|

دیوانگی و خلاقیت

در ذهن یک دلقک افسرده

مرگ «رابین ویلیامز» به‌عنوان یک هنرپیشه معروف فیلم‌های کمدی و نیز یک شومن طنزپرداز پرآوازه آکنده از تناقضی دردناک بود و باعث شد تا این بحث مطرح شود که چطور برخی مانند وی که در زمینه طنز فعالیت شاخصی داشته یا دارند در زندگی واقعی‌شان افرادی تا به این حد غمگین و افسرده بوده یا هستند؛ به‌عبارتی دیگر آیا آنگونه که از قدیم‌الایام بسیاری از مردم بر وجود نوعی ارتباط بین «دیوانگی و خلاقیت» باور داشته‌اند، بین شوخ‌طبعی (طنز) و افسردگی ارتباطی وجود دارد؟
تحقیقات علمی در این زمینه و به‌طور اخص در مورد کمدین‌ها محدود است. دکتر «ساموئل جانوس»، استاد روان‌شناسی دانشگاه نیویورک بر این باور است: «به نظر می‌رسد شوخ‌طبعی و طنز نوعی مکانیزم دفاعی برای خنثی‌کردن پرخاشگری و دفع خصومت دیگران باشد.» او 10سال را صرف مطالعه و تحقیق روی این مساله کرد و پی برد بسیاری از کمدین‌هایی که وی با آنها مصاحبه کرده است در دوران کودکی‌شان دچار صدمات و مشکلات شدید روحی و روانی شده و حتی بسیاری از آنها در پروسه درمان هم قرار گرفته بودند. «80درصد این کمدین‌ها یک‌تراژدی واقعی و حسابی را تجربه کرده بودند. بسیاری از آنها آن میزان عشق و علاقه لازم و کافی را از خانواده‌هایشان دریافت نکرده بودند و در نهایت برای غلبه بر مشکلاتشان، خنداندن دیگران را به‌عنوان راه چاره یافتند» و البته به نظر می‌رسد هر اندازه عمق مشکلاتشان بیشتر، تلاش برای طنز و شوخی هم بیشتر؛ تا بتوانند خود را از آن ورطه رنج و محنت برهانند. بر اساس نتایج حاصل از یک‌تحقیق که اوایل امسال در دانشگاه آکسفورد و روی ۵۲۳ کمدین و مقایسه آنها با افراد عادی انجام شد، مشخص شد آن دسته از ویژگی‌های شناختی که کمدین‌ها از آنها برای تولید طنز و شوخی استفاده می‌کنند، به شکل بسیار چشمگیری مشابه آن دسته از مشخصاتی است که در افراد مبتلا به اختلال دوقطبی و اسکیزوفرنی مشاهده می‌شود. براساس این مطالعه آنها نسبت به سایرین به‌طور کلی راحت‌تر حواسشان پرت می‌شود و قادر به تمرکز مناسب نیستند، کمتر از دیگران از انجام فعالیت‌های جسمی یا اجتماعی (مثلا ورزش و...) لذت می‌برند، بیشتر از سایرین به پدیده‌ها و اتفاقات فراطبیعی و تله‌پاتی و... اعتقاد دارند و نیز گرایش بیشتری به تصمیم‌گیری و انجام رفتارهای آنی و تکانشی و نیز به‌نوعی ضداجتماعی را نشان می‌دهند. دکتر «گوردون کلاریج»، مسوول انجام این پژوهش، می‌گوید: «این مشابهت تیپ و خصوصیات شخصیتی بین این دو گروه نشان می‌دهد که احتمالا کمدین‌ها از این توانمندی خوش‌قریحه بودنشان به‌عنوان نوعی خوددرمانی