|

«سایه» 85 سالگی بر سر «هوشنگ ابتهاج»

در این سرای بی‌کسی

منصور اوجی/ شاعر
جز تن و تنانی چند، بقیه بزرگان صاحب سبک شعر نسل پیش از من و نسل من، همگی رفته‌اند و درگذشته‌اند و آن تنان بازمانده نسل پیش از من، چهار تن‌اند؛ سیمین بهبهانی، هـ.. الف. سایه، مفتون امینی و یدالله رویایی. و هر کدام نیز با سبک و بیان ویژه خود؛ یدالله رویایی با شعر حجم‌اش، مفتون امینی با شعر سپید اندیشه‌ورزش، سیمین بهبهانی با اوزان دوری غزل‌های نابش و سر انجام هـ.. الف. سایه با غزل‌های حافظ‌وارش و از نسل من نیز تن و تن‌هایی از جمله دکتر محمدرضا شفیعی‌کدکنی، دکتر خویی، محمدعلی سپانلو و احمدرضا احمدی که غیر از احمدرضا احمدی که از آغاز زبان و بیان ویژه خود را داشت، سه تن دیگر از واپسین کسانی هستند که هنوز در فرم‌ها و اوزان نیمایی، شعر می‌سرایند و می‌گویند؛ اوزان و فرم‌هایی که ظرفیت‌های عظیمی برای سرودن و گفتن دارند که متاسفانه نسل بعد از من از آنها غافل‌اند و متضرر. از نسل بعد از اینها چندان نامی نمی‌برم که هستند شاعرانی همچون علی باباچاهی، سیدعلی صالحی و شمس‌لنگرودی و دیگرانی و دیگرانی دیگر و نسل شاعران بعد از آنها تا بخواهید هستند و خواهند بود و هر کدام به سهم خود چراغ را روشن نگاه خواهند داشت. و اما در اینجا صحبت از هـ.. الف. سایه است؛ یکی از چهار تن شاعر بازمانده از نسل پیش از من، در یک کلام بگویم که غزل‌های حافظ‌وارش را سال‌های سال است که دوست داشته و می‌دارم که شعر هیچ کس مثل او به حافظ بزرگ نزدیک نیست. سال‌های سال بیاید و بماند و بسراید. در زیر غزلی را که به اقتفای یکی از غزل ماندگار او سروده‌ام به شخص شخیص و عزیزش پیشکش می‌کنم و می‌گذرم.
پایان قصه
ندانمت که چو این ماجرا تمام کنی
از این سرای کهن راهی کجام کنی؟
هـ. الف. سایه
بپرسمت چو مرا ماجرا تمام کنی
به روز واقعه، خود راهی کجام کنی؟
به مُلکتِ ملکوتت، به آن ورای وراء
به عطر سایه آن ناکجا، رهام کنی؟
خوشا تفرج بی‌وقت در قلمرو عطر
چه وقت می‌رسدم وقت، تا صدام کنی؟
نوید آمدنت داده‌ای ببردن من
بیا، بیا که بدین طرفه آشنام کنی
که اوج آرزویم کوچ تا دیار شماست
خوش آن دقیقه که این آرزو روام کنی
رسید آن دم موعود در فراز کنم
درود بر تو فرستم، مرا سلام کنی
درود بر تو شگفتا، تو در حضوری وُ نور
تو آمدی که از این خاکدان جدام کنی
شمیم عطر تو اینجاست عطر آن آغوش
ز هوش می‌بریم تا عطرسام کنی
تو را ز خود نشناسم چه لحظه‌ای چه دمی
خدای من به برم ‌گیر تا خدام کنی
لبت، لبم وَ لبت، ختم ماجرا این است
*مصراعی از هـ. الف. سایه است.

