|

نه جمهوریخواهان نه دموکرات‌ها اثری روی «رابطه» نداشتند

سه دهه عکس‌های یادگاری

صادق زیباکلام . استاد دانشگاه تهران

شاید در وهله اول اینطور به‌نظر می‌رسد که روابط میان ایران و آمریکا نوین شده است. بارها شرایط و وضعیتی پیش ‌آمده و به‌نظر می‌رسد که ممکن است تحولی در دیوار بی‌اعتمادی یا دشمنی دیرینه میان دوکشور دارد ظاهر می‌شود و دوطرف با یکدیگر عکس یادگاری گرفته‌اند. اما آنقدرها طول نکشیده که آن پنجره نیمه‌باز دومرتبه بسته شده و دو کشور باز برگشته‌اند برسر مواضع خصمانه اولیه. از نظر تاریخی نخستین عکس یادگاری و نخسین‌بار که سعی شد پنجره باز شود و ما یک عکس یادگاری گرفته‌ایم، مربوط می‌شود به چندماه بعد از انقلاب - احتمالا هشت‌ماه بعد از انقلاب - عکس مربوط به زمانی می‌شود که ابرهای سیاه آمریکاستیزی به‌همراه نخستین وزش توفان «آمریکاستیزی» در آسمان ایران ظاهر شده‌اند. مرحوم مهندس بازرگان به‌همراه دکتر ابراهیم یزدی، وزیر خارجه و مرحوم دکتر مصطفی چمران، وزیر دفاع برای شرکت در مراسم سالگرد انقلاب الجزایر به آن کشور رفته‌اند؛ در هتلی که محل اقامت آنان بود هیات بلندپایه‌ای از مقامات ارشد کاخ‌سفید هم حضور داشتند.
پرژینسکی، مشاور امنیت ملی و به‌علاوه مرد شماره دو دولت جیمی کارتر، سایروس‌ونس، وزیر خارجه و هارولد براون، وزیر دفاع آمریکایی‌ها توسط الجزایری‌ها تقاضای ملاقات با هیات ایرانی می‌کنند؛ هیات ایرانی هم پس از شور و مشورت پاسخ مثبت می‌دهند. جیمز برکر که بعدها در دولت جورج بوش، پسر وزیر دفاع می‌شود، آن روزها سمت پایینی در وزارت خارجه داشته و به‌اصطلاح «میرزابنویس» شاهد گفت‌وگوها بوده. یادداشت‌های او که بعدا رسما منتشر می‌شود حکایت از آن دارد که هیات آمریکایی به هیات ایرانی اظهار می‌دارد که واشنگتن انقلاب ایران را درک می‌کند و جمهوری اسلامی ایران را به رسمیت می‌شناسد و هیچ دشمنی‌ای با دولت اسلامی و ملت ایران ندارد؛ خواهان- ادامه مناسبات گسترده میان دوکشور همچنان هستیم؛ ما و شما دشمن مشترکی به نام اتحاد جماهیرشوروی داریم و بالاخره اینکه ما و شما مسایلی بسیار فوری و فوتی درخصوص حجم انبوه سفارشات ایران به آمریکا، وضعیت قراردادهای تجاری فی‌مابین دوکشور و دارایی‌های گسترده ایران در آمریکا اعم از حساب‌های متعلق به مقامات رژیم سابق در آن کشور به‌علاوه حساب‌های دولتی، یک‌دوجین اموال غیرمعقول متعلق به دولت ایران و مقامات ایرانی در آن کشور که همه اینها باید مورد بررسی کارشناسان دوکشور قرار گیرد، داریم برژینسکی می‌افزاید از جمله مهم‌ترین و پرحجم‌ترین مسایل تجاری، مربوط به سفارشات تسلیحاتی شاه می‌شود که بالغ بر میلیاردها دلار است. برخی از سفارشات را ایران،‌ بهای آنها را پرداخته و آماده