|

سپانلو و ادبیات معاصر ایران

ارگانیزم زنده ادبیات

علی شروقی

آنچه از پس نیم‌قرن کار ادبی محمدعلی سپانلو، امروز بیش از هرچیز به‌چشم می‌آید، گستره کاری چنان متنوعی است که مثل خیابان‌ها و کوچه‌پس‌کوچه‌های شعر او می‌توان در آن قدم زد، ویترین‌ها و چشم‌اندازهای رنگارنگش را تماشا کرد و هربار از جایی از آن سر درآورد؛ گستره‌ای که باز مثل شعرهای سپانلو، سنت و مدرنیته را به‌صورتی همزمان و درهم‌تنیده‌ در خود جای داده است؛ چنانکه در نگاهی همزمان به کارنامه کاری او- و اینجا شعر او را از این کارنامه بیرون می‌گذارم که آن خود نیاز به بررسی جداگانه و مفصل دارد- می‌بینیم که ناگهان از جنب‌وجوش ادبیات متجدد از مشروطه به این‌سو، صدای زنگ عبور آرام و آهنگین کاروان فرهنگ و ادبیات کهن به گوش می‌رسد. در کارنامه کاری سپانلو- تاکید می‌کنم جدا از شعر- با انواع نوشته‌هایی رو‌به‌رو هستیم که همه در کنار یکدیگر منظومه‌ای می‌سازند که به تعبیر خود سپانلو در مقدمه کتاب در جست‌وجوی واقعیت، «ارگانیزم زنده ادبیات» را در خود دارند؛ چراکه سپانلو چه در حاشیه‌نویسی‌هایش بر قصه‌های نویسندگان معاصر، چه در دلمشغولی عمیقش با ادبیات مشروطه، چه در نقدها و یادداشت‌های ادبی‌اش در نشریات و چه در تلاش‌اش برای صورتبندی جلوه‌های گوناگون ادبیات پیشرو در ایران و چه در آنچه در زمینه گردآوری و معرفی متون کهن انجام داده، همواره در جست‌وجوی آن ارگانیزم زنده ادبیات بوده است و ماحصل این جست‌وجو، نوشته‌هایی است که در آنها دانش و وسعت مطالعه نویسنده‌شان، با درک و دریافتی عمیقا شهودی از ادبیات پیوند خورده است که نتیجه این پیوند کشف جان و جوهر متن ادبی است. کشف همان‌چه در یک اثر ادبی اصیل که به قول سپانلو، باز در همان مقدمه‌ای که به آن اشاره شد «بر اثر گذشت زمان فاسد نمی‌شود.» از این‌رو وقتی از پس این همه‌سال که به مجموع آنچه سپانلو درباره ادبیات ایران نوشته است نگاه می‌کنیم، می‌بینیم این نوشته‌ها در عین اختصار و فشرد‌گی، همچنان نقشه راه مطمئنی را برای هر آن‌که بخواهد اساسی‌ترین وجوه ادبیات معاصر ایران را بشناسد به دست می‌دهد. به بیانی می‌توان گفت نوشته‌های سپانلو درباره ادبیات معاصر و به‌ویژه نویسندگان و شاعران هم‌عصر خود، نقطه شروع مطمئنی است برای هرکس که بخواهد به شناختی درست از ادبیات معاصر ایران و مبدا‌ها و مَفصل‌ها و مسیرها و جریان‌های اصلی آن دست یابد؛ چرا که سپانلو نه‌فقط به‌گواه نوشته‌هایش درباره نویسندگان و شاعران تثبیت شده، که حتی به گواه اشاره‌هایش به آثار جوان‌ترهایی که او بارقه‌ای در کارشان یافته است و تشخیص درست و دقیق آن بارقه‌ها، طرحی نسبتا دقیق از ادبیات معاصر به دست می‌دهد. (اینکه برخی از آن نویسندگان بعدها یا با دست‌کم‌گرفتن آن بارقه‌ها در کار خود و یا به هزارویک‌دلیل دیگر به خاموشی گراییدند دیگر دست منتقد نبوده است.)