استفاده می‌کنند.» با وجود این گروهی دیگر از محققان چندان با این نظر، هم‌عقیده نیستند؛ برای مثال پروفسور «پیتر مک‌گرا»، استاد روان‌شناسی دانشگاه کلورادو بر این باور است که «خیلی‌ها فکر می‌کنند تمام کمدین‌ها واقعا چنین شخصیت‌های تاریکی دارند؛ در حالی‌که افراد بسیاری دوروبر ما هستند که شخصیت تاریکی دارند، ولی اکثریت آنها کمدین نیستند». او و گروه تحقیقاتی‌اش در مطالعه‌ای که نتایج آن هنوز به چاپ نرسیده، به بررسی اثر شوخی و طنز بر ذهنیت و نظر افراد دیگر پرداخته‌اند. به گفته خودش در این تحقیق از یک‌گروه کمدین و یک‌گروه افراد عادی خواسته‌اند تا یک‌داستان خنده‌دار یا جالب را بنویسند. سپس از گروهی دیگر از افراد (جدا از این دوگروه) خواستند تا داستان‌های آنها را بخوانند و نظرشان را در مورد خصوصیات روانی فرد نویسنده بیان کنند. نتیجه جالب‌توجه بود، گروهی که داستان بامزه و خنده‌داری نوشته بودند از نظر آنها افرادی مشکل‌دارتر (از نظر روانی و شخصیتی) به نظر می‌آمدند.
«مک گرا» در توضیح بیشتر این مساله می‌گوید: «شوخی و طنز از تابوهای اجتماعی استفاده می‌کند و اغلب از آنها مایه می‌گیرد. در مورد مسایلی حرف می‌زند که به نظر سایرین غلط هستند. گاهی هم لازم است کمی احمقانه رفتار کنید تا مردم را بخندانید.» همین‌طور دکتر «جیمز مک‌کیب» استاد دانشگاه کینگز کالج لندن در این زمینه می‌گوید: «کمدین‌ها در زمینه تفکر واگرا و نیز ارتباط برقرارکردن بین مفاهیم به ظاهر بی‌ربط، توانایی بیشتری نسبت به سایر افراد عادی دارند. وقتی شروع به بررسی شوخی می‌کنیم تا ببینیم چه عواملی باعث می‌شوند که در نظر سایرین بامزه و خنده‌دار به نظر بیایند، می‌بینیم که در حقیقت این در کنار هم قرارگرفتن (درست) مجموعه‌ای از ایده‌ها و مفاهیم متفاوت و ظاهرا بی‌ربط است که باعث می‌شود مردم به آن شوخی بخندند.» در واقع به نظر می‌رسد باوجود آنکه افراد دچار اسکیزوفرنی و روانپریشی در زمینه درک و انجام شوخی دچار مشکلاتی عدیده و اساسی هستند، اما ظاهرا شکل خفیف‌تری از همین دست مشکلات یا خصوصیات روانی می‌تواند توانایی فرد برای مرتبط‌کردن موضوعات مختلف و حتی عجیب با یکدیگر را افزایش دهد و به‌عبارتی کمک کند تا فرد خارج از چارچوب‌های فکری و ذهنی موجود فکر کند و آنها را به شکلی متفاوت و خنده‌دار ابراز کند. هفته گذشته گروهی از محققان عصب‌شناس در دانشگاه کالیفرنیا موفق شدند تا برای اولین‌بار چگونگی خلق یک‌جوک در مغز انسان را مشخص کرده و به‌عبارتی به گفته خودشان «پیدایش عصبی یک جوک» را توضیح دهند. «اوری امیر» و «اروینگ بیدرمن»، دو محققی هستند که مغز ۲۲ کمدین را