|

شبیه‌خوان‌ها

احمد مسجدجامعی

بعد از بازدید از این اتاق و وسایل آن‌که بسیار جالب و زیبا بود، از آقای فرخ‌رو خواستم که بچه‌های گروهش را که در آنجا حضور داشتند به ما معرفی کند؛ هرچند برخی از دوستان اصرار داشتند دیدار بسیار طولانی شده و خوب است زودتر اینجا را ترک کنیم. قبل‌تر روی قسمتی از دیوار حسینیه، لوح‌های یادبود فراوانی دیده بودیم که در همایش‌های مختلف به آقای فرخ‌رو و گروهش اعطا شده بود. یکی از این لوح‌ها مربوط به مراسم ثبت ملی تعزیه به‌عنوان آیین‌های عاشورایی بود که در بهمن سال1387 به ایشان اعطا شده بود. در این مراسم به ایشان لقب معین‌البکاء دادند. سابقه لقب معین‌البکایی به زمان ناصرالدین‌شاه بازمی‌گردد. برای اولین‌بار این لقب به شخصی به نام «میرزامحمدتقی‌خان» داده شد که مراسم تعزیه در تکیه دولت را مدیریت و کارگردانی می‌کرد. میرزامحمدتقی‌خان وظیفه تربیت تعزیه‌خوان، انتخاب افراد برای ایفای نقش‌های مختلف، طراحی صحنه، انتخاب اشعار، تهیه نمایشنامه و از همه مهم‌تر نحوه اجرای آن را عهده‌دار بود. دستیار او در این کار پسرش بود. شخصی که به این کار مشغول می‌شد، لقب ناظم‌البکاء را می‌گرفت. شبیه‌خوان‌ها معمولا تمام آنچه را که باید در هنگام اجرای نقش می‌خواندند، از حفظ بودند اما برای احتیاط یا در صورتی که قسمت‌هایی را از حفظ نبودند، در روی صحنه نمایش نسخه‌ای از نقششان را با خود همراه داشتند. البته معین‌البکاء نیز خودش محض احتیاط بیشتر، تمامی این نسخه‌ها را به‌صورت خیلی مرتب همراه داشت و آن را جلو شال‌کمر خود جا می‌داد. او معمولا برای فرمان‌دادن به هریک از افراد تعزیه، از دست‌ها، عصا و چشمان خود استفاده می‌کرد. هر یک از شبیه‌خوان‌ها برای خواندن اشعار، با توجه به نقشش، باید از دستگاه موسیقی خاصی تبعیت می‌کرد. به‌عنوان مثال نقش حضرت عباس(ع) را باید چهارگاه می‌خواند، نقش حر «عراق» و نقش عبدالله‌بن‌حسن(ع) «راک» می‌خواند. در سوال‌ها و جواب‌ها هم رعایت تناسب آوازها انجام می‌گرفت؛ اگر امام با حضرت عباس(ع) صحبتی داشت و امام «شور» می‌خواند، نقش عباس هم باید جواب خود را در همان دستگاه شور می‌داد. این موضوع نشان می‌داد که میرزامحمدتقی‌خان دستگاه‌های موسیقی را هم به‌خوبی می‌شناخت. اعطای این لقب به آقای فرخ‌رو نیز به‌خاطر آن بود که او علاوه‌بر کارگردانی و مدیریت یکی از مهم‌ترین تعزیه‌های کشور، به تربیت افراد برای ایفای نقش‌های مختلف در تعزیه نیز مشغول است.
بعد از بازدید از این اتاق و وسایل آن‌که بسیار جالب و زیبا بود، از آقای فرخ‌رو خواستم که بچه‌های گروهش را که در آنجا حضور داشتند به ما معرفی کند؛ هرچند برخی از دوستان اصرار داشتند دیدار بسیار طولانی شده و خوب است زودتر اینجا را ترک کنیم. قبل‌تر روی قسمتی از دیوار حسینیه، لوح‌های یادبود فراوانی دیده بودیم که در همایش‌های مختلف به آقای فرخ‌رو و گروهش اعطا شده بود. یکی از این لوح‌ها مربوط به مراسم ثبت ملی تعزیه به‌عنوان آیین‌های عاشورایی بود که در بهمن سال1387 به ایشان اعطا شده بود. در این مراسم به ایشان لقب معین‌البکاء دادند. سابقه لقب معین‌البکایی به زمان ناصرالدین‌شاه بازمی‌گردد. برای اولین‌بار این لقب به شخصی به نام «میرزامحمدتقی‌خان» داده شد که مراسم تعزیه در تکیه دولت را مدیریت و کارگردانی می‌کرد. میرزامحمدتقی‌خان وظیفه تربیت تعزیه‌خوان، انتخاب افراد برای ایفای نقش‌های مختلف، طراحی صحنه، انتخاب اشعار، تهیه نمایشنامه و از همه مهم‌تر نحوه اجرای آن را عهده‌دار بود. دستیار او در این کار پسرش بود. شخصی که به این کار مشغول می‌شد، لقب ناظم‌البکاء را می‌گرفت. شبیه‌خوان‌ها معمولا تمام آنچه را که باید در هنگام اجرای نقش می‌خواندند، از حفظ بودند اما برای احتیاط یا در صورتی که قسمت‌هایی را از حفظ نبودند، در روی صحنه نمایش نسخه‌ای از نقششان را با خود همراه داشتند. البته معین‌البکاء نیز خودش محض احتیاط بیشتر، تمامی این نسخه‌ها را به‌صورت خیلی مرتب همراه داشت و آن را جلو شال‌کمر خود جا می‌داد. او معمولا برای فرمان‌دادن به هریک از افراد تعزیه، از دست‌ها، عصا و چشمان خود استفاده می‌کرد. هر یک از شبیه‌خوان‌ها برای خواندن اشعار، با توجه به نقشش، باید از دستگاه موسیقی خاصی تبعیت می‌کرد. به‌عنوان مثال نقش حضرت عباس(ع) را باید چهارگاه می‌خواند، نقش حر «عراق» و نقش عبدالله‌بن‌حسن(ع) «راک» می‌خواند. در سوال‌ها و جواب‌ها هم رعایت تناسب آوازها انجام می‌گرفت؛ اگر امام با حضرت عباس(ع) صحبتی داشت و امام «شور» می‌خواند، نقش عباس هم باید جواب خود را در همان دستگاه شور می‌داد. این موضوع نشان می‌داد که میرزامحمدتقی‌خان دستگاه‌های موسیقی را هم به‌خوبی می‌شناخت. اعطای این لقب به آقای فرخ‌رو نیز به‌خاطر آن بود که او علاوه‌بر کارگردانی و مدیریت یکی از مهم‌ترین تعزیه‌های کشور، به تربیت افراد برای ایفای نقش‌های مختلف در تعزیه نیز مشغول است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.