حمل هستند. درصدی از بهای آنها پرداخته شده اما مساله مهم آن است که ما نمی‌توانیم تسلیحاتی را که جنبه تهاجمی داشته باشد، در شرایط فعلی به ایران بدهیم اما تمامی تسلیحاتی که جنبه دفاعی دارند از نظر ما منعی برای ارسال به ایران ندارد. به‌هرحال کارشناسان ما و شما بر سر سفارشات گسترده تسلیحاتی ایران هم باید مذاکرات زیادی داشته باشند اینها رئوس مسایل مهمی بوده که از سوی هیات آمریکایی در نخستین ملاقات رسمی با مقامات ایران مطرح می‌شود یا ما باید علی‌القاعده بگوییم که برژینسکی و مابقی دروغ می‌گفته‌اند و هیچ‌کدام از سخنان آمریکایی‌ها واقعیت نداشته یا باید از مقامات ایرانی بپرسیم که شما در پاسخ به آن شاخه زیتون چه گفتید؟ به چه دلیل آن سخنان را نپذیرفتید؟ و بنا را بر آن گذاشتید که آمریکایی‌ها صداقت نداشته و دروغ می‌گفتند؟ عکس یادگاری بعدی ما و آمریکایی‌ها مربوط به سال‌های 66 - 65 و جریان موسوم به مک‌فارلین است. من وارد کم‌وکیف آن نمی‌شوم اما به هر حال هرچه بود کم‌وبیش داشت خوب به جلو می‌رفت، اما برخی انقلابیون رادیکال مداخله کرده ارتباط با آمریکایی‌ را به‌اصطلاح «لو» می‌دهند و مقامات ارشد ایرانی ازجمله آقای هاشمی رفسنجانی وقتی در برابر «افشاگری» قرار می‌گیرند، موضوع را علنی کرده و آمریکایی‌ها را تلویحا «متهم به دورویی و قصد» کلاه گذاشتن بر سر ایرانی‌ها می‌کنند و این می‌شود پایان ماجرا. «عکس یادگاری سوم» مربوطه دوران ریاست‌جمهوری آقای هاشمی است. ایشان که تمایل زیادی به عادی‌سازی رابطه با اروپا و آمریکا داشتند، همه طرح‌ها و نقشه‌هایشان در جریان ترور رهبران حزب دموکرات کردستان در مونیخ یا ماجرای معروف به «میکونوس» بر باد می‌رود. عکس یادگاری چهارم مربوط به کلینتون و خاتمی است. خاتمی می‌خواهد در چارچوب «تنش‌زدایی» در سیاست خارجی به غرب و آمریکا نزدیک شود. اما آمریکایی‌ها خیلی اعتمادی ندارند. خود خاتمی هم نگران از واکنش اصولگرایان، دچار وسواس و دلهره شده، نیمی از وجودش می‌خواهد طلسم آمریکاستیزی را جمع کند و نگذارد منافع ملی کشور بیش از این خسارت دشمنی ایدئولوژیک را بپردازد و در عین حال نیم دیگرش نگران از مخالفت اصولگرایان است. آن تذبذب و بی‌ارادگی، کار خودش را می‌کند و ملاقات تاریخی‌ای که می‌توانست در نیویورک میان بیل کلینتون و آقای خاتمی در اجلاس نیویورک صورت پذیرد، اتفاق نمی‌افتاد. خاتمی تعمدا آنقدر در دستشویی می‌ماند تا کلینتون رد شود. تصویر بعدی تعلق به جورج بوش و «محور شرارت» دارد. در حالی که ایران با سه‌قدرت اروپایی (آلمان، فرانسه و انگلستان) به توافق ضمنی درخصوص مساله‌ای می‌رسد و خاتمی امیدوار است که آن توافق، زمینه‌ساز نزدیکی میان واشنگتن و تهران شود، جورج بوش ایران را به همراه