از رنجی که میدهیم
انگ روانرنجوری در اجتماع
«رابین ویلیامز» از مدتها پیش عنوان کرده بود از افسردگی شدید (و اعتیاد) رنج میبرد، با این حال کسی نمیدانست دامنه این مشکلات تا چه حد بوده و چقدر ممکن بود جدی باشد. شاید او این را متوجه شده بود که حتی در یکی از پیشرفتهترین جوامع غربی یعنی آمریکا هم که تابوهای فرهنگیاش بهمراتب کمتر از بسیاری جوامع بسته، سنتی و نهچندانپیشرفته دیگر است «افسردگی» در ذهن بسیاری کماکان کمتر یا بیشتر به مثابه نوعی «ناتوانی و نقص و حتی نقطهضعف» تلقی میشود و نه یک مشکل و بیماری روانی که قابل بهبودی و درمان است و از همینرو ابعاد رنجی که میبرد برای بسیاری تا قبل از آنکه خبر خودکشیاش تیتر اول رسانههای دنیا شود، ناشناخته باقی مانده بود. این شاید یکی از اولین و مهمترین مسایلی باشد که لازم است به آن بیشتر پرداخته شود. افسردگی، بدون ذرهای تردید یک نوع ناتوانی یا نقص نیست و اصولا از نظر اخلاقی هم نمیتوان و درست نیست که آن را به حساب نقطهضعف فردی گذاشت که به هر اندازهای دچارش شده است. با این حال میبینیم که همچنان در قرن بیستویکم و حتی در جوامع پیشرفته غربی هم این مساله، مانند سایر مشکلات و اختلالات روانی دیگر، در پس ذهن
اکثریت افراد آن جامعه «تابویی بزرگ» و عملا به منزله نوعی «انگ» یا «ننگ» به حساب میآید که در نتیجه آن هم در بسیاری موارد اکثر افراد از صحبت بیشتر، بازتر و صریحتر پیرامون آن امتناع یا مقاومت میکنند و مهمتر از آن چندان وقعی هم به درمانش نمیگذارند. انگ و ننگ بودن مشکلات روانی در جامعه، فقط خطرات و هزینههای احتمالی مرتبط با آنها را افزایش میدهد. حتما دیده یا شنیدهاید که نهتنها بسیاری از دوستان و آشنایان ما که حتی بسیاری از افراد موفق و معروف جامعه که برای مثال دچار افسردگی هستند، تمایل چندانی به ابراز عمومی آن ندارند. از جمله و بهعنوان مثال خود «رابین ویلیامز» که گرچه در سالهای قبل تا حدودی در اینباره صحبت کرده بود اما با این حال گویی حتی او نیز میدانست که صحبت بیشتر و بازتر درباره این به اصطلاح و به باور اکثریت «نقطه ضعفش» و همینطور درباره درمان آن (مثلا داروهای احتمالی که مصرف میکند و...) میتواند متعاقبا هنر و کارش که «نقطه قوتش» بود را هم به شکلی تحتالشعاع خود قرار دهد. دکتر «جان گروهل» که یک روانشناس برجسته است، در اینباره میگوید: «براساس آنچه دیدیم و میدانیم، رابین هرگز اظهار نکرد که
از جنبه پزشکی و بالینی بهطور رسمی تشخیص اختلال افسردگی یا دوقطبی را دریافت کرده است. اما با این حال، براساس نشانهها و رفتارهایش به نظر میرسد که وی به احتمال بسیار زیاد دچار اختلال دوقطبی بوده است که البته افسردگی هم جزو مهم تشکیلدهنده این اختلال است.» وقتی فردی با شهرت و اعتبار جهانی و نیز موفقیت و مقبولیت «رابین ویلیامز» آنطور که باید و شاید به این مشکل حیاتیاش نمیپردازد و بهصورت واضحی در مورد تشخیص بالینی و رسمی بیماریاش و درمانش و... حرفی نمیزند، واقعا چه انتظاری از سایرین میتوان داشت؟ با این حال نکته مثبت ماجرا آنجاست که در بین سایر افراد مشهور، تعداد کسانی که در صحن عمومی اجتماع پیرامون مسایل و مشکلات روانیشان صحبت میکنند آرامآرام در حال افزایش است و این بیشازپیش به شکستن تابوی «انگ» و «ننگ» بودن آنها در جامعه و «افزایش اطلاعرسانی و آگاهی» به عموم مردم برای بهدستآوردن شناخت و درکی بهتر و درستتر از این مسایل و ترغیب آنها به دریافت کمکهای ضروری، کمک فراوانی میکند. بهعنوان نمونه شاید بسیاری نام پروفسور «جان نَش» را شنیده باشند، ریاضیدان و برنده جایزه نوبل اقتصاد و مردی که فیلم جذاب
«یک ذهن زیبا» با بازی «راسل کرو» با اقتباس از زندگی وی ساخته شد و برنده چندین جایزه اسکار شد. «جان نَش» در یک سخنرانی معروف که به دعوت انجمن روانپزشکی آمریکا در سمینار سالانه آنها انجام داد، بهطور صریح و روشن از بیماری روانی نهچندان خوشنامش «اسکیزوفرنی» سخن راند: از اینکه چطور در ۳۰سالگی درحالیکه دانشجوی پرآتیه دانشگاه معروف امآیتی بود ناگهان و بهسختی دچار آن شد و سالها با آن دستوپنجه نرم کرد و از تجاربش گفت، همینطور با کمک نظریه بازیها که خود واضع آن بوده به توضیح علل بروز این اختلالات از منظر تکامل پرداخت و در نهایت از این صحبت کرد که اگرچه ممکن است نتوان در حال حاضر برای افرادی با چنین بیماریهایی «درمانی قطعی» را متصور شد، اما آنها هم میتوانند همچون دیگران زندگی پربار و مفیدی در جامعه داشته باشند. او به جامعه و مردم مشخصا این پیام را داد که بیماریهای روانی در بدترین شکل و شدتشان ممکن است هرکسی را گرفتار کنند و این هرگز یک «نقطهضعف» یا «ننگ» نیست و میتوان نابغهای نامدار چون «جان نَش» بود و جایزه نوبل را برد، اما در عین حال در مقابل دیدگان انبوهی از روانپزشکان، رسانهها و میلیونها مخاطب
عادی از بیماری روانی خود و سالها تلاش برای بهبودیاش گفت و از انگارههای ذهنی کهنه و غلط جامعه، هراسی به دل راه نداد.
