدل شود»، تعبیری است که بعدها در مجله ادبی «تل کل» نیز بر آن پافشاری می‌شود. در صورت‌بندی دیگری فیلیپ سولرز نوشتار را کنشی تعریف می‌کند که نمی‌تواند «کار» شود. دلیلش هم این است که در کار علیت خاصی در كار است. نویسنده از زبان مثل ابزار استفاده نمی‌کند. نوشتن، در عرصه خلق ادبی همان قدر که کنش هست کار نیست. برای همین هم نویسنده در حین نوشتن از زبان «کارزدایی» می‌کند. بر حسب شرایط تاریخی هر نویسنده‌ای به شیوه‌ای مخصوص به خود کارزدایی از زبان را پی‌گیری می‌کند. اتفاقا نوشتن دقیقا از لحظه‌ای آغاز می‌شود که بی‌فایدگی آن از قبل معلوم باشد. کنشی بی‌فایده که در قیاس با کارهای مفید فایده‌ای که مستلزم پیشبرد معاش و معیشت است، از آن به رفتاری شریرانه و ناپسند مراد می‌شود. از جنبه‌ای دیگر همواره نیروهایی در زمینه تاریخی هستند که با «کار» ساختن از نوشتن نیروهای اصلی آن را مهار می‌کنند.
کافکا در یادداشت‌های روزانه‌اش نام دیگری برای این فرآیند برمی‌گزیند: «در بیداری خواب دیدن». نویسنده نه موجودی کاملا بیدار است و نه در خواب به سر می‌برد. از این رو دشواری نویسنده بودن در پرهیز از بازگویی رویاهایش معلوم می‌شود. بازی نوشتن از این بابت شبیه به کودکانی است که هیچ تمایزی میان موجودات تخیلی و واقعی جهان پیرامونشان قایل نیستند. اما بالغ‌ها هر چه بالغ‌تر می‌شوند، از این رفتار فاصله بیشتری می‌گیرند و بازی را از ساحت بیداری به صحنه خواب انتقال می‌دهند. اما نویسنده در این روال مداخله می‌کند و اجازه نمی‌دهد تا بازی‌هایش به جایی به جز لحظه‌های بیداری‌اش نقل‌مکان کنند. نورمن براون در کتاب «زبان و اروس» این فرآیند را در تقابل نگره‌های متضاد فروید و کافکا تحلیل می‌کند. در نظر او زبان و کار انسانی در طول هم پیش می‌روند. کار انسانی تنها زمانی با عیار پاداش یا مزد سنجش‌پذیر است که پیشاپیش زبان نفس، مبادرت به آن کار را ستودنی و درخور پاداش معرفی کرده باشد. ستایش زبانی از کار انسانی در واقع بدیلی برای کنش‌های سرکوب‌شده است. به عبارت ساده‌تر کار، بیش از آنکه مثمر‌ثمر باشد نشان کنشی سرکوب شده و توامان جایگزین‌پذیر را بر بدن زندگی حک می‌کند. سیاست رهایی‌بخش نویسنده درست در صیانت از کنش نوشتن در برابر کار نوشتن به منصه ظهور می‌رسد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.