به واقع بسیاری از یادداشت‌های سپانلو درباره ادبیات معاصر ایران به طرح‌های فوری، اما دقیقی می‌ماند که در آنها شاکله متن ادبی با چند خط، به‌درستی ترسیم شده است. موجز و درست؛ این مشخصه اصلی اغلب یادداشت‌های سپانلو است. او بیشتر وقت‌ها در ارزیابی آثار ادبی معاصر، به‌قول معروف «به‌خال‌زده است». چنانکه مثلا در سال49 در مجموعه «باز‌آفرینی واقعیت»، در حاشیه‌اش بر قصه «خاکسترنشین‌ها»ی ساعدی، با اشاره به آمیختگی رئالیسم ساعدی با «طعم عمیق فانتاستیک»، رد رئالیسم جادویی را زمانی در کار ساعدی می‌زند که هنوز دست‌کم در ادبیات ایران خبری از مارکز نیست و سپانلو کار ساعدی را با آستوریاس قیاس می‌کند که قدیمی‌تر از مارکز است. سال‌ها بعد از این نوشته کوتاه سپانلو بود که شاملو در گفت‌و‌گویش با محمد محمدعلی، ساعدی را «پیشکسوت گابریل گارسیامارکز» خواند. در همان «باز‌‌آفرینی‌ واقعیت»، سپانلو در آغاز حاشیه‌اش بر دوقصه از ناصر تقوایی، نه درباره خود تقوایی که درباره آنها که به تقلید مکانیکی از سبک همینگوی مشغولند، می‌نویسد: «نوشتن به‌شیوه همینگوی، در سال‌های اخیر، اسلوبی جامد را به اغلب گرته‌برداران وطنی تحمیل کرده است؛ زیرا از یک مقطع سطحی، نمای این شیوه، شبکه‌ای زمخت است که به‌وسیله عکس‌برگردان‌کردن گفت‌وگوهای بی‌توضیح و اعمالی که از انگیزه آنها اطلاعی نیست ترسیم می‌شود. به عبارت دیگر، بیشتر این طبع‌آزمایان «شیوه همینگوی‌ای»، فاقد طبیعت جامعی هستند که حالات بیان نشده را در فضای خالی بین کلمات کار بگذارد. طبیعتی که حادثه‌ای ناگفته را در پشت داستان به جریان اندازد و همچنان که ظاهرا مثل یک خبرنگار از اتفاق، گرته‌برداری می‌کند عملا و عمقا در واقعیت انتخابی هشیارانه صورت دهد و به خبری ساده خاصیت درامی بخشد.» این جملات انگار نه در اواخر دهه40 و در نقد مقلدان مکانیکی سبک همینگوی که در سال‌های نزدیک و در واکنش به تب «کاروری‌نویسی» سال‌های اخیر نوشته شده‌اند، چراکه در کار این مقلدان وطنی کارور -که خود سخت از همینگوی متاثر بود- نیز می‌توان همان ایراد عمده‌ای را یافت که در توصیف آن، نقل بی‌کم‌وکاست همین جملات سپانلو در نقد مقلدان همینگوی به خودی خود بیانگر مقصود است، بی‌اینکه نیاز باشد چیزی به آن بیفزاییم یا وقتی در مقدمه «در جست‌وجوی واقعیت» می‌نویسد: «اگر داستان‌نویس ایرانی توانست نظیر نقاش قلمدان و پیرمرد خنزرپنزری، نظیر زری و مارال، یا مشدحسن و شازده احتجاب و جلال‌آریان کسی را بسازد و به ادبیات و مردم ایران معرفی کند و این معرفی به‌‌گونه معرفتی دیرپا و شاید همیشگی در حافظه ملی و حتی حافظه جهانی درآید، آنگاه، برتر از وسواس‌های سبک و شیوه، می‌توان او را نویسنده موفقی دانست»، انگار پیشاپیش خطر افراط در نگاه کارگاهی و مدرسه‌ای به ادبیات را هشدار می‌دهد؛ یعنی همان‌چه امروزه به خلق آثاری اغلب متوسط و عاری از «آن»ی که در هر کار ادبی باید باشد تا آن را ماندگار کند، منجر شده است.