همچنین چندسال پیش «کاترین زتاجونز»، هنرپیشه معروف سینما نیز بهطور مشابه پرده از اختلال دوقطبیاش برداشت و به شکلی کاملا باز و بهطور رسمی در اینباره صحبت کرد؛ اینکه چطور در نتیجه شدت بیماریاش مجبور شد مدتی را هم در بیمارستان بستری شود تا بهبودیاش را دوباره بهدست آورد و به زندگی عادیاش بازگردد. همینطور مثالی دیگر «استیفن فرای»، بازیگر، کمدین و مجری سرشناس بریتانیایی است که در فیلمی مستند در مورد اختلال دوقطبی خودش صحبت کرده و سراغ افرادی مشهور یا معمولی رفته که همچون او سالها با این مشکل در تقلا بودهاند و با بهتصویرکشیدن گوشههایی از زندگی معمول و روزمره آنها و بررسی تاثیرات این اختلال بر آنها و نیز صحبت با گروهی از متخصصان مربوطه تلاش کرده تا به شکلی موثر این مساله را از زوایای مختلف مورد کنکاش قرار دهد و تصویر روشنی را پیش چشم افراد عادی بگذارد.
در طول تاریخ هم مشاهیر بسیاری با این مشکلات مواجه بودهاند، از جمله «وینستون چرچیل» که افسردگی خود را با اصطلاح معروف «سگ سیاه» توصیف میکرد، اصطلاحی که بعد از وی و تاکنون به شکل گستردهای مورد استفاده افراد بسیاری قرار گرفته است. همینطور «ارنست همینگوی»، «ویرجینیا ولف» و بسیاری دیگر. شاید برای بسیاری از شما جالب باشد که بدانید شیخ اجل «سعدی» شیرازی هم از جمله مشاهیر ایرانی بوده که در دام افسردگی گرفتار آمده بود و دکتر «همایون کاتوزیان» در مقاله درخشانی تحتعنوان «گلستان و افسردگی سعدی» بهطور دقیق و مبسوط این مساله را که ظاهرا «سعدی» پیش از نگارش کتاب گلستان دچارش شده بود، مورد بررسی قرار داده است. مدتی پس از پایان نگارش کتاب بوستان، «سعدی» دچار پریشانحالی و افسردگی میشود و به زبان خودش میگوید: «مصلحت چنان دیدم که در نشیمن عُزلت نشینم و دامنِ صحبت فراهم چینم و دفتر از گفتههای پریشان بشویم و مِن بعد پریشان نگویم» و درنهایت سیر اتفاقات بهگونهای رقم میخورد که وی بر آن وضعیت و کنج عزلت و مهلکه سختی که به آن گرفتار آمده بود، غلبه میکند و بعد از آن شاهکار دیگر خود یعنی «گلستان» را به شکلی حیرتآور تنها در ظرف مدت ششماه مینویسد تا اینگونه برای آیندگان اثری جاودان و باشکوه را خلق کرده و میراثی ماندگار از خود برجای گذارد و به گفته خودش: به چه کار آیدت ز گل طبقی/ از گلستان من ببر ورقی/ گل همین پنج روز و شش باشد / وین گلستان همیشه خوش باشد.
همینطور میتوان به «صادق هدایت» اشاره کرد، نویسنده روشنفکر و توانمندی که در روزهای پایانی عمرش از فرط انفعال حاصل از افسردگی به گفته خودش اغلب حتی توان نوشتن یک نامه را در پاسخ به نامهای دیگر نداشت و خودکشی فرجام کارش شد. اما یک نمونه نامآشنای دیگر وطنی، دکتر «بهاءالدین خرمشاهی» است؛ پژوهشگر، نویسنده و شاعر معاصری که در یک سخنرانی غیرمنتظره در نهمین همایش سالانه انجمن روانپزشکان ایران بهشکلی جسورانه و تحسینبرانگیز از اختلال دوقطبی خود به زبانی صریح صحبت کرد و از تفاوت خلق و حالاتش در دو وضعیت افسردگی و شیدایی به شیوایی سخن راند. اینکه مثلا چگونه در زمانهایی دچار پرکاری بوده و پرحرفی میکرده و انرژی و شادیزدگی بیش از حد داشته، بهطوری که حتی در یک شب برای میهمانانش 150جوک تعریف کرده و در زمانهایی دیگر، برعکس، چگونه خود و زندگیاش در تاریکی افسردگی فرورفته بوده و اینکه در نهایت به توصیه همسرش به نزد روانپزشک مراجعه کرد و پی به وجود مشکل خویش برد. وی پس از این سخنرانی نیز با انجام مصاحبهها و فعالیتهای مختلف تلاش کرد به سهم خود، آگاهی عمومی را در این زمینه افزایش داده و در مقالهای مفصل با عنوان «نگاهی از درون» که در مقدمه کتاب «شناخت بیماریهای روانی» نوشته دکتر «احمد جلیلی» به چاپ رسید، از تجارب و نظراتش دراینباره و از پذیرفتن بیماری و نیازش به درمانهای تخصصی به روشنی سخن رانده است؛ تلاشی شجاعانه و الهامبخش که با توجه به مختصات سنتی جامعه ایران و پررنگبودن مساله تابوها و انگهای اجتماعی (بهخصوص در زمینه مواجهه با انواع مشکلات و بیماریهای روانی) درخور ستایش فراوان است؛ چراکه نیت و هدف راستینش در جهت زدودن زنگار انگ و ننگ مشکلات روانی از جامعه و حرکت و همتی وحدتبخش در راستای افزایش آگاهی عمومی در این زمینه بوده است.