یک عمر آرزو، یک عمر انتظار
هاشم جاوید. نويسنده
عمریست که آرزوی دیدار «سایه» را دارم. از همان روز که غزل: «نشود فاش کسی آنچه میان من و توست / تا اشارات نظر نامه‌رسان من و توست» را خواندم شیفته زبان روان و احساس ناب و دم گرم او شدم و با گذشت روزگار، آتش این آرزو گرم‌تر شد. در این سال‌های دراز شاعران بسیاری را دیدم و با آنها آشنا، همنشین و دوست شدم. پیش از آن در دانشکده حقوق تهران با «مصطفی رحیمی» و «شاهرخ مسکوب» و «سیاوش کسرایی» در یک ردیف کلاس می‌نشستیم. با آن دو همچنان سال‌ها دوست بودم اما با سیاوش کسرایی همدل و همدم شدیم. به خانه نقلی او پشت مسجد سپه‌سالار می‌رفتم. او هم به امیر‌آباد که کوی دانشگاه و بهشتی از سبزه و گل و آب و درخت بود به دیدن من می‌آمد. در سایه آلاچیقی که از شاخه‌های افشان دو بید مجنون کنار جویی ساخته بودیم شعر می‌خواندیم و گذشت جهان گذران را می‌دیدیم. دوبار هم به خواهش من به شیراز آمد و با دامنی از یادمانی خوش بازگشت. چند سالی پس از آن در نوروزی خرم و خندان، مجتبی مینوی، دکتر خانلری، دکتر یارشاطر و دکتر محمود سنایی به شیراز آمدند و در باغ آشنایی منزل کردند. در آن سفر دکتر خانلری به این جوان نوخاسته چندان مهر و لطف کرد که پس از آن، آشنایی‌مان در تهران به دوستی انجامید. در سال‌های دراز اقامتم در تهران تا آخرین روز زندگی پرمایه او این دوستی گرم‌تر شد. جمعه‌ها در باغچه باصفای او در چهار‌راه حسابی شمیران که آن را «سراچه» می‌نامید گرد می‌آمدیم، اول جهانگیر و محمود تفضلی و اسمعیل صارمی بودند آنگاه دوره هفتگی دیگری برقرار شد که سیمین بهبهانی هم گاه شمع آن محفل می‌شد و غزل‌های نوساخته خود را می‌خواند. گاه و بی‌گاه هم سیمای مهربان و سرشت انسانی و شعر نازنین فریدون مشیری بر آن گرمی و روشنی می‌افزود....
با این همه اگر سایه را نمی‌دیدم جویای حال و دوستدار اشعار او بودم و همچنان آرزومند دیدار او. خدمت بزرگ و یادگار ماندنی او در رادیو و تلویزیون بر ارادتم افزود، سایه شعر و موسیقی و ادب فارسی را در آن سازمان
سر و سامان بخشید. طبع بلند، ذوق سلیم، کاردانی و عشق و مشکل‌پسندی او این دو هنر را چنان بالا برد که جایی برای شعر عامه‌پسند و موسیقی بازاری نماند. حاصل رنج بسیار او گنج گرانی است که همواره سرمایه کلان این دستگاه‌ عظیم خواهد بود. جز این سایه نشان داد که در زندگی از تنگ‌نظری و خود‌پسندی و خودنمایی و خودستایی بیزار است از آن رو محب صادق و مرید معتقد فراوان یافته که اهل مریدبازی و دکان‌داری نبوده. به همین سبب از مصاحبه‌های تبلیغاتی و بده‌بستان‌های مطبوعاتی و عکس و تفصیلات کذایی می‌گریخت. همت بلند او، گزافه‌گویی‌های نمایشی و ستایش‌های فرمایشی را برنمی‌تافت. در روزگاری که جوی‌های باریک و تُنُک، با جنجال و هیاهو می‌رفتند تا در کویر‌ها گم شوند یا به مرداب‌ها بریزند شط سرشار شعر او ژرف و زلال و آرام و سنگین‌گام به سوی دریای بیکران شعر راستی و جاودان پارسی روان بود. در سخن نوآوری‌ها داشت تنوع سروده‌های او از شعر «هایکو»گونه تا مثنوی و ساقی‌نامه و وزن‌های طربناک و شاد و غمسرایی‌های جانسوز و دردآموز او راه را بر تکرار و یکنواختی می‌بست. به‌زودی سخن‌شناسان دریافتند که سایه یکی از شاه‌کلید‌های شعر فارسی را یافته است. آشنایی و همدلی و انس او با پیچ‌وخم‌ها و زیروبم‌های شعر حافظ چنان بود که به گواهی همگان شعر او نه به زمان بلکه به زبان‌ حافظ از همه نزدیک‌تر است: مباد کز در میخانه روی برتابی / تو تاب توبه نداری به اشتباه مرو. پنج‌بار صدای «ت» در «برتابی» و «تو» و «توبه» و «تاب» و «اشتباه» و پنج‌بار دیگر نجوای‌ نرم حرف «ر» در «ره» و «روی» و «برتابی» و «نداری» و «مرو» و شش‌بار کشش مصوت «آ» در «مباد» و «میخانه» و «برتابی» و «تاب» و «نداری» و «اشتباه»، گواه روشن این همخوانی و همزبانی با شعر حافظ است.