بین واحدهای درسی رشته زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه‌ها، کلا چهارواحد (دو واحد شعر و دو واحد نثر) به ادبیات معاصر اختصاص داده شده است که عملا یعنی هیچ؛ اما کاش دست‌کم تدریس همین اندک به کسانی چون محمدعلی سپانلو سپرده می‌شد که به چم و خم این ادبیات واردند و می‌توانند در کمترین فرصت خطوط اصلی این ادبیات را به‌خوبی ترسیم کنند.
انتخاب‌های سپانلو از متون کهن ادبیات فارسی در کتاب «قصه‌قدیم» را هم با توجه به نوع نگاه سپانلو به ادبیات کهن و دیدن و برگزیدن آنچه از این ادبیات که قابلیت امروزی‌شدن دارد، می‌توان جزیی از پروژه او در زمینه ادبیات معاصر ایران به‌شمار آورد. «قصه قدیم» حاصل جست‌وجویی است در ادبیات کهن به‌قصد کشف و ارایه ظرفیت‌هایی در آن متون که همچنان به‌کار می‌آیند و می‌توانند چشم‌اندازهایی تازه را به‌روی ادبیات معاصر ایران بگشایند. آنچه سپانلو در کتاب «قصه قدیم» از متون کهن گردآورده، خود نقشه گنجی است که قصه‌نویس جوان امروز با در دست داشتن آن می‌تواند به ذخایر فرهنگی بزرگی دست یابد؛ ذخایری که اغلب به دلیل نقشه‌های قلابی که ناواردان به دست داده‌اند همچنان دست نخورده باقی مانده‌اند، حال‌آنکه دستیابی به آنها به قول سپانلو می‌تواند «به قصه‌های امروز ریزه‌کاری‌های ویژه و یگانه‌ای بدهد.»
آنچه از پس نیم‌قرن کار ادبی محمدعلی سپانلو، امروز بیش از هرچیز به‌چشم می‌آید، گستره کاری چنان متنوعی است که مثل خیابان‌ها و کوچه‌پس‌کوچه‌های شعر او می‌توان در آن قدم زد، ویترین‌ها و چشم‌اندازهای رنگارنگش را تماشا کرد و هربار از جایی از آن سر درآورد؛ گستره‌ای که باز مثل شعرهای سپانلو، سنت و مدرنیته را به‌صورتی همزمان و درهم‌تنیده‌ در خود جای داده است؛ چنانکه در نگاهی همزمان به کارنامه کاری او- و اینجا شعر او را از این کارنامه بیرون می‌گذارم که آن خود نیاز به بررسی جداگانه و مفصل دارد- می‌بینیم که ناگهان از جنب‌وجوش ادبیات متجدد از مشروطه به این‌سو، صدای زنگ عبور آرام و آهنگین کاروان فرهنگ و ادبیات کهن به گوش می‌رسد. در کارنامه کاری سپانلو- تاکید می‌کنم جدا از شعر- با انواع نوشته‌هایی رو‌به‌رو هستیم که همه در کنار یکدیگر منظومه‌ای می‌سازند که به تعبیر خود سپانلو در مقدمه کتاب در جست‌وجوی واقعیت، «ارگانیزم زنده ادبیات» را در خود دارند؛ چراکه سپانلو چه در حاشیه‌نویسی‌هایش بر قصه‌های نویسندگان معاصر، چه در دلمشغولی عمیقش با ادبیات مشروطه، چه در نقدها و یادداشت‌های ادبی‌اش در نشریات و چه در تلاش‌اش برای صورتبندی جلوه‌های گوناگون ادبیات پیشرو در ایران و چه در آنچه در زمینه گردآوری و معرفی متون کهن انجام داده، همواره در جست‌وجوی آن ارگانیزم زنده ادبیات بوده است و ماحصل این جست‌وجو، نوشته‌هایی است که در آنها دانش و وسعت مطالعه نویسنده‌شان، با