عراق صدام حسین و کره‌شمالی «محوریت شرارت» می‌نامد. «محور شرارت» بدل به مائده‌ای آسمانی برای طرفداران آمریکاستیزی در ایران می‌شود. آنان خاتمی و سیاست «نگاه به غرب» را محکوم می‌کنند و استدلالشان آن است که عقب‌نشینی و «لبخندهای سیاسی بیجا»ی اصلاح‌طلبان به آمریکا باعث جری‌شدن آمریکایی‌ها شده. چند عکس یادگاری دیگر هم هست که باز ایران و آمریکا را در کنار یکدیگر نشان می‌دهد. یکی از قدیمی‌ترین عکس‌ها مربوط به اواسط دهه 1370 و جنگ داخلی در بوسنی و ‌هرزگوین است. آمریکایی‌ها تعمدا رویشان را به طرف دیگر گرفته‌‌اند و تظاهر می‌کنند که نمی‌بینند سیل اسلحه و مهمات از ایران را که از طریق فرودگاه کرواسی، دارد برای مسلمانان بوسنی ارسال می‌شود. عکس دیگر بعد از 11سپتامبر است، وقتی ایران و آمریکا در کنار یکدیگر دارند طالبان را سرنگون می‌کنند. عکس سوم باز ایران و آمریکا را در کنار یکدیگر نشان می‌دهد درحالی‌که دارند علیه صدام با هم همکاری می‌کنند. عکس‌هایی هم هستند که ظاهرا مربوط به ایران و آمریکا در کنار یکدیگر هستند علیه داعش، اما این عکس‌ها به صورت «نگاتیو» هستند و چهره‌ آدم‌ها خیلی مشخص نیست. در پایان تورق آلبوم عکس‌های یادگاری میان ایران و آمریکا ظرف 35سال گذشته، این سوال مطرح می‌شود که چرا آن کنار هم نشستن‌ها هیچ‌وقت یک امر دایمی نشده و پس از «گرفتن عکس یادگاری در کنار یکدیگر»، آمریکایی‌ها و ایرانی‌ها به مسیر تخاصم بازگشته‌اند؟ شاید این سوالی باشد که بعد از 35سال، به تدریج زمان آن فرا رسیده که واقعا از خودمان بپرسیم که ریشه آمریکاستیزی در کجای انقلاب ما وجود داشته و همچنان هم برای بسیاری وجود دارد؟
شاید در وهله اول اینطور به‌نظر می‌رسد که روابط میان ایران و آمریکا نوین شده است. بارها شرایط و وضعیتی پیش ‌آمده و به‌نظر می‌رسد که ممکن است تحولی در دیوار بی‌اعتمادی یا دشمنی دیرینه میان دوکشور دارد ظاهر می‌شود و دوطرف با یکدیگر عکس یادگاری گرفته‌اند. اما آنقدرها طول نکشیده که آن پنجره نیمه‌باز دومرتبه بسته شده و دو کشور باز برگشته‌اند برسر مواضع خصمانه اولیه. از نظر تاریخی نخستین عکس یادگاری و نخسین‌بار که سعی شد پنجره باز شود و ما یک عکس یادگاری گرفته‌ایم، مربوط می‌شود به چندماه بعد از انقلاب - احتمالا هشت‌ماه بعد از انقلاب - عکس مربوط به زمانی می‌شود که ابرهای سیاه آمریکاستیزی به‌همراه نخستین وزش توفان «آمریکاستیزی» در آسمان ایران ظاهر شده‌اند. مرحوم مهندس بازرگان به‌همراه دکتر ابراهیم یزدی، وزیر خارجه و مرحوم دکتر مصطفی چمران، وزیر دفاع برای شرکت در مراسم سالگرد انقلاب الجزایر به آن کشور رفته‌اند؛ در هتلی که محل اقامت آنان بود هیات بلندپایه‌ای از مقامات ارشد کاخ‌سفید هم حضور داشتند.
