|

سکوت سرد، آینده روابط روسیه و آمریکا

در تئاتر کلاسیک روسیه وقتی صحنه نمایش می‌خواهد صدای حضار را بلند کند، همه بازیگرهای روی صحنه و بیرون از صحنه یک جمله را تکرار می‌کنند: «چه می‌شود گفت وقتی چیزی برای گفتن وجود ندارد.» به نظرم گزارش‌های چرند هفته اخیر رسانه‌ها نیز نسخه‌ای از همین پدیده است.
حالا به نظر می‌رسد مفسران دوبرابر شده‌اند. از آن سو روان‌شناسان تلاش می‌کنند از معنای دقیق‌تر صحبت‌های ولادیمیر پوتین، رییس‌جمهور روسیه و باراک اوباما، رییس‌جمهور ایالات‌متحده در پکن و بریزبن یا گپ چند‌دقیقه‌ای‌شان در این و آن سالن پرده بردارند، اما این دو چگونه می‌توانسته‌اند در این بحث‌های زودگذر «دیپلماسی سرعتی» در مورد محتوای مسایل اوکراین و ایران صحبت کنند؟
سوال این است که آیا صحبت‌کردن این دو رییس‌جمهور مهم است؟ البته که مهم است. خوب است که بدانید دو‌طرف درایت کافی برای تصدیق وجود یکدیگر را دارند، اما این حداکثر امیدی است که می‌توانیم این روزها داشته باشیم. روابط آمریکا و روسیه به نقطه‌ای رسیده که صحبت‌کردن به‌تنهایی نمی‌تواند چیزی را تغییر دهد. پوتین و اوباما مکالمات خود را به بحث آب‌وهوا یا کت اهدایی‌شان از سازمان اجلاس، محدود کرده‌اند. دلیل آن این نیست که آنها اختلافات برطرف‌نشدنی‌ای دارند. مشکل این است که دو طرف هیچ حرفی برای گفتن ندارند؛ به عبارت دقیق‌تر، بحث‌های زیادی برای گفت‌وگو وجود دارد اما آنها انگیزه‌ای برای تلاش ندارند؛ چراکه هر دوطرف پیش‌پیش از همه عبارات و استدلال‌های طرف مقابل آگاهند. شکاف عمیقی بین روسیه و آمریکا باز شده، اما این‌بار نه بر سر ایدئولوژی متفاوت، بلکه درک متفاوت از گذشته، حال و آینده جهان. روابط آمریکا و روسیه در زمان جنگ سرد هم آشکارا خصمانه بود اما این امر موجب توافق دو طرف بر قواعد بازی و قبول رفتارهای پذیرفتنی نمی‌شد. آنها درگیری‌های شدید و تنش‌های خطرناکی داشتند اما ایجاد چارچوب مورد قبول طرفین را پذیرفته بودند، اما همزمان با پایان مواجهه، چارچوب‌ها هم از هم پاشیدند.
ایالات‌متحده به‌تنهایی و با احساس قدرت‌مطلق از آن بن‌بست بیرون آمد، امری که به‌عنوان نتیجه طبیعی و کاملا سزاوار دیده شد. در همین حال، روسیه سوگوار ازدست‌دادن موقعیت ابرقدرتی‌اش شد و این امر نه‌تنها برای روسیه بلکه برای کل نظم جهانی، حسی شکننده بر جای گذاشت. ایالات متحده، جهان مدرن را محصول خلقت خود می‌بیند، امری رو به جلو که پیروزی‌اش در جنگ سرد به تکمیل آن کمک کرد. آمریکا خود را محق و حتی متعهد می‌داند که به‌ شکل‌دادن نظم‌جهانی با همان قالب پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی ادامه دهد. اگرچه اوباما با برنامه‌ای جدید بر سر کار آمد و با درک این موضوع که نمی‌تواند ایالات‌متحده را با همان شیوه قدیمی اداره کند، اما در نهایت گرفتار روش پیشینیان خود شد. تفاوت فقط این است که او با اکراه این کار را می‌کند و دستاوردها هم کمتر قانع‌کننده است. از آن سو احساس آسیب‌پذیری روسیه به عنوان بازنده جنگ سرد، با ترس از تلاش هژمونی جهانی برای سلطه ادغام شده است.