در ایران برای بسیاری از افراد، مراجعه نزد روانپزشک کار سادهای نیست، مهمترین دلایلش هم از جنبه فردی میتواند دشواری پذیرش احتمالی داشتن نوعی اختلال یا بیماری روانی و از جنبه اجتماعی هم نگاه و قضاوتهای نادرست و باورهای غلط رایج در جامعه نسبت به این مساله باشد که البته مثالهای بسیاری را هم میتوان برایش آورد (بهعنوان نمونه حتما دیدهاید که بسیاری در میانه نزاع با دیگری ممکن است برای «توهین و تحقیر» به او بگویند: برو خودت رو به روانپزشک نشان بده. یا مثلا در صورت توصیه برای مراجعه به روانپزشک بسیاری در جواب میگویند: مگر من دیوانهام؟ و...). بنابراین اینکه در این میان فردی شناختهشده، فرهیخته و محترم از اهالی ساحت ادب و فرهنگ جامعه از مساله و اختلال روانیاش، از رنجش و نیز درنهایت از پذیرفتن توصیه خیرخواهانه همسرش برای مراجعه به روانپزشک بهمنظور بررسی و درمان دردش به صورت عمومی سخن بگوید و ترسی هم از قضاوتهای نادرست و نگاههای عاقل اندر سفیه جامعه و دیوانه خطابشدن و... نداشته باشد؛ قدمی بس شجاعانه و محکم در مسیر تابوزدایی و انگزدایی از این مسایل در جامعه است. در واقع اعلام رسمی و عمومی چنین مسالهای، خصوصا از سوی افراد شناختهشده و مشهور جامعه مسلما به بسیاری از افراد دیگری که دچار وضعیت و مشکلات مشابهی هستند کمک فراوانی میکند تا نسبت به آن مشکلات آگاهی بیشتری یافته و با دغدغه و نگرانی کمتر و درک و پذیرش بیشتری به سراغ درمانهای لازم و کمکها و مراقبتهای ضروری بروند و خانوادهها و دوستانشان نیز میتوانند راحتتر، این مسایل را پذیرفته و شرایط بهتری را برای حمایت از او و بهبودیاش فراهم آورند. با همه اینها نمیتوان کتمان کرد برحسب آخرین آمارهای موجود حتی در جوامعی مترقی چون انگلیس و آمریکا هم راه درازی باقیاست تا به آنجایی برسیم که بتوانیم به افراد درگیر با این مشکلات، کمکهای لازم و کافی برای برخورداری از درمانها و حمایتهای مناسب را ارایه کنیم.
همچنین چندسال پیش «کاترین زتاجونز»، هنرپیشه معروف سینما نیز بهطور مشابه پرده از اختلال دوقطبیاش برداشت و به شکلی کاملا باز و بهطور رسمی در اینباره صحبت کرد؛ اینکه چطور در نتیجه شدت بیماریاش مجبور شد مدتی را هم در بیمارستان بستری شود تا بهبودیاش را دوباره بهدست آورد و به زندگی عادیاش بازگردد. همینطور مثالی دیگر «استیفن فرای»، بازیگر، کمدین و مجری سرشناس بریتانیایی است که در فیلمی مستند در مورد اختلال دوقطبی خودش صحبت کرده و سراغ افرادی مشهور یا معمولی رفته که همچون او سالها با این مشکل در تقلا بودهاند و با بهتصویرکشیدن گوشههایی از زندگی معمول و روزمره آنها و بررسی تاثیرات این اختلال بر آنها و نیز صحبت با گروهی از متخصصان مربوطه تلاش کرده تا به شکلی موثر این مساله را از زوایای مختلف مورد کنکاش قرار دهد و تصویر روشنی را پیش چشم افراد عادی بگذارد.
در طول تاریخ هم مشاهیر بسیاری با این مشکلات مواجه بودهاند، از جمله «وینستون چرچیل» که افسردگی خود را با اصطلاح معروف «سگ سیاه» توصیف میکرد، اصطلاحی که بعد از وی و تاکنون به شکل گستردهای مورد استفاده افراد بسیاری قرار گرفته است. همینطور «ارنست همینگوی»، «ویرجینیا ولف» و بسیاری دیگر. شاید برای بسیاری از شما جالب باشد که بدانید شیخ اجل «سعدی» شیرازی هم از جمله مشاهیر ایرانی بوده که در دام افسردگی گرفتار آمده بود و دکتر «همایون کاتوزیان» در مقاله درخشانی تحتعنوان «گلستان و افسردگی سعدی» بهطور دقیق و مبسوط این مساله را که ظاهرا «سعدی» پیش از نگارش کتاب گلستان دچارش شده بود، مورد بررسی قرار داده است. مدتی پس از پایان نگارش کتاب بوستان، «سعدی» دچار پریشانحالی و افسردگی میشود و به زبان خودش میگوید: «مصلحت چنان دیدم که در نشیمن عُزلت نشینم و دامنِ صحبت فراهم چینم و دفتر از گفتههای پریشان بشویم و مِن بعد پریشان نگویم» و درنهایت سیر اتفاقات بهگونهای رقم میخورد که وی بر آن وضعیت و کنج عزلت و مهلکه سختی که به آن گرفتار آمده بود، غلبه میکند و بعد از آن شاهکار دیگر خود یعنی «گلستان» را به شکلی حیرتآور تنها در ظرف مدت ششماه مینویسد تا اینگونه برای آیندگان اثری جاودان و باشکوه را خلق کرده و میراثی ماندگار از خود برجای گذارد و به گفته خودش: به چه کار آیدت ز گل طبقی/ از گلستان من ببر ورقی/ گل همین پنج روز و شش باشد / وین گلستان همیشه خوش باشد.