در هنگام خلق یک ایده خنده‌دار (و نیز درک آن) به‌وسیله روش‌های تصویربرداری مغز بررسی کردند. آنها پی بردند در هنگام ساخته‌شدن یک‌جوک بخش‌هایی از مغز ما که مسوول مرتبط‌کردن ایده‌های کاملا متفاوت یا متضاد است، به همراه بخشی که مسوول به‌وجودآوردن احساس پاداش است، فعال می‌شوند. آنها مشاهده کردند به‌طور کلی هر اندازه میزان فعالیت این مناطق بخصوص در مغز ما بیشتر باشد، آن جوک به نظر سایرین بامزه‌تر و خنده‌دارتر است. ضمن اینکه، نکته جالب‌توجه دیگر، آن بود که مشخص شد مکانیزم‌های عصبی و روش مغز ما در خلق یک ایده خنده‌دار از درک آن ایده به‌نوعی متفاوت است. در واقع باوجود آنکه در هر دو حالت مناطق یکسانی از مغز فعال است، اما روند و ترتیب فعالیت این مناطق یکسان نیست. مطالعه اخیر نشان داد هنگامی که یک‌جوک را می‌شنویم در ابتدا مناطقی از مغز ما که مسوول یافتن ارتباطاتی معنادار بین ایده‌ها و مفاهیم متفاوت و متضاد است، فعال می‌شود و سپس مناطقی که مسوول پاداش‌دهی هستند. اما در هنگام ساختن یک‌جوک این روند به‌نوعی برعکس است، در ابتدا و قبل از خلق آن ایده خنده‌دار، مناطق مربوط به پاداش‌دهی مغز ما فعال می‌شوند و به ساختن آن جوک کمک می‌کند و سپس مناطق دیگر.
در نهایت می‌توان گفت که در حال حاضر هنوز اجماعی روشن و قطعی درباره وجود ارتباط بین شوخی (طنز) و افسردگی وجود ندارد، اما این حقیقت که فردی می‌تواند با قوه قریحه و شوخ‌طبعی‌اش مردم را بخنداند و اسباب شادی و نشاط میلیون‌هانفر را فراهم آورد، اما در عین حال در زندگی شخصی و واقعی‌اش فردی بسیار غمگین و افسرده باشد، ماهیت بسیار پیچیده افسردگی را نشان می‌دهد.
مرگ «رابین ویلیامز» به‌عنوان یک هنرپیشه معروف فیلم‌های کمدی و نیز یک شومن طنزپرداز پرآوازه آکنده از تناقضی دردناک بود و باعث شد تا این بحث مطرح شود که چطور برخی مانند وی که در زمینه طنز فعالیت شاخصی داشته یا دارند در زندگی واقعی‌شان افرادی تا به این حد غمگین و افسرده بوده یا هستند؛ به‌عبارتی دیگر آیا آنگونه که از قدیم‌الایام بسیاری از مردم بر وجود نوعی ارتباط بین «دیوانگی و خلاقیت» باور داشته‌اند، بین شوخ‌طبعی (طنز) و افسردگی ارتباطی وجود دارد؟
تحقیقات علمی در این زمینه و به‌طور اخص در مورد کمدین‌ها محدود است. دکتر «ساموئل جانوس»، استاد روان‌شناسی دانشگاه نیویورک بر این باور است: «به نظر می‌رسد شوخ‌طبعی و طنز نوعی مکانیزم دفاعی برای خنثی‌کردن پرخاشگری و دفع خصومت دیگران باشد.» او 10سال را صرف مطالعه و تحقیق روی این مساله کرد و پی برد بسیاری از کمدین‌هایی که وی با آنها مصاحبه کرده است در دوران کودکی‌شان