پرژینسکی، مشاور امنیت ملی و به‌علاوه مرد شماره دو دولت جیمی کارتر، سایروس‌ونس، وزیر خارجه و هارولد براون، وزیر دفاع آمریکایی‌ها توسط الجزایری‌ها تقاضای ملاقات با هیات ایرانی می‌کنند؛ هیات ایرانی هم پس از شور و مشورت پاسخ مثبت می‌دهند. جیمز برکر که بعدها در دولت جورج بوش، پسر وزیر دفاع می‌شود، آن روزها سمت پایینی در وزارت خارجه داشته و به‌اصطلاح «میرزابنویس» شاهد گفت‌وگوها بوده. یادداشت‌های او که بعدا رسما منتشر می‌شود حکایت از آن دارد که هیات آمریکایی به هیات ایرانی اظهار می‌دارد که واشنگتن انقلاب ایران را درک می‌کند و جمهوری اسلامی ایران را به رسمیت می‌شناسد و هیچ دشمنی‌ای با دولت اسلامی و ملت ایران ندارد؛ خواهان- ادامه مناسبات گسترده میان دوکشور همچنان هستیم؛ ما و شما دشمن مشترکی به نام اتحاد جماهیرشوروی داریم و بالاخره اینکه ما و شما مسایلی بسیار فوری و فوتی درخصوص حجم انبوه سفارشات ایران به آمریکا، وضعیت قراردادهای تجاری فی‌مابین دوکشور و دارایی‌های گسترده ایران در آمریکا اعم از حساب‌های متعلق به مقامات رژیم سابق در آن کشور به‌علاوه حساب‌های دولتی، یک‌دوجین اموال غیرمعقول متعلق به دولت ایران و مقامات ایرانی در آن کشور که همه اینها باید مورد بررسی کارشناسان دوکشور قرار گیرد، داریم برژینسکی می‌افزاید از جمله مهم‌ترین و پرحجم‌ترین مسایل تجاری، مربوط به سفارشات تسلیحاتی شاه می‌شود که بالغ بر میلیاردها دلار است. برخی از سفارشات را ایران،‌ بهای آنها را پرداخته و آماده حمل هستند. درصدی از بهای آنها پرداخته شده اما مساله مهم آن است که ما نمی‌توانیم تسلیحاتی را که جنبه تهاجمی داشته باشد، در شرایط فعلی به ایران بدهیم اما تمامی تسلیحاتی که جنبه دفاعی دارند از نظر ما منعی برای ارسال به ایران ندارد. به‌هرحال کارشناسان ما و شما بر سر سفارشات گسترده تسلیحاتی ایران هم باید مذاکرات زیادی داشته باشند اینها رئوس مسایل مهمی بوده که از سوی هیات آمریکایی در نخستین ملاقات رسمی با مقامات ایران مطرح می‌شود یا ما باید علی‌القاعده بگوییم که برژینسکی و مابقی دروغ می‌گفته‌اند و هیچ‌کدام از سخنان آمریکایی‌ها واقعیت نداشته یا باید از مقامات ایرانی بپرسیم که شما در پاسخ به آن شاخه زیتون چه گفتید؟ به چه دلیل آن سخنان را نپذیرفتید؟ و بنا را بر آن گذاشتید که آمریکایی‌ها صداقت نداشته و دروغ می‌گفتند؟ عکس یادگاری بعدی ما و آمریکایی‌ها مربوط به سال‌های 66 - 65 و جریان موسوم به مک‌فارلین است. من وارد کم‌وکیف آن نمی‌شوم اما به هر حال هرچه بود کم‌وبیش داشت خوب به جلو می‌رفت، اما برخی انقلابیون رادیکال مداخله کرده ارتباط با آمریکایی‌ را به‌اصطلاح «لو» می‌دهند و مقامات ارشد ایرانی ازجمله آقای هاشمی رفسنجانی وقتی در برابر «افشاگری» قرار می‌گیرند، موضوع را علنی کرده و آمریکایی‌ها را تلویحا «متهم به دورویی و قصد» کلاه گذاشتن بر سر ایرانی‌ها می‌کنند و این می‌شود پایان ماجرا. «عکس یادگاری سوم» مربوطه دوران ریاست‌جمهوری آقای