بید‌مجنون را به انگلیسی (WEEPING WILOW) و به فرانسه (SAULE PLEUREUER) یعنی در هر دو زبان بید گریان می‌گویند. سایه در بیتی از یک غزل بسیار معروف خود می‌گوید: به یاد زلف نگون‌سار شاهدان چمن/ ببین در آینه جویبار گریه بید. و با این نازک‌کاری‌ها نوآوری و بازآفرینی، مضمونی فرنگی را گوهر سخن پارسی می‌بخشد. در عین حال فراموش نمی‌کند که با زلف نگون‌سار شاهدان چمن خاطره مجنون پریشان را تداعی کند. چنین است که در گردوغبار برخاسته از هنگامه «شعر کهن» و «شعر نو» و «شعر سپید» و «شعر آزاد» و «شعر حجم» و شعر... دو شهسوار سخن با حفظ اصالت غزل ناب و راستین پارسی، با نقش‌ها و رنگ‌ها و ترکیب‌های تازه و دلپسند و دیده‌فریب و گوش‌نواز، جانی تازه در کالبد این کهن‌یادگار شعر پارسی دمیدند؛ سایه و سیمین که امروز گوی و چوگان در این میدان از آن آنان است.
سخن از اندیشه‌های مردمی در شعر سایه، در درازنای این سال‌های پر نشیب و فراز، فرصت و فراغت و استطاعتی می‌خواهد که اینک در توان این دست خسته و قلم شکسته نیست، شعری که در پرشور‌ترین لحظات تاریخ‌ساز این سرزمین سرود مردمی بوده که جان و دل‌شان با آب و گِل این مرز و بوم سرشته است. سایه این «سرو سایه فکن»، سراینده «یادگار خون سرو» همچنان بر این چمن گسترده باد.

منصور اوجی/ شاعر
جز تن و تنانی چند، بقیه بزرگان صاحب سبک شعر نسل پیش از من و نسل من، همگی رفته‌اند و درگذشته‌اند و آن تنان بازمانده نسل پیش از من، چهار تن‌اند؛ سیمین بهبهانی، هـ.. الف. سایه، مفتون امینی و یدالله رویایی. و هر کدام نیز با سبک و بیان ویژه خود؛ یدالله رویایی با شعر حجم‌اش، مفتون امینی با شعر سپید اندیشه‌ورزش، سیمین بهبهانی با اوزان دوری غزل‌های نابش و سر انجام هـ.. الف. سایه با غزل‌های حافظ‌وارش و از نسل من نیز تن و تن‌هایی از جمله دکتر محمدرضا شفیعی‌کدکنی، دکتر خویی، محمدعلی سپانلو و احمدرضا احمدی که غیر از احمدرضا احمدی که از آغاز زبان و بیان ویژه خود را داشت، سه تن دیگر از واپسین کسانی هستند که هنوز در فرم‌ها و اوزان نیمایی، شعر می‌سرایند و می‌گویند؛ اوزان و فرم‌هایی که ظرفیت‌های عظیمی برای سرودن و گفتن دارند که متاسفانه نسل بعد از من از آنها غافل‌اند و متضرر. از نسل بعد از اینها چندان نامی نمی‌برم که هستند شاعرانی همچون علی باباچاهی، سیدعلی صالحی و شمس‌لنگرودی و دیگرانی و دیگرانی دیگر و نسل شاعران بعد از آنها تا بخواهید هستند و خواهند بود و هر کدام به سهم خود چراغ را روشن نگاه خواهند داشت. و اما در اینجا صحبت از هـ.. الف. سایه است؛ یکی از چهار تن شاعر بازمانده از نسل پیش از من، در یک کلام بگویم که غزل‌های حافظ‌وارش را سال‌های سال است که دوست داشته و می‌دارم که شعر هیچ کس مثل او به حافظ بزرگ نزدیک نیست. سال‌های سال بیاید و بماند و بسراید. در زیر غزلی را که به اقتفای یکی از غزل ماندگار او سروده‌ام به شخص شخیص و عزیزش پیشکش می‌کنم و می‌گذرم.