دچار صدمات و مشکلات شدید روحی و روانی شده و حتی بسیاری از آنها در پروسه درمان هم قرار گرفته بودند. «80درصد این کمدین‌ها یک‌تراژدی واقعی و حسابی را تجربه کرده بودند. بسیاری از آنها آن میزان عشق و علاقه لازم و کافی را از خانواده‌هایشان دریافت نکرده بودند و در نهایت برای غلبه بر مشکلاتشان، خنداندن دیگران را به‌عنوان راه چاره یافتند» و البته به نظر می‌رسد هر اندازه عمق مشکلاتشان بیشتر، تلاش برای طنز و شوخی هم بیشتر؛ تا بتوانند خود را از آن ورطه رنج و محنت برهانند. بر اساس نتایج حاصل از یک‌تحقیق که اوایل امسال در دانشگاه آکسفورد و روی ۵۲۳ کمدین و مقایسه آنها با افراد عادی انجام شد، مشخص شد آن دسته از ویژگی‌های شناختی که کمدین‌ها از آنها برای تولید طنز و شوخی استفاده می‌کنند، به شکل بسیار چشمگیری مشابه آن دسته از مشخصاتی است که در افراد مبتلا به اختلال دوقطبی و اسکیزوفرنی مشاهده می‌شود. براساس این مطالعه آنها نسبت به سایرین به‌طور کلی راحت‌تر حواسشان پرت می‌شود و قادر به تمرکز مناسب نیستند، کمتر از دیگران از انجام فعالیت‌های جسمی یا اجتماعی (مثلا ورزش و...) لذت می‌برند، بیشتر از سایرین به پدیده‌ها و اتفاقات فراطبیعی و تله‌پاتی و... اعتقاد دارند و نیز گرایش بیشتری به تصمیم‌گیری و انجام رفتارهای آنی و تکانشی و نیز به‌نوعی ضداجتماعی را نشان می‌دهند. دکتر «گوردون کلاریج»، مسوول انجام این پژوهش، می‌گوید: «این مشابهت تیپ و خصوصیات شخصیتی بین این دو گروه نشان می‌دهد که احتمالا کمدین‌ها از این توانمندی خوش‌قریحه بودنشان به‌عنوان نوعی خوددرمانی استفاده می‌کنند.» با وجود این گروهی دیگر از محققان چندان با این نظر، هم‌عقیده نیستند؛ برای مثال پروفسور «پیتر مک‌گرا»، استاد روان‌شناسی دانشگاه کلورادو بر این باور است که «خیلی‌ها فکر می‌کنند تمام کمدین‌ها واقعا چنین شخصیت‌های تاریکی دارند؛ در حالی‌که افراد بسیاری دوروبر ما هستند که شخصیت تاریکی دارند، ولی اکثریت آنها کمدین نیستند». او و گروه تحقیقاتی‌اش در مطالعه‌ای که نتایج آن هنوز به چاپ نرسیده، به بررسی اثر شوخی و طنز بر ذهنیت و نظر افراد دیگر پرداخته‌اند. به گفته خودش در این تحقیق از یک‌گروه کمدین و یک‌گروه افراد عادی خواسته‌اند تا یک‌داستان خنده‌دار یا جالب را بنویسند. سپس از گروهی دیگر از افراد (جدا از این دوگروه) خواستند تا داستان‌های آنها را بخوانند و نظرشان را در مورد خصوصیات روانی فرد نویسنده بیان کنند. نتیجه جالب‌توجه بود، گروهی که داستان بامزه و خنده‌داری نوشته بودند از نظر آنها افرادی مشکل‌دارتر (از نظر روانی و شخصیتی) به نظر می‌آمدند.