هاشمی است. ایشان که تمایل زیادی به عادی‌سازی رابطه با اروپا و آمریکا داشتند، همه طرح‌ها و نقشه‌هایشان در جریان ترور رهبران حزب دموکرات کردستان در مونیخ یا ماجرای معروف به «میکونوس» بر باد می‌رود. عکس یادگاری چهارم مربوط به کلینتون و خاتمی است. خاتمی می‌خواهد در چارچوب «تنش‌زدایی» در سیاست خارجی به غرب و آمریکا نزدیک شود. اما آمریکایی‌ها خیلی اعتمادی ندارند. خود خاتمی هم نگران از واکنش اصولگرایان، دچار وسواس و دلهره شده، نیمی از وجودش می‌خواهد طلسم آمریکاستیزی را جمع کند و نگذارد منافع ملی کشور بیش از این خسارت دشمنی ایدئولوژیک را بپردازد و در عین حال نیم دیگرش نگران از مخالفت اصولگرایان است. آن تذبذب و بی‌ارادگی، کار خودش را می‌کند و ملاقات تاریخی‌ای که می‌توانست در نیویورک میان بیل کلینتون و آقای خاتمی در اجلاس نیویورک صورت پذیرد، اتفاق نمی‌افتاد. خاتمی تعمدا آنقدر در دستشویی می‌ماند تا کلینتون رد شود. تصویر بعدی تعلق به جورج بوش و «محور شرارت» دارد. در حالی که ایران با سه‌قدرت اروپایی (آلمان، فرانسه و انگلستان) به توافق ضمنی درخصوص مساله‌ای می‌رسد و خاتمی امیدوار است که آن توافق، زمینه‌ساز نزدیکی میان واشنگتن و تهران شود، جورج بوش ایران را به همراه عراق صدام حسین و کره‌شمالی «محوریت شرارت» می‌نامد. «محور شرارت» بدل به مائده‌ای آسمانی برای طرفداران آمریکاستیزی در ایران می‌شود. آنان خاتمی و سیاست «نگاه به غرب» را محکوم می‌کنند و استدلالشان آن است که عقب‌نشینی و «لبخندهای سیاسی بیجا»ی اصلاح‌طلبان به آمریکا باعث جری‌شدن آمریکایی‌ها شده. چند عکس یادگاری دیگر هم هست که باز ایران و آمریکا را در کنار یکدیگر نشان می‌دهد. یکی از قدیمی‌ترین عکس‌ها مربوط به اواسط دهه 1370 و جنگ داخلی در بوسنی و ‌هرزگوین است. آمریکایی‌ها تعمدا رویشان را به طرف دیگر گرفته‌‌اند و تظاهر می‌کنند که نمی‌بینند سیل اسلحه و مهمات از ایران را که از طریق فرودگاه کرواسی، دارد برای مسلمانان بوسنی ارسال می‌شود. عکس دیگر بعد از 11سپتامبر است، وقتی ایران و آمریکا در کنار یکدیگر دارند طالبان را سرنگون می‌کنند. عکس سوم باز ایران و آمریکا را در کنار یکدیگر نشان می‌دهد درحالی‌که دارند علیه صدام با هم همکاری می‌کنند. عکس‌هایی هم هستند که ظاهرا مربوط به ایران و آمریکا در کنار یکدیگر هستند علیه داعش، اما این عکس‌ها به صورت «نگاتیو» هستند و چهره‌ آدم‌ها خیلی مشخص نیست. در پایان تورق آلبوم عکس‌های یادگاری میان ایران و آمریکا ظرف 35سال گذشته، این سوال مطرح می‌شود که چرا آن کنار هم نشستن‌ها هیچ‌وقت یک امر دایمی نشده و پس از «گرفتن عکس یادگاری در کنار یکدیگر»، آمریکایی‌ها و ایرانی‌ها به مسیر تخاصم بازگشته‌اند؟ شاید این سوالی باشد که بعد از 35سال، به تدریج زمان آن فرا رسیده که واقعا از خودمان بپرسیم که ریشه آمریکاستیزی در کجای انقلاب ما وجود داشته و همچنان هم برای بسیاری وجود دارد؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.