همینطور میتوان به «صادق هدایت» اشاره کرد، نویسنده روشنفکر و توانمندی که در روزهای پایانی عمرش از فرط انفعال حاصل از افسردگی به گفته خودش اغلب حتی توان نوشتن یک نامه را در پاسخ به نامهای دیگر نداشت و خودکشی فرجام کارش شد. اما یک نمونه نامآشنای دیگر وطنی، دکتر «بهاءالدین خرمشاهی» است؛ پژوهشگر، نویسنده و شاعر معاصری که در یک سخنرانی غیرمنتظره در نهمین همایش سالانه انجمن روانپزشکان ایران بهشکلی جسورانه و تحسینبرانگیز از اختلال دوقطبی خود به زبانی صریح صحبت کرد و از تفاوت خلق و حالاتش در دو وضعیت افسردگی و شیدایی به شیوایی سخن راند. اینکه مثلا چگونه در زمانهایی دچار پرکاری بوده و پرحرفی میکرده و انرژی و شادیزدگی بیش از حد داشته، بهطوری که حتی در یک شب برای میهمانانش 150جوک تعریف کرده و در زمانهایی دیگر، برعکس، چگونه خود و زندگیاش در تاریکی افسردگی فرورفته بوده و اینکه در نهایت به توصیه همسرش به نزد روانپزشک مراجعه کرد و پی به وجود مشکل خویش برد. وی پس از این سخنرانی نیز با انجام مصاحبهها و فعالیتهای مختلف تلاش کرد به سهم خود، آگاهی عمومی را در این زمینه افزایش داده و در مقالهای مفصل با عنوان «نگاهی از درون» که در مقدمه کتاب «شناخت بیماریهای روانی» نوشته دکتر «احمد جلیلی» به چاپ رسید، از تجارب و نظراتش دراینباره و از پذیرفتن بیماری و نیازش به درمانهای تخصصی به روشنی سخن رانده است؛ تلاشی شجاعانه و الهامبخش که با توجه به مختصات سنتی جامعه ایران و پررنگبودن مساله تابوها و انگهای اجتماعی (بهخصوص در زمینه مواجهه با انواع مشکلات و بیماریهای روانی) درخور ستایش فراوان است؛ چراکه نیت و هدف راستینش در جهت زدودن زنگار انگ و ننگ مشکلات روانی از جامعه و حرکت و همتی وحدتبخش در راستای افزایش آگاهی عمومی در این زمینه بوده است.
در ایران برای بسیاری از افراد، مراجعه نزد روانپزشک کار سادهای نیست، مهمترین دلایلش هم از جنبه فردی میتواند دشواری پذیرش احتمالی داشتن نوعی اختلال یا بیماری روانی و از جنبه اجتماعی هم نگاه و قضاوتهای نادرست و باورهای غلط رایج در جامعه نسبت به این مساله باشد که البته مثالهای بسیاری را هم میتوان برایش آورد (بهعنوان نمونه حتما دیدهاید که بسیاری در میانه نزاع با دیگری ممکن است برای «توهین و تحقیر» به او بگویند: برو خودت رو به روانپزشک نشان بده. یا مثلا در صورت توصیه برای مراجعه به روانپزشک بسیاری در جواب میگویند: مگر من دیوانهام؟ و...). بنابراین اینکه در این میان فردی شناختهشده، فرهیخته و محترم از اهالی ساحت ادب و فرهنگ جامعه از مساله و اختلال روانیاش، از رنجش و نیز درنهایت از پذیرفتن توصیه خیرخواهانه همسرش برای مراجعه به روانپزشک بهمنظور بررسی و درمان دردش به صورت عمومی سخن بگوید و ترسی هم از قضاوتهای نادرست و نگاههای عاقل اندر سفیه جامعه و دیوانه خطابشدن و... نداشته باشد؛ قدمی بس شجاعانه و محکم در مسیر تابوزدایی و انگزدایی از این مسایل در جامعه است. در واقع اعلام رسمی و عمومی چنین مسالهای، خصوصا از سوی افراد شناختهشده و مشهور جامعه مسلما به بسیاری از افراد دیگری که دچار وضعیت و مشکلات مشابهی هستند کمک فراوانی میکند تا نسبت به آن مشکلات آگاهی بیشتری یافته و با دغدغه و نگرانی کمتر و درک و پذیرش بیشتری به سراغ درمانهای لازم و کمکها و مراقبتهای ضروری بروند و خانوادهها و دوستانشان نیز میتوانند راحتتر، این مسایل را پذیرفته و شرایط بهتری را برای حمایت از او و بهبودیاش فراهم آورند. با همه اینها نمیتوان کتمان کرد برحسب آخرین آمارهای موجود حتی در جوامعی مترقی چون انگلیس و آمریکا هم راه درازی باقیاست تا به آنجایی برسیم که بتوانیم به افراد درگیر با این مشکلات، کمکهای لازم و کافی برای برخورداری از درمانها و حمایتهای مناسب را ارایه کنیم.