«مک گرا» در توضیح بیشتر این مساله می‌گوید: «شوخی و طنز از تابوهای اجتماعی استفاده می‌کند و اغلب از آنها مایه می‌گیرد. در مورد مسایلی حرف می‌زند که به نظر سایرین غلط هستند. گاهی هم لازم است کمی احمقانه رفتار کنید تا مردم را بخندانید.» همین‌طور دکتر «جیمز مک‌کیب» استاد دانشگاه کینگز کالج لندن در این زمینه می‌گوید: «کمدین‌ها در زمینه تفکر واگرا و نیز ارتباط برقرارکردن بین مفاهیم به ظاهر بی‌ربط، توانایی بیشتری نسبت به سایر افراد عادی دارند. وقتی شروع به بررسی شوخی می‌کنیم تا ببینیم چه عواملی باعث می‌شوند که در نظر سایرین بامزه و خنده‌دار به نظر بیایند، می‌بینیم که در حقیقت این در کنار هم قرارگرفتن (درست) مجموعه‌ای از ایده‌ها و مفاهیم متفاوت و ظاهرا بی‌ربط است که باعث می‌شود مردم به آن شوخی بخندند.» در واقع به نظر می‌رسد باوجود آنکه افراد دچار اسکیزوفرنی و روانپریشی در زمینه درک و انجام شوخی دچار مشکلاتی عدیده و اساسی هستند، اما ظاهرا شکل خفیف‌تری از همین دست مشکلات یا خصوصیات روانی می‌تواند توانایی فرد برای مرتبط‌کردن موضوعات مختلف و حتی عجیب با یکدیگر را افزایش دهد و به‌عبارتی کمک کند تا فرد خارج از چارچوب‌های فکری و ذهنی موجود فکر کند و آنها را به شکلی متفاوت و خنده‌دار ابراز کند. هفته گذشته گروهی از محققان عصب‌شناس در دانشگاه کالیفرنیا موفق شدند تا برای اولین‌بار چگونگی خلق یک‌جوک در مغز انسان را مشخص کرده و به‌عبارتی به گفته خودشان «پیدایش عصبی یک جوک» را توضیح دهند. «اوری امیر» و «اروینگ بیدرمن»، دو محققی هستند که مغز ۲۲ کمدین را در هنگام خلق یک ایده خنده‌دار (و نیز درک آن) به‌وسیله روش‌های تصویربرداری مغز بررسی کردند. آنها پی بردند در هنگام ساخته‌شدن یک‌جوک بخش‌هایی از مغز ما که مسوول مرتبط‌کردن ایده‌های کاملا متفاوت یا متضاد است، به همراه بخشی که مسوول به‌وجودآوردن احساس پاداش است، فعال می‌شوند. آنها مشاهده کردند به‌طور کلی هر اندازه میزان فعالیت این مناطق بخصوص در مغز ما بیشتر باشد، آن جوک به نظر سایرین بامزه‌تر و خنده‌دارتر است. ضمن اینکه، نکته جالب‌توجه دیگر، آن بود که مشخص شد مکانیزم‌های عصبی و روش مغز ما در خلق یک ایده خنده‌دار از درک آن ایده به‌نوعی متفاوت است. در واقع باوجود آنکه در هر دو حالت مناطق یکسانی از مغز فعال است، اما روند و ترتیب فعالیت این مناطق یکسان نیست. مطالعه اخیر نشان داد هنگامی که یک‌جوک را می‌شنویم در ابتدا مناطقی از مغز ما که مسوول یافتن ارتباطاتی معنادار بین ایده‌ها و مفاهیم متفاوت و متضاد است، فعال می‌شود و سپس مناطقی که مسوول پاداش‌دهی هستند. اما در هنگام ساختن یک‌جوک این روند به‌نوعی برعکس است، در ابتدا و قبل از خلق آن ایده خنده‌دار، مناطق مربوط به پاداش‌دهی مغز ما فعال می‌شوند و به ساختن آن جوک کمک می‌کند و سپس مناطق دیگر.
در نهایت می‌توان گفت که در حال حاضر هنوز اجماعی روشن و قطعی درباره وجود ارتباط بین شوخی (طنز) و افسردگی وجود ندارد، اما این حقیقت که فردی می‌تواند با قوه قریحه و شوخ‌طبعی‌اش مردم را بخنداند و اسباب شادی و نشاط میلیون‌هانفر را فراهم آورد، اما در عین حال در زندگی شخصی و واقعی‌اش فردی بسیار غمگین و افسرده باشد، ماهیت بسیار پیچیده افسردگی را نشان می‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.