بازی برد- باخت پوتین
الهه کولایی . استاد دانشگاه تهران
آنچه در روزهای اخیر در جریان نشست گروه 20در تقابل آشکار میان روسیه و کشورهای غربی شکل گرفت، تنها نمایی از روابط تیرهوتار شده روسیه و غرب را به تصویر میکشد. واقعیت این است که در سالهای پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، رهبران روسیه انتظار داشتند به عنوان بازیگری «برابر»، با ایالات متحده در رقابتهای جهانی حضور یابند و بتوانند از میراث اتحاد شوروی را -که در اختصاص صندلی عضویت دایم شورای امنیت به روسیه انعکاس یافته بود- در دیگر سطوح و جنبههای سیاست جهانی بهرهبرداری کنند. با اینکه این تصور از ریشه بسیار قدرتمند تاریخی در روسیه برخوردار بود، اما تحولات بیش از دو دهه پس از فروپاشی نشان دادند این خوشبینی افراطی، کمتر مجال عینیتیافتن دارد و رهبران روسیه بسیار سریع، به واقعیتهای ژئوپلیتیکی کشور خود توجه کردند. در پرتو این واقعیتهای روشن، شکاف روزافزون میان روسیه و غرب در سالهای گذشته شکل گرفت. روسیه با حمله سنگین نیروهای نظامی خود به گرجستان در تابستان سال 2008 و حمایت اخیر از جداییطلبان اوکراین در بحران کریمه و شرق اوکراین، به مداخلهجویی غرب در حریم این کشور در جمهوریهای شوروی سابق، پاسخ داده و به طور
فزایندهای، بیاعتمادی خود نسبت به اهداف و سیاستهای غرب را مطرح کرده است. پایبندی روسیه به الزامات ژئوپلیتیکی سرزمین، رهبران روسیه را متوجه تقابل آشکار میان منافع آنها با دولتهای اروپایی و آمریکا کرده است. در حالیکه روسها حاضر نیستند تجربه شکستخورده اتحاد شوروی را در تقابل افزایشیابنده تکرار کنند، با این حال بهرسمیتنشناختن منافع ویژه روسیه در کشورهای پیرامونی آن با مقاومت شدید مسکو همراه بوده است. این مقاومت و مخالفت در موضوع گسترش ناتو به سوی شرق در مرحله استقرار سپر دفاع موشکی در اروپا و حتی زیر سوالبردن همه توافقات کاهش تسلیحات میان روسیه و آمریکا، بازتاب یافته است. به نظر میرسد همانگونه که میخاییل گورباچف و هنری کسینجر نیز اخیرا مطرح کردهاند، پوتین با بهرهگیری از منابع قدرت بینظیر روسیه در حوزه انرژی و وابستگی اروپا به آن و توسعه روابط در این حوزه با چین، میکوشد تا نکات اشاره شده را در روابط خود با غرب به ویژه آمریکا سامان دهد. بدون تردید بازی «برد- باخت»ی که پوتین آغاز کرده است اگر در کوتاهمدت قابل ادامه باشد در بلندمدت قابل ادامه نخواهد بود، به ویژه با دگرگونیهایی که در حوزه
بهرهبرداری از منابع جدید انرژی در ایالاتمتحده رخ داده است، به نظر میرسد طی دهه آینده، این اهرم هم کارآمدی کنونی خود را برای روسیه از دست بدهد، به نظر نمیرسد اما این ملاحظات نیز در شرایط کنونی به تغییر جدی در رفتار سیاست خارجی روسیه بینجامد و براساس تجربه دو دهه گذشته، به نظر میرسد روسیه در این مسیر، عزم خود را جزم کرده و مصمم است تا هزینههای این بازی را نیز از محل منابع انرژی خود بپردازد؛ حوزهای که کشورهای اروپایی بهشدت نسبت به آن آسیبپذیر هستند و دست روسیه را در کوتاهمدت برای پیگیری این سیاست بازمیگذارد.