ایالات متحده و روسیه هریک به دلایلی، می‌خواهند یا همدیگر را محدود کنند یا متوقف. در چنین شرایطی چه مذاکراتی امکان‌پذیر است؟ تنها بحثی که برای گفت‌وگو باقی می‌ماند آب‌وهوا و منظره زیباست. این درست که همین میزان صحبت هم خوب است، اما همین میزان هم فقط در حاشیه این یا آن کنفرانس بین‌المللی اتفاق می‌افتد. مطمئنا وقتی رهبران دو کشور بزرگ جهان که هر دو ابرقدرت هسته‌ای هستند از گفت‌وگو جدی با یکدیگر سر باز می‌زنند، یعنی یک جای بساط می‌لنگد. از این گذشته، اینچنین درگیری‌های نهفته‌ای در طولانی‌مدت خطرناک است. اما شرایط امروز این است و هیچ تغییر سریعی پیش‌بینی نمی‌شود.
اوباما در دو سال پایانی دوران ریاست‌جمهوری‌اش، مسایل بسیار مهم‌تری از روسیه دارد. او اولا باید با کنگره متخاصمی همکاری کند که پیش‌تر او را به‌دلیل وادادن همیشگی به پوتین سرزنش کرده‌اند. از دیگر سو، آنچه از بازسازی روابط با کرملین باقی مانده،دیگر کارساز نیست و فقدان درک متقابل مانع از ایجاد دستور کار جدید می‌شود. در نهایت اینکه روسیه اولویت آمریکا نیست و واشنگتن برای اهداف کنونی و کوتاه‌مدت خود به مسکو نیازی ندارد. همکاری‌ها تنها به‌دلیل جنبش‌های بزرگ در عرصه بین‌المللی ضروری است اما درنظرگرفتن این واقعیت نیازمند استراتژی است و استراتژی چیزی است که وجود ندارد. پوتین هم دلایل کمی برای تغییر رویکرد خود نسبت به ایالات متحده دارد؛ اول اینکه او به راستی معتقد است که سیاست خارجی آمریکا مخرب و احمقانه است، از آن‌سو موضع ضدآمریکایی او بیش از هرچیز دیگری موجب افزایش محبوبیت او در کشورش می‌شود. و در آخر اینکه روسیه روابط خود با کشورهای غیرعربی را تاحد زیادی افزایش داده که این امر نیازمند این است که مسکو خود را به عنوان جایگزین ایالات متحده نشان دهد.
در تئاتر کلاسیک روسیه وقتی صحنه نمایش می‌خواهد صدای حضار را بلند کند، همه بازیگرهای روی صحنه و بیرون از صحنه یک جمله را تکرار می‌کنند: «چه می‌شود گفت وقتی چیزی برای گفتن وجود ندارد.» به نظرم گزارش‌های چرند هفته اخیر رسانه‌ها نیز نسخه‌ای از همین پدیده است.
حالا به نظر می‌رسد مفسران دوبرابر شده‌اند. از آن سو روان‌شناسان تلاش می‌کنند از معنای دقیق‌تر صحبت‌های ولادیمیر پوتین، رییس‌جمهور روسیه و باراک اوباما، رییس‌جمهور ایالات‌متحده در پکن و بریزبن یا گپ چند‌دقیقه‌ای‌شان در این و آن سالن پرده بردارند، اما این دو چگونه می‌توانسته‌اند در این بحث‌های زودگذر «دیپلماسی سرعتی» در مورد محتوای مسایل اوکراین و ایران صحبت کنند؟
سوال این است که آیا صحبت‌کردن این دو رییس‌جمهور مهم است؟ البته که مهم است. خوب است که بدانید دو‌طرف درایت کافی برای تصدیق وجود یکدیگر را دارند، اما این حداکثر امیدی است که می‌توانیم این روزها داشته باشیم. روابط آمریکا و روسیه به نقطه‌ای رسیده که صحبت‌کردن به‌تنهایی نمی‌تواند چیزی را تغییر دهد. پوتین و اوباما مکالمات خود را به بحث آب‌وهوا یا کت اهدایی‌شان از سازمان اجلاس، محدود کرده‌اند. دلیل آن این نیست که آنها اختلافات برطرف‌نشدنی‌ای دارند. مشکل این است که دو طرف هیچ حرفی برای گفتن ندارند؛ به عبارت دقیق‌تر، بحث‌های زیادی برای گفت‌وگو وجود دارد اما آنها انگیزه‌ای برای تلاش ندارند؛ چراکه هر دوطرف پیش‌پیش از همه عبارات و استدلال‌های طرف مقابل آگاهند. شکاف عمیقی بین روسیه و آمریکا باز شده، اما این‌بار نه بر سر ایدئولوژی متفاوت، بلکه درک متفاوت از گذشته، حال و آینده جهان. روابط آمریکا و روسیه در زمان جنگ سرد هم آشکارا خصمانه بود اما این امر موجب توافق دو طرف بر قواعد بازی و قبول رفتارهای پذیرفتنی نمی‌شد. آنها درگیری‌های شدید و تنش‌های خطرناکی داشتند اما ایجاد چارچوب مورد قبول طرفین را پذیرفته بودند، اما همزمان با پایان مواجهه، چارچوب‌ها هم از هم پاشیدند.