پایان قصه
ندانمت که چو این ماجرا تمام کنی
از این سرای کهن راهی کجام کنی؟
هـ. الف. سایه
بپرسمت چو مرا ماجرا تمام کنی
به روز واقعه، خود راهی کجام کنی؟
به مُلکتِ ملکوتت، به آن ورای وراء
به عطر سایه آن ناکجا، رهام کنی؟
خوشا تفرج بی‌وقت در قلمرو عطر
چه وقت می‌رسدم وقت، تا صدام کنی؟
نوید آمدنت داده‌ای ببردن من
بیا، بیا که بدین طرفه آشنام کنی
که اوج آرزویم کوچ تا دیار شماست
خوش آن دقیقه که این آرزو روام کنی
رسید آن دم موعود در فراز کنم
درود بر تو فرستم، مرا سلام کنی
درود بر تو شگفتا، تو در حضوری وُ نور
تو آمدی که از این خاکدان جدام کنی
شمیم عطر تو اینجاست عطر آن آغوش
ز هوش می‌بریم تا عطرسام کنی
تو را ز خود نشناسم چه لحظه‌ای چه دمی
خدای من به برم ‌گیر تا خدام کنی
لبت، لبم وَ لبت، ختم ماجرا این است
*مصراعی از هـ. الف. سایه است.

یک عمر آرزو، یک عمر انتظار
هاشم جاوید. نويسنده
عمریست که آرزوی دیدار «سایه» را دارم. از همان روز که غزل: «نشود فاش کسی آنچه میان من و توست / تا اشارات نظر نامه‌رسان من و توست» را خواندم شیفته زبان روان و احساس ناب و دم گرم او شدم و با گذشت روزگار، آتش این آرزو گرم‌تر شد. در این سال‌های دراز شاعران بسیاری را دیدم و با آنها آشنا، همنشین و دوست شدم. پیش از آن در دانشکده حقوق تهران با «مصطفی رحیمی» و «شاهرخ مسکوب» و «سیاوش کسرایی» در یک ردیف کلاس می‌نشستیم. با آن دو همچنان سال‌ها دوست بودم اما با سیاوش کسرایی همدل و همدم شدیم. به خانه نقلی او پشت مسجد سپه‌سالار می‌رفتم. او هم به امیر‌آباد که کوی دانشگاه و بهشتی از سبزه و گل و آب و درخت بود به دیدن من می‌آمد. در سایه آلاچیقی که از شاخه‌های افشان دو بید مجنون کنار جویی ساخته بودیم شعر می‌خواندیم و گذشت جهان گذران را می‌دیدیم. دوبار هم به خواهش من به شیراز آمد و با دامنی از یادمانی خوش بازگشت. چند سالی پس از آن در نوروزی خرم و خندان، مجتبی مینوی، دکتر خانلری، دکتر یارشاطر و دکتر محمود سنایی به شیراز آمدند و در باغ آشنایی منزل کردند. در آن سفر دکتر خانلری به این جوان نوخاسته چندان مهر و لطف کرد که پس از آن، آشنایی‌مان در تهران به دوستی انجامید. در سال‌های دراز اقامتم در تهران تا آخرین روز زندگی پرمایه او این دوستی گرم‌تر شد. جمعه‌ها در باغچه باصفای او در چهار‌راه حسابی شمیران که آن را «سراچه» می‌نامید گرد می‌آمدیم، اول جهانگیر و محمود تفضلی و اسمعیل صارمی بودند آنگاه دوره هفتگی دیگری برقرار شد که سیمین بهبهانی هم گاه شمع آن محفل می‌شد و غزل‌های نوساخته خود را می‌خواند. گاه و بی‌گاه هم سیمای مهربان و سرشت انسانی و شعر نازنین فریدون مشیری بر آن گرمی و روشنی می‌افزود....