آنچه در روزهای اخیر در جریان نشست گروه 20در تقابل آشکار میان روسیه و کشورهای غربی شکل گرفت، تنها نمایی از روابط تیرهوتار شده روسیه و غرب را به تصویر میکشد. واقعیت این است که در سالهای پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، رهبران روسیه انتظار داشتند به عنوان بازیگری «برابر»، با ایالات متحده در رقابتهای جهانی حضور یابند و بتوانند از میراث اتحاد شوروی را -که در اختصاص صندلی عضویت دایم شورای امنیت به روسیه انعکاس یافته بود- در دیگر سطوح و جنبههای سیاست جهانی بهرهبرداری کنند. با اینکه این تصور از ریشه بسیار قدرتمند تاریخی در روسیه برخوردار بود، اما تحولات بیش از دو دهه پس از فروپاشی نشان دادند این خوشبینی افراطی، کمتر مجال عینیتیافتن دارد و رهبران روسیه بسیار سریع، به واقعیتهای ژئوپلیتیکی کشور خود توجه کردند. در پرتو این واقعیتهای روشن، شکاف روزافزون میان روسیه و غرب در سالهای گذشته شکل گرفت. روسیه با حمله سنگین نیروهای نظامی خود به گرجستان در تابستان سال 2008 و حمایت اخیر از جداییطلبان اوکراین در بحران کریمه و شرق اوکراین، به مداخلهجویی غرب در حریم این کشور در جمهوریهای شوروی سابق، پاسخ داده و به طور
فزایندهای، بیاعتمادی خود نسبت به اهداف و سیاستهای غرب را مطرح کرده است. پایبندی روسیه به الزامات ژئوپلیتیکی سرزمین، رهبران روسیه را متوجه تقابل آشکار میان منافع آنها با دولتهای اروپایی و آمریکا کرده است. در حالیکه روسها حاضر نیستند تجربه شکستخورده اتحاد شوروی را در تقابل افزایشیابنده تکرار کنند، با این حال بهرسمیتنشناختن منافع ویژه روسیه در کشورهای پیرامونی آن با مقاومت شدید مسکو همراه بوده است. این مقاومت و مخالفت در موضوع گسترش ناتو به سوی شرق در مرحله استقرار سپر دفاع موشکی در اروپا و حتی زیر سوالبردن همه توافقات کاهش تسلیحات میان روسیه و آمریکا، بازتاب یافته است. به نظر میرسد همانگونه که میخاییل گورباچف و هنری کسینجر نیز اخیرا مطرح کردهاند، پوتین با بهرهگیری از منابع قدرت بینظیر روسیه در حوزه انرژی و وابستگی اروپا به آن و توسعه روابط در این حوزه با چین، میکوشد تا نکات اشاره شده را در روابط خود با غرب به ویژه آمریکا سامان دهد. بدون تردید بازی «برد- باخت»ی که پوتین آغاز کرده است اگر در کوتاهمدت قابل ادامه باشد در بلندمدت قابل ادامه نخواهد بود، به ویژه با دگرگونیهایی که در حوزه
بهرهبرداری از منابع جدید انرژی در ایالاتمتحده رخ داده است، به نظر میرسد طی دهه آینده، این اهرم هم کارآمدی کنونی خود را برای روسیه از دست بدهد، به نظر نمیرسد اما این ملاحظات نیز در شرایط کنونی به تغییر جدی در رفتار سیاست خارجی روسیه بینجامد و براساس تجربه دو دهه گذشته، به نظر میرسد روسیه در این مسیر، عزم خود را جزم کرده و مصمم است تا هزینههای این بازی را نیز از محل منابع انرژی خود بپردازد؛ حوزهای که کشورهای اروپایی بهشدت نسبت به آن آسیبپذیر هستند و دست روسیه را در کوتاهمدت برای پیگیری این سیاست بازمیگذارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.