ایالات‌متحده به‌تنهایی و با احساس قدرت‌مطلق از آن بن‌بست بیرون آمد، امری که به‌عنوان نتیجه طبیعی و کاملا سزاوار دیده شد. در همین حال، روسیه سوگوار ازدست‌دادن موقعیت ابرقدرتی‌اش شد و این امر نه‌تنها برای روسیه بلکه برای کل نظم جهانی، حسی شکننده بر جای گذاشت. ایالات متحده، جهان مدرن را محصول خلقت خود می‌بیند، امری رو به جلو که پیروزی‌اش در جنگ سرد به تکمیل آن کمک کرد. آمریکا خود را محق و حتی متعهد می‌داند که به‌ شکل‌دادن نظم‌جهانی با همان قالب پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی ادامه دهد. اگرچه اوباما با برنامه‌ای جدید بر سر کار آمد و با درک این موضوع که نمی‌تواند ایالات‌متحده را با همان شیوه قدیمی اداره کند، اما در نهایت گرفتار روش پیشینیان خود شد. تفاوت فقط این است که او با اکراه این کار را می‌کند و دستاوردها هم کمتر قانع‌کننده است. از آن سو احساس آسیب‌پذیری روسیه به عنوان بازنده جنگ سرد، با ترس از تلاش هژمونی جهانی برای سلطه ادغام شده است.
ایالات متحده و روسیه هریک به دلایلی، می‌خواهند یا همدیگر را محدود کنند یا متوقف. در چنین شرایطی چه مذاکراتی امکان‌پذیر است؟ تنها بحثی که برای گفت‌وگو باقی می‌ماند آب‌وهوا و منظره زیباست. این درست که همین میزان صحبت هم خوب است، اما همین میزان هم فقط در حاشیه این یا آن کنفرانس بین‌المللی اتفاق می‌افتد. مطمئنا وقتی رهبران دو کشور بزرگ جهان که هر دو ابرقدرت هسته‌ای هستند از گفت‌وگو جدی با یکدیگر سر باز می‌زنند، یعنی یک جای بساط می‌لنگد. از این گذشته، اینچنین درگیری‌های نهفته‌ای در طولانی‌مدت خطرناک است. اما شرایط امروز این است و هیچ تغییر سریعی پیش‌بینی نمی‌شود.
اوباما در دو سال پایانی دوران ریاست‌جمهوری‌اش، مسایل بسیار مهم‌تری از روسیه دارد. او اولا باید با کنگره متخاصمی همکاری کند که پیش‌تر او را به‌دلیل وادادن همیشگی به پوتین سرزنش کرده‌اند. از دیگر سو، آنچه از بازسازی روابط با کرملین باقی مانده،دیگر کارساز نیست و فقدان درک متقابل مانع از ایجاد دستور کار جدید می‌شود. در نهایت اینکه روسیه اولویت آمریکا نیست و واشنگتن برای اهداف کنونی و کوتاه‌مدت خود به مسکو نیازی ندارد. همکاری‌ها تنها به‌دلیل جنبش‌های بزرگ در عرصه بین‌المللی ضروری است اما درنظرگرفتن این واقعیت نیازمند استراتژی است و استراتژی چیزی است که وجود ندارد. پوتین هم دلایل کمی برای تغییر رویکرد خود نسبت به ایالات متحده دارد؛ اول اینکه او به راستی معتقد است که سیاست خارجی آمریکا مخرب و احمقانه است، از آن‌سو موضع ضدآمریکایی او بیش از هرچیز دیگری موجب افزایش محبوبیت او در کشورش می‌شود. و در آخر اینکه روسیه روابط خود با کشورهای غیرعربی را تاحد زیادی افزایش داده که این امر نیازمند این است که مسکو خود را به عنوان جایگزین ایالات متحده نشان دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.