درک و دریافتی عمیقا شهودی از ادبیات پیوند خورده است که نتیجه این پیوند کشف جان و جوهر متن ادبی است. کشف همان‌چه در یک اثر ادبی اصیل که به قول سپانلو، باز در همان مقدمه‌ای که به آن اشاره شد «بر اثر گذشت زمان فاسد نمی‌شود.» از این‌رو وقتی از پس این همه‌سال که به مجموع آنچه سپانلو درباره ادبیات ایران نوشته است نگاه می‌کنیم، می‌بینیم این نوشته‌ها در عین اختصار و فشرد‌گی، همچنان نقشه راه مطمئنی را برای هر آن‌که بخواهد اساسی‌ترین وجوه ادبیات معاصر ایران را بشناسد به دست می‌دهد. به بیانی می‌توان گفت نوشته‌های سپانلو درباره ادبیات معاصر و به‌ویژه نویسندگان و شاعران هم‌عصر خود، نقطه شروع مطمئنی است برای هرکس که بخواهد به شناختی درست از ادبیات معاصر ایران و مبدا‌ها و مَفصل‌ها و مسیرها و جریان‌های اصلی آن دست یابد؛ چرا که سپانلو نه‌فقط به‌گواه نوشته‌هایش درباره نویسندگان و شاعران تثبیت شده، که حتی به گواه اشاره‌هایش به آثار جوان‌ترهایی که او بارقه‌ای در کارشان یافته است و تشخیص درست و دقیق آن بارقه‌ها، طرحی نسبتا دقیق از ادبیات معاصر به دست می‌دهد. (اینکه برخی از آن نویسندگان بعدها یا با دست‌کم‌گرفتن آن بارقه‌ها در کار خود و یا به هزارویک‌دلیل دیگر به خاموشی گراییدند دیگر دست منتقد نبوده است.)
به واقع بسیاری از یادداشت‌های سپانلو درباره ادبیات معاصر ایران به طرح‌های فوری، اما دقیقی می‌ماند که در آنها شاکله متن ادبی با چند خط، به‌درستی ترسیم شده است. موجز و درست؛ این مشخصه اصلی اغلب یادداشت‌های سپانلو است. او بیشتر وقت‌ها در ارزیابی آثار ادبی معاصر، به‌قول معروف «به‌خال‌زده است». چنانکه مثلا در سال49 در مجموعه «باز‌آفرینی واقعیت»، در حاشیه‌اش بر قصه «خاکسترنشین‌ها»ی ساعدی، با اشاره به آمیختگی رئالیسم ساعدی با «طعم عمیق فانتاستیک»، رد رئالیسم جادویی را زمانی در کار ساعدی می‌زند که هنوز دست‌کم در ادبیات ایران خبری از مارکز نیست و سپانلو کار ساعدی را با آستوریاس قیاس می‌کند که قدیمی‌تر از مارکز است. سال‌ها بعد از این نوشته کوتاه سپانلو بود که شاملو در گفت‌و‌گویش با محمد محمدعلی، ساعدی را «پیشکسوت گابریل گارسیامارکز» خواند. در همان «باز‌‌آفرینی‌ واقعیت»، سپانلو در آغاز حاشیه‌اش بر دوقصه از ناصر تقوایی، نه درباره خود تقوایی که درباره آنها که به تقلید مکانیکی از سبک همینگوی مشغولند، می‌نویسد: «نوشتن به‌شیوه همینگوی، در سال‌های اخیر، اسلوبی جامد را به اغلب گرته‌برداران وطنی تحمیل کرده است؛ زیرا از یک مقطع سطحی، نمای این شیوه، شبکه‌ای زمخت است که به‌وسیله عکس‌برگردان‌کردن گفت‌وگوهای بی‌توضیح و اعمالی که از انگیزه آنها اطلاعی نیست ترسیم می‌شود. به عبارت دیگر، بیشتر این طبع‌آزمایان «شیوه همینگوی‌ای»، فاقد طبیعت جامعی هستند که حالات بیان نشده را در فضای خالی