با این همه اگر سایه را نمی‌دیدم جویای حال و دوستدار اشعار او بودم و همچنان آرزومند دیدار او. خدمت بزرگ و یادگار ماندنی او در رادیو و تلویزیون بر ارادتم افزود، سایه شعر و موسیقی و ادب فارسی را در آن سازمان
سر و سامان بخشید. طبع بلند، ذوق سلیم، کاردانی و عشق و مشکل‌پسندی او این دو هنر را چنان بالا برد که جایی برای شعر عامه‌پسند و موسیقی بازاری نماند. حاصل رنج بسیار او گنج گرانی است که همواره سرمایه کلان این دستگاه‌ عظیم خواهد بود. جز این سایه نشان داد که در زندگی از تنگ‌نظری و خود‌پسندی و خودنمایی و خودستایی بیزار است از آن رو محب صادق و مرید معتقد فراوان یافته که اهل مریدبازی و دکان‌داری نبوده. به همین سبب از مصاحبه‌های تبلیغاتی و بده‌بستان‌های مطبوعاتی و عکس و تفصیلات کذایی می‌گریخت. همت بلند او، گزافه‌گویی‌های نمایشی و ستایش‌های فرمایشی را برنمی‌تافت. در روزگاری که جوی‌های باریک و تُنُک، با جنجال و هیاهو می‌رفتند تا در کویر‌ها گم شوند یا به مرداب‌ها بریزند شط سرشار شعر او ژرف و زلال و آرام و سنگین‌گام به سوی دریای بیکران شعر راستی و جاودان پارسی روان بود. در سخن نوآوری‌ها داشت تنوع سروده‌های او از شعر «هایکو»گونه تا مثنوی و ساقی‌نامه و وزن‌های طربناک و شاد و غمسرایی‌های جانسوز و دردآموز او راه را بر تکرار و یکنواختی می‌بست. به‌زودی سخن‌شناسان دریافتند که سایه یکی از شاه‌کلید‌های شعر فارسی را یافته است. آشنایی و همدلی و انس او با پیچ‌وخم‌ها و زیروبم‌های شعر حافظ چنان بود که به گواهی همگان شعر او نه به زمان بلکه به زبان‌ حافظ از همه نزدیک‌تر است: مباد کز در میخانه روی برتابی / تو تاب توبه نداری به اشتباه مرو. پنج‌بار صدای «ت» در «برتابی» و «تو» و «توبه» و «تاب» و «اشتباه» و پنج‌بار دیگر نجوای‌ نرم حرف «ر» در «ره» و «روی» و «برتابی» و «نداری» و «مرو» و شش‌بار کشش مصوت «آ» در «مباد» و «میخانه» و «برتابی» و «تاب» و «نداری» و «اشتباه»، گواه روشن این همخوانی و همزبانی با شعر حافظ است.
بید‌مجنون را به انگلیسی (WEEPING WILOW) و به فرانسه (SAULE PLEUREUER) یعنی در هر دو زبان بید گریان می‌گویند. سایه در بیتی از یک غزل بسیار معروف خود می‌گوید: به یاد زلف نگون‌سار شاهدان چمن/ ببین در آینه جویبار گریه بید. و با این نازک‌کاری‌ها نوآوری و بازآفرینی، مضمونی فرنگی را گوهر سخن پارسی می‌بخشد. در عین حال فراموش نمی‌کند که با زلف نگون‌سار شاهدان چمن خاطره مجنون پریشان را تداعی کند. چنین است که در گردوغبار برخاسته از هنگامه «شعر کهن» و «شعر نو» و «شعر سپید» و «شعر آزاد» و «شعر حجم» و شعر... دو شهسوار سخن با حفظ اصالت غزل ناب و راستین پارسی، با نقش‌ها و رنگ‌ها و ترکیب‌های تازه و دلپسند و دیده‌فریب و گوش‌نواز، جانی تازه در کالبد این کهن‌یادگار شعر پارسی دمیدند؛ سایه و سیمین که امروز گوی و چوگان در این میدان از آن آنان است.
سخن از اندیشه‌های مردمی در شعر سایه، در درازنای این سال‌های پر نشیب و فراز، فرصت و فراغت و استطاعتی می‌خواهد که اینک در توان این دست خسته و قلم شکسته نیست، شعری که در پرشور‌ترین لحظات تاریخ‌ساز این سرزمین سرود مردمی بوده که جان و دل‌شان با آب و گِل این مرز و بوم سرشته است. سایه این «سرو سایه فکن»، سراینده «یادگار خون سرو» همچنان بر این چمن گسترده باد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.