«رابین ویلیامز» از مدتها پیش عنوان کرده بود از افسردگی شدید (و اعتیاد) رنج میبرد، با این حال کسی نمیدانست دامنه این مشکلات تا چه حد بوده و چقدر ممکن بود جدی باشد. شاید او این را متوجه شده بود که حتی در یکی از پیشرفتهترین جوامع غربی یعنی آمریکا هم که تابوهای فرهنگیاش بهمراتب کمتر از بسیاری جوامع بسته، سنتی و نهچندانپیشرفته دیگر است «افسردگی» در ذهن بسیاری کماکان کمتر یا بیشتر به مثابه نوعی «ناتوانی و نقص و حتی نقطهضعف» تلقی میشود و نه یک مشکل و بیماری روانی که قابل بهبودی و درمان است و از همینرو ابعاد رنجی که میبرد برای بسیاری تا قبل از آنکه خبر خودکشیاش تیتر اول رسانههای دنیا شود، ناشناخته باقی مانده بود. این شاید یکی از اولین و مهمترین مسایلی باشد که لازم است به آن بیشتر پرداخته شود. افسردگی، بدون ذرهای تردید یک نوع ناتوانی یا نقص نیست و اصولا از نظر اخلاقی هم نمیتوان و درست نیست که آن را به حساب نقطهضعف فردی گذاشت که به هر اندازهای دچارش شده است. با این حال میبینیم که همچنان در قرن بیستویکم و حتی در جوامع پیشرفته غربی هم این مساله، مانند سایر مشکلات و اختلالات روانی دیگر، در پس ذهن
اکثریت افراد آن جامعه «تابویی بزرگ» و عملا به منزله نوعی «انگ» یا «ننگ» به حساب میآید که در نتیجه آن هم در بسیاری موارد اکثر افراد از صحبت بیشتر، بازتر و صریحتر پیرامون آن امتناع یا مقاومت میکنند و مهمتر از آن چندان وقعی هم به درمانش نمیگذارند. انگ و ننگ بودن مشکلات روانی در جامعه، فقط خطرات و هزینههای احتمالی مرتبط با آنها را افزایش میدهد. حتما دیده یا شنیدهاید که نهتنها بسیاری از دوستان و آشنایان ما که حتی بسیاری از افراد موفق و معروف جامعه که برای مثال دچار افسردگی هستند، تمایل چندانی به ابراز عمومی آن ندارند. از جمله و بهعنوان مثال خود «رابین ویلیامز» که گرچه در سالهای قبل تا حدودی در اینباره صحبت کرده بود اما با این حال گویی حتی او نیز میدانست که صحبت بیشتر و بازتر درباره این به اصطلاح و به باور اکثریت «نقطه ضعفش» و همینطور درباره درمان آن (مثلا داروهای احتمالی که مصرف میکند و...) میتواند متعاقبا هنر و کارش که «نقطه قوتش» بود را هم به شکلی تحتالشعاع خود قرار دهد. دکتر «جان گروهل» که یک روانشناس برجسته است، در اینباره میگوید: «براساس آنچه دیدیم و میدانیم، رابین هرگز اظهار نکرد که
از جنبه پزشکی و بالینی بهطور رسمی تشخیص اختلال افسردگی یا دوقطبی را دریافت کرده است. اما با این حال، براساس نشانهها و رفتارهایش به نظر میرسد که وی به احتمال بسیار زیاد دچار اختلال دوقطبی بوده است که البته افسردگی هم جزو مهم تشکیلدهنده این اختلال است.» وقتی فردی با شهرت و اعتبار جهانی و نیز موفقیت و مقبولیت «رابین ویلیامز» آنطور که باید و شاید به این مشکل حیاتیاش نمیپردازد و بهصورت واضحی در مورد تشخیص بالینی و رسمی بیماریاش و درمانش و... حرفی نمیزند، واقعا چه انتظاری از سایرین میتوان داشت؟ با این حال نکته مثبت ماجرا آنجاست که در بین سایر افراد مشهور، تعداد کسانی که در صحن عمومی اجتماع پیرامون مسایل و مشکلات روانیشان صحبت میکنند آرامآرام در حال افزایش است و این بیشازپیش به شکستن تابوی «انگ» و «ننگ» بودن آنها در جامعه و «افزایش اطلاعرسانی و آگاهی» به عموم مردم برای بهدستآوردن شناخت و درکی بهتر و درستتر از این مسایل و ترغیب آنها به دریافت کمکهای ضروری، کمک فراوانی میکند. بهعنوان نمونه شاید بسیاری نام پروفسور «جان نَش» را شنیده باشند، ریاضیدان و برنده جایزه نوبل اقتصاد و مردی که فیلم جذاب
«یک ذهن زیبا» با بازی «راسل کرو» با اقتباس از زندگی وی ساخته شد و برنده چندین جایزه اسکار شد. «جان نَش» در یک سخنرانی معروف که به دعوت انجمن روانپزشکی آمریکا در سمینار سالانه آنها انجام داد، بهطور صریح و روشن از بیماری روانی نهچندان خوشنامش «اسکیزوفرنی» سخن راند: از اینکه چطور در ۳۰سالگی درحالیکه دانشجوی پرآتیه دانشگاه معروف امآیتی بود ناگهان و بهسختی دچار آن شد و سالها با آن دستوپنجه نرم کرد و از تجاربش گفت، همینطور با کمک نظریه بازیها که خود واضع آن بوده به توضیح علل بروز این اختلالات از منظر تکامل پرداخت و در نهایت از این صحبت کرد که اگرچه ممکن است نتوان در حال حاضر برای افرادی با چنین بیماریهایی «درمانی قطعی» را متصور شد، اما آنها هم میتوانند همچون دیگران زندگی پربار و مفیدی در جامعه داشته باشند. او به جامعه و مردم مشخصا این پیام را داد که بیماریهای روانی در بدترین شکل و شدتشان ممکن است هرکسی را گرفتار کنند و این هرگز یک «نقطهضعف» یا «ننگ» نیست و میتوان نابغهای نامدار چون «جان نَش» بود و جایزه نوبل را برد، اما در عین حال در مقابل دیدگان انبوهی از روانپزشکان، رسانهها و میلیونها مخاطب
عادی از بیماری روانی خود و سالها تلاش برای بهبودیاش گفت و از انگارههای ذهنی کهنه و غلط جامعه، هراسی به دل راه نداد.