بین کلمات کار بگذارد. طبیعتی که حادثه‌ای ناگفته را در پشت داستان به جریان اندازد و همچنان که ظاهرا مثل یک خبرنگار از اتفاق، گرته‌برداری می‌کند عملا و عمقا در واقعیت انتخابی هشیارانه صورت دهد و به خبری ساده خاصیت درامی بخشد.» این جملات انگار نه در اواخر دهه40 و در نقد مقلدان مکانیکی سبک همینگوی که در سال‌های نزدیک و در واکنش به تب «کاروری‌نویسی» سال‌های اخیر نوشته شده‌اند، چراکه در کار این مقلدان وطنی کارور -که خود سخت از همینگوی متاثر بود- نیز می‌توان همان ایراد عمده‌ای را یافت که در توصیف آن، نقل بی‌کم‌وکاست همین جملات سپانلو در نقد مقلدان همینگوی به خودی خود بیانگر مقصود است، بی‌اینکه نیاز باشد چیزی به آن بیفزاییم یا وقتی در مقدمه «در جست‌وجوی واقعیت» می‌نویسد: «اگر داستان‌نویس ایرانی توانست نظیر نقاش قلمدان و پیرمرد خنزرپنزری، نظیر زری و مارال، یا مشدحسن و شازده احتجاب و جلال‌آریان کسی را بسازد و به ادبیات و مردم ایران معرفی کند و این معرفی به‌‌گونه معرفتی دیرپا و شاید همیشگی در حافظه ملی و حتی حافظه جهانی درآید، آنگاه، برتر از وسواس‌های سبک و شیوه، می‌توان او را نویسنده موفقی دانست»، انگار پیشاپیش خطر افراط در نگاه کارگاهی و مدرسه‌ای به ادبیات را هشدار می‌دهد؛ یعنی همان‌چه امروزه به خلق آثاری اغلب متوسط و عاری از «آن»ی که در هر کار ادبی باید باشد تا آن را ماندگار کند، منجر شده است.
بین واحدهای درسی رشته زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه‌ها، کلا چهارواحد (دو واحد شعر و دو واحد نثر) به ادبیات معاصر اختصاص داده شده است که عملا یعنی هیچ؛ اما کاش دست‌کم تدریس همین اندک به کسانی چون محمدعلی سپانلو سپرده می‌شد که به چم و خم این ادبیات واردند و می‌توانند در کمترین فرصت خطوط اصلی این ادبیات را به‌خوبی ترسیم کنند.
انتخاب‌های سپانلو از متون کهن ادبیات فارسی در کتاب «قصه‌قدیم» را هم با توجه به نوع نگاه سپانلو به ادبیات کهن و دیدن و برگزیدن آنچه از این ادبیات که قابلیت امروزی‌شدن دارد، می‌توان جزیی از پروژه او در زمینه ادبیات معاصر ایران به‌شمار آورد. «قصه قدیم» حاصل جست‌وجویی است در ادبیات کهن به‌قصد کشف و ارایه ظرفیت‌هایی در آن متون که همچنان به‌کار می‌آیند و می‌توانند چشم‌اندازهایی تازه را به‌روی ادبیات معاصر ایران بگشایند. آنچه سپانلو در کتاب «قصه قدیم» از متون کهن گردآورده، خود نقشه گنجی است که قصه‌نویس جوان امروز با در دست داشتن آن می‌تواند به ذخایر فرهنگی بزرگی دست یابد؛ ذخایری که اغلب به دلیل نقشه‌های قلابی که ناواردان به دست داده‌اند همچنان دست نخورده باقی مانده‌اند، حال‌آنکه دستیابی به آنها به قول سپانلو می‌تواند «به قصه‌های امروز ریزه‌کاری‌های ویژه و یگانه‌ای بدهد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.