همچنین چندسال پیش «کاترین زتاجونز»، هنرپیشه معروف سینما نیز بهطور مشابه پرده از اختلال دوقطبیاش برداشت و به شکلی کاملا باز و بهطور رسمی در اینباره صحبت کرد؛ اینکه چطور در نتیجه شدت بیماریاش مجبور شد مدتی را هم در بیمارستان بستری شود تا بهبودیاش را دوباره بهدست آورد و به زندگی عادیاش بازگردد. همینطور مثالی دیگر «استیفن فرای»، بازیگر، کمدین و مجری سرشناس بریتانیایی است که در فیلمی مستند در مورد اختلال دوقطبی خودش صحبت کرده و سراغ افرادی مشهور یا معمولی رفته که همچون او سالها با این مشکل در تقلا بودهاند و با بهتصویرکشیدن گوشههایی از زندگی معمول و روزمره آنها و بررسی تاثیرات این اختلال بر آنها و نیز صحبت با گروهی از متخصصان مربوطه تلاش کرده تا به شکلی موثر این مساله را از زوایای مختلف مورد کنکاش قرار دهد و تصویر روشنی را پیش چشم افراد عادی بگذارد.
در طول تاریخ هم مشاهیر بسیاری با این مشکلات مواجه بودهاند، از جمله «وینستون چرچیل» که افسردگی خود را با اصطلاح معروف «سگ سیاه» توصیف میکرد، اصطلاحی که بعد از وی و تاکنون به شکل گستردهای مورد استفاده افراد بسیاری قرار گرفته است. همینطور «ارنست همینگوی»، «ویرجینیا ولف» و بسیاری دیگر. شاید برای بسیاری از شما جالب باشد که بدانید شیخ اجل «سعدی» شیرازی هم از جمله مشاهیر ایرانی بوده که در دام افسردگی گرفتار آمده بود و دکتر «همایون کاتوزیان» در مقاله درخشانی تحتعنوان «گلستان و افسردگی سعدی» بهطور دقیق و مبسوط این مساله را که ظاهرا «سعدی» پیش از نگارش کتاب گلستان دچارش شده بود، مورد بررسی قرار داده است. مدتی پس از پایان نگارش کتاب بوستان، «سعدی» دچار پریشانحالی و افسردگی میشود و به زبان خودش میگوید: «مصلحت چنان دیدم که در نشیمن عُزلت نشینم و دامنِ صحبت فراهم چینم و دفتر از گفتههای پریشان بشویم و مِن بعد پریشان نگویم» و درنهایت سیر اتفاقات بهگونهای رقم میخورد که وی بر آن وضعیت و کنج عزلت و مهلکه سختی که به آن گرفتار آمده بود، غلبه میکند و بعد از آن شاهکار دیگر خود یعنی «گلستان» را به شکلی حیرتآور تنها در ظرف مدت ششماه مینویسد تا اینگونه برای آیندگان اثری جاودان و باشکوه را خلق کرده و میراثی ماندگار از خود برجای گذارد و به گفته خودش: به چه کار آیدت ز گل طبقی/ از گلستان من ببر ورقی/ گل همین پنج روز و شش باشد / وین گلستان همیشه خوش باشد.
همینطور میتوان به «صادق هدایت» اشاره کرد، نویسنده روشنفکر و توانمندی که در روزهای پایانی عمرش از فرط انفعال حاصل از افسردگی به گفته خودش اغلب حتی توان نوشتن یک نامه را در پاسخ به نامهای دیگر نداشت و خودکشی فرجام کارش شد. اما یک نمونه نامآشنای دیگر وطنی، دکتر «بهاءالدین خرمشاهی» است؛ پژوهشگر، نویسنده و شاعر معاصری که در یک سخنرانی غیرمنتظره در نهمین همایش سالانه انجمن روانپزشکان ایران بهشکلی جسورانه و تحسینبرانگیز از اختلال دوقطبی خود به زبانی صریح صحبت کرد و از تفاوت خلق و حالاتش در دو وضعیت افسردگی و شیدایی به شیوایی سخن راند. اینکه مثلا چگونه در زمانهایی دچار پرکاری بوده و پرحرفی میکرده و انرژی و شادیزدگی بیش از حد داشته، بهطوری که حتی در یک شب برای میهمانانش 150جوک تعریف کرده و در زمانهایی دیگر، برعکس، چگونه خود و زندگیاش در تاریکی افسردگی فرورفته بوده و اینکه در نهایت به توصیه همسرش به نزد روانپزشک مراجعه کرد و پی به وجود مشکل خویش برد. وی پس از این سخنرانی نیز با انجام مصاحبهها و فعالیتهای مختلف تلاش کرد به سهم خود، آگاهی عمومی را در این زمینه افزایش داده و در مقالهای مفصل با عنوان «نگاهی از درون» که در مقدمه کتاب «شناخت بیماریهای روانی» نوشته دکتر «احمد جلیلی» به چاپ رسید، از تجارب و نظراتش دراینباره و از پذیرفتن بیماری و نیازش به درمانهای تخصصی به روشنی سخن رانده است؛ تلاشی شجاعانه و الهامبخش که با توجه به مختصات سنتی جامعه ایران و پررنگبودن مساله تابوها و انگهای اجتماعی (بهخصوص در زمینه مواجهه با انواع مشکلات و بیماریهای روانی) درخور ستایش فراوان است؛ چراکه نیت و هدف راستینش در جهت زدودن زنگار انگ و ننگ مشکلات روانی از جامعه و حرکت و همتی وحدتبخش در راستای افزایش آگاهی عمومی در این زمینه بوده است.
در ایران برای بسیاری از افراد، مراجعه نزد روانپزشک کار سادهای نیست، مهمترین دلایلش هم از جنبه فردی میتواند دشواری پذیرش احتمالی داشتن نوعی اختلال یا بیماری روانی و از جنبه اجتماعی هم نگاه و قضاوتهای نادرست و باورهای غلط رایج در جامعه نسبت به این مساله باشد که البته مثالهای بسیاری را هم میتوان برایش آورد (بهعنوان نمونه حتما دیدهاید که بسیاری در میانه نزاع با دیگری ممکن است برای «توهین و تحقیر» به او بگویند: برو خودت رو به روانپزشک نشان بده. یا مثلا در صورت توصیه برای مراجعه به روانپزشک بسیاری در جواب میگویند: مگر من دیوانهام؟ و...). بنابراین اینکه در این میان فردی شناختهشده، فرهیخته و محترم از اهالی ساحت ادب و فرهنگ جامعه از مساله و اختلال روانیاش، از رنجش و نیز درنهایت از پذیرفتن توصیه خیرخواهانه همسرش برای مراجعه به روانپزشک بهمنظور بررسی و درمان دردش به صورت عمومی سخن بگوید و ترسی هم از قضاوتهای نادرست و نگاههای عاقل اندر سفیه جامعه و دیوانه خطابشدن و... نداشته باشد؛ قدمی بس شجاعانه و محکم در مسیر تابوزدایی و انگزدایی از این مسایل در جامعه است. در واقع اعلام رسمی و عمومی چنین مسالهای، خصوصا از سوی افراد شناختهشده و مشهور جامعه مسلما به بسیاری از افراد دیگری که دچار وضعیت و مشکلات مشابهی هستند کمک فراوانی میکند تا نسبت به آن مشکلات آگاهی بیشتری یافته و با دغدغه و نگرانی کمتر و درک و پذیرش بیشتری به سراغ درمانهای لازم و کمکها و مراقبتهای ضروری بروند و خانوادهها و دوستانشان نیز میتوانند راحتتر، این مسایل را پذیرفته و شرایط بهتری را برای حمایت از او و بهبودیاش فراهم آورند. با همه اینها نمیتوان کتمان کرد برحسب آخرین آمارهای موجود حتی در جوامعی مترقی چون انگلیس و آمریکا هم راه درازی باقیاست تا به آنجایی برسیم که بتوانیم به افراد درگیر با این مشکلات، کمکهای لازم و کافی برای برخورداری از درمانها و حمایتهای مناسب را ارایه کنیم.
همچنین چندسال پیش «کاترین زتاجونز»، هنرپیشه معروف سینما نیز بهطور مشابه پرده از اختلال دوقطبیاش برداشت و به شکلی کاملا باز و بهطور رسمی در اینباره صحبت کرد؛ اینکه چطور در نتیجه شدت بیماریاش مجبور شد مدتی را هم در بیمارستان بستری شود تا بهبودیاش را دوباره بهدست آورد و به زندگی عادیاش بازگردد. همینطور مثالی دیگر «استیفن فرای»، بازیگر، کمدین و مجری سرشناس بریتانیایی است که در فیلمی مستند در مورد اختلال دوقطبی خودش صحبت کرده و سراغ افرادی مشهور یا معمولی رفته که همچون او سالها با این مشکل در تقلا بودهاند و با بهتصویرکشیدن گوشههایی از زندگی معمول و روزمره آنها و بررسی تاثیرات این اختلال بر آنها و نیز صحبت با گروهی از متخصصان مربوطه تلاش کرده تا به شکلی موثر این مساله را از زوایای مختلف مورد کنکاش قرار دهد و تصویر روشنی را پیش چشم افراد عادی بگذارد.
در طول تاریخ هم مشاهیر بسیاری با این مشکلات مواجه بودهاند، از جمله «وینستون چرچیل» که افسردگی خود را با اصطلاح معروف «سگ سیاه» توصیف میکرد، اصطلاحی که بعد از وی و تاکنون به شکل گستردهای مورد استفاده افراد بسیاری قرار گرفته است. همینطور «ارنست همینگوی»، «ویرجینیا ولف» و بسیاری دیگر. شاید برای بسیاری از شما جالب باشد که بدانید شیخ اجل «سعدی» شیرازی هم از جمله مشاهیر ایرانی بوده که در دام افسردگی گرفتار آمده بود و دکتر «همایون کاتوزیان» در مقاله درخشانی تحتعنوان «گلستان و افسردگی سعدی» بهطور دقیق و مبسوط این مساله را که ظاهرا «سعدی» پیش از نگارش کتاب گلستان دچارش شده بود، مورد بررسی قرار داده است. مدتی پس از پایان نگارش کتاب بوستان، «سعدی» دچار پریشانحالی و افسردگی میشود و به زبان خودش میگوید: «مصلحت چنان دیدم که در نشیمن عُزلت نشینم و دامنِ صحبت فراهم چینم و دفتر از گفتههای پریشان بشویم و مِن بعد پریشان نگویم» و درنهایت سیر اتفاقات بهگونهای رقم میخورد که وی بر آن وضعیت و کنج عزلت و مهلکه سختی که به آن گرفتار آمده بود، غلبه میکند و بعد از آن شاهکار دیگر خود یعنی «گلستان» را به شکلی حیرتآور تنها در ظرف مدت ششماه مینویسد تا اینگونه برای آیندگان اثری جاودان و باشکوه را خلق کرده و میراثی ماندگار از خود برجای گذارد و به گفته خودش: به چه کار آیدت ز گل طبقی/ از گلستان من ببر ورقی/ گل همین پنج روز و شش باشد / وین گلستان همیشه خوش باشد.
همینطور میتوان به «صادق هدایت» اشاره کرد، نویسنده روشنفکر و توانمندی که در روزهای پایانی عمرش از فرط انفعال حاصل از افسردگی به گفته خودش اغلب حتی توان نوشتن یک نامه را در پاسخ به نامهای دیگر نداشت و خودکشی فرجام کارش شد. اما یک نمونه نامآشنای دیگر وطنی، دکتر «بهاءالدین خرمشاهی» است؛ پژوهشگر، نویسنده و شاعر معاصری که در یک سخنرانی غیرمنتظره در نهمین همایش سالانه انجمن روانپزشکان ایران بهشکلی جسورانه و تحسینبرانگیز از اختلال دوقطبی خود به زبانی صریح صحبت کرد و از تفاوت خلق و حالاتش در دو وضعیت افسردگی و شیدایی به شیوایی سخن راند. اینکه مثلا چگونه در زمانهایی دچار پرکاری بوده و پرحرفی میکرده و انرژی و شادیزدگی بیش از حد داشته، بهطوری که حتی در یک شب برای میهمانانش 150جوک تعریف کرده و در زمانهایی دیگر، برعکس، چگونه خود و زندگیاش در تاریکی افسردگی فرورفته بوده و اینکه در نهایت به توصیه همسرش به نزد روانپزشک مراجعه کرد و پی به وجود مشکل خویش برد. وی پس از این سخنرانی نیز با انجام مصاحبهها و فعالیتهای مختلف تلاش کرد به سهم خود، آگاهی عمومی را در این زمینه افزایش داده و در مقالهای مفصل با عنوان «نگاهی از درون» که در مقدمه کتاب «شناخت بیماریهای روانی» نوشته دکتر «احمد جلیلی» به چاپ رسید، از تجارب و نظراتش دراینباره و از پذیرفتن بیماری و نیازش به درمانهای تخصصی به روشنی سخن رانده است؛ تلاشی شجاعانه و الهامبخش که با توجه به مختصات سنتی جامعه ایران و پررنگبودن مساله تابوها و انگهای اجتماعی (بهخصوص در زمینه مواجهه با انواع مشکلات و بیماریهای روانی) درخور ستایش فراوان است؛ چراکه نیت و هدف راستینش در جهت زدودن زنگار انگ و ننگ مشکلات روانی از جامعه و حرکت و همتی وحدتبخش در راستای افزایش آگاهی عمومی در این زمینه بوده است.
در ایران برای بسیاری از افراد، مراجعه نزد روانپزشک کار سادهای نیست، مهمترین دلایلش هم از جنبه فردی میتواند دشواری پذیرش احتمالی داشتن نوعی اختلال یا بیماری روانی و از جنبه اجتماعی هم نگاه و قضاوتهای نادرست و باورهای غلط رایج در جامعه نسبت به این مساله باشد که البته مثالهای بسیاری را هم میتوان برایش آورد (بهعنوان نمونه حتما دیدهاید که بسیاری در میانه نزاع با دیگری ممکن است برای «توهین و تحقیر» به او بگویند: برو خودت رو به روانپزشک نشان بده. یا مثلا در صورت توصیه برای مراجعه به روانپزشک بسیاری در جواب میگویند: مگر من دیوانهام؟ و...). بنابراین اینکه در این میان فردی شناختهشده، فرهیخته و محترم از اهالی ساحت ادب و فرهنگ جامعه از مساله و اختلال روانیاش، از رنجش و نیز درنهایت از پذیرفتن توصیه خیرخواهانه همسرش برای مراجعه به روانپزشک بهمنظور بررسی و درمان دردش به صورت عمومی سخن بگوید و ترسی هم از قضاوتهای نادرست و نگاههای عاقل اندر سفیه جامعه و دیوانه خطابشدن و... نداشته باشد؛ قدمی بس شجاعانه و محکم در مسیر تابوزدایی و انگزدایی از این مسایل در جامعه است. در واقع اعلام رسمی و عمومی چنین مسالهای، خصوصا از سوی افراد شناختهشده و مشهور جامعه مسلما به بسیاری از افراد دیگری که دچار وضعیت و مشکلات مشابهی هستند کمک فراوانی میکند تا نسبت به آن مشکلات آگاهی بیشتری یافته و با دغدغه و نگرانی کمتر و درک و پذیرش بیشتری به سراغ درمانهای لازم و کمکها و مراقبتهای ضروری بروند و خانوادهها و دوستانشان نیز میتوانند راحتتر، این مسایل را پذیرفته و شرایط بهتری را برای حمایت از او و بهبودیاش فراهم آورند. با همه اینها نمیتوان کتمان کرد برحسب آخرین آمارهای موجود حتی در جوامعی مترقی چون انگلیس و آمریکا هم راه درازی باقیاست تا به آنجایی برسیم که بتوانیم به افراد درگیر با این مشکلات، کمکهای لازم و کافی برای برخورداری از درمانها و حمایتهای مناسب را ارایه کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.