کارشناسان بررسی کردند
الزامات احیای سازمان مدیریتوبرنامهریزی
شرق: بالاخره بعد از هفتسال، دولت یازدهم با تاخیری 14ماهه، رای به احیای سازمان مدیریت و برنامهریزی داد و روحانی به یکی از مهمترین وعدههای انتخاباتی خود عمل کرد. خبر دستور احیای مجدد سازمان مدیریت و برنامهریزی را محمدباقر نوبخت، سخنگوی دولت اعلام کرد. حال معاون اول رییسجمهور از معاونت برنامهریزی و نظارتراهبردی رییسجمهور خواسته ظرف دوهفته آینده نظرات و دیدگاههای کارشناسان صاحبنظر در زمینه شرح وظایف و ساختار این سازمان را جمعآوری و مطرح کنند. اسحاق جهانگیری ضرورت احیای این سازمان را یکی عمل به وعده انتخاباتی روحانی عنوان کرده و دیگری، اهمیت و نقش این سازمان تصمیمساز در کشورهای در حال توسعه و نقشی که میتواند در اخذ تصمیمات مهم داشته باشد، نقشی که در دولت نهم نادیده گرفته شد و محمود احمدینژاد، رییس دولت وقت، شبانه حکم انحلال یک سازمان 60ساله را صادر کرد. اگرچه وی بنای ناسازگاری با این سازمان را از مدتها قبل گذاشته بود.
پایههای سازمان برنامهوبودجهای که محمود احمدینژاد دستور برکناری مدیران آن را شبانه اعلام کرد، در سال27 با عنوان سازمان برنامهوبودجه، تشکیل شده بود و قدمتی 60ساله داشت. پیشینه سازمان مدیریت و برنامهریزی به حدود 60سال پیش بازمیگردد. دولت وقت ایران تصمیم گرفت تا برای هماهنگکردن برنامههای عمرانی خود هیاتی با نام «هیات عالی برنامه» تشکیل دهد. پس از آن با ایجاد تغییراتی در وظایف و تشکیلاتی اداری، هیات مذکور به «سازمان برنامهوبودجه» تبدیل شد. پس از آن در سال 78 برای یکپارچهکردن برنامههای توسعه، این سازمان و سازمان امور اداری و استخدامی کشور ادغام شدند و «سازمان مدیریت و برنامهریزی» به وجود آمد. با رویکارآمدن دولت نهم، زمزمههای تغییر، بیشتر به گوش رسید. احمدینژاد، این سازمان را محدودکننده اختیارات خود در زمینه اختصاص بودجه و اجرای برنامههای دولت میدانست و دوسال پس از رسیدن به ریاستجمهوری، آن را منحل کرد. شاید بتوان گفت که اولین جرقه انحلال این سازمان با دستور الحاق سازمان مدیریت و برنامهریزی استانها به استانداریهای سراسر کشور زده شد. این اقدام با هدف تمرکززدایی، تسریع در امور استانها و پیشرفت در امر سازندگی و عمران آنها صورت گرفت. در همین راستا از آبان1385 هیات هفتنفرهای در دولت تشکیل شد که وظیفه اصلی آن، بررسی ادغام سازمان مدیریت در استانداریها بود. دو ماه بعد و در جریان بررسیهای لایحه بودجه سال86، دولت وظیفه پرداخت حقوق کارکنان دولت را هم که پیش از این برعهده سازمان مدیریت بود، به وزارت اقتصاد محول کرد.
روند پرداخت حقوق کارکنان دولت، پیش از این به اینگونه بود که پس از تصویب میزان حقوق پرداختی در بودجه سالانه، دستگاهها رقم موردنظر را در اختیار سازمان مدیریت قرار میدادند و سازمان مدیریت، حقوق کارکنان دولت را مجدد به دستگاههای دولتی اختصاص میداد. اما در آن زمان، مقامات دولتی معتقد بودند با این تصمیم و متمرکزشدن وظیفه پرداخت حقوق در وزارت اقتصاد، حدود هزارو500میلیاردتومان صرفهجویی انجام خواهد شد. نهایت این اقدامات آن بود که در 18تیر 1386 با تصویب شورایعالی اداری، سازمان مدیریت و برنامهریزی منحل و وظایف آن به معاونتی تازهتاسیس در نهاد ریاستجمهوری به نام «معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی رییسجمهور» محول شد. محمود احمدینژاد در سفر استانی خود به قزوین در مورد سازمان مدیریتوبرنامهریزی گفته بود: «ما در کشور یک سازمانی داشتیم بهنام برنامه و بودجه که در سال1328 توسط دولت وقت آمریکایی تاسیس شد و تا 55 سال به کار خود ادامه داد. این سازمان مسوول برنامهریزی برای کشور بود ولی صرفنظر از انسانهای شریف و دلسوز که آنجا کار میکردند، مبنای برنامهریزی آن، وارداتی بود و از دل آن شش برنامه خانمانبرانداز رژیم طاغوت برآمد که نمونهای از محصولات آن، ریشهکنکردن کشاورزی و آسیب جدی به فرهنگ کشور بود.» از سال86 تا زمان رویکارآمدن دولت یازدهم دیگر خبری از احیای سازمان مدیریت نبود. اما کسری بودجههای پیدرپی، تاخیرهای چندماهه در ارایه لایحه بودجه به مجلس و مشکلات بسیار دیگری که در عرصه تصمیمسازی رخ داد، همهوهمه سبب شد تا کارشناسان این حوزه، خواستار احیای مجدد این سازمان شوند. اهمیت احیای سازمان مدیریتوبرنامهریزی تا جایی پیش رفت که روحانی در قامت رییسجمهور جدید ایران در نخستین نشست خبری خود اعلام کرد، سازمان مدیریتوبرنامهریزی را دوباره احیا میکند. در روز 28خرداد (سه روز پس از انتخاب روحانی بهعنوان ریاستجمهوری) هم مجلس شورای اسلامی یک فوریت تشکیل سازمان مدیریت را تصویب کرد. تا آنکه دوروز پیش، نوبخت خبر احیای مجدد این سازمان را اعلام کرد. سخنگوی دولت که دوشنبهشب در برنامه گفتوگوی ویژه خبری شبکه دوم سیما صحبت میکرد، گفت: قرار ما بر این نیست که عینا به همان سازمان برگردیم، بلکه بنای ما ایجاد سازمان مدیریت و برنامهریزی به صورت چابک، فعال و نظارتگر است.
همین عاملی شد تا «شرق» در دو گفتوگوی جداگانه، موضوع احیای سازمان مدیریتوبرنامهریزی و الزامات آن را بررسی کند. این دو نظر کارشناسی را در ادامه میخوانید.
-----------------
عباس شاکری، اقتصاددان:
نهاد لازم ناظر
سرانجام احیای سازمان مدیریت در شورایعالی اداری تصویب شد. به نظر شما، برای تشکیل این سازمان به چه زیرساختهایی نیاز است و گمان میکنید تا برقراری مجدد فعالیت سازمان، چقدر زمان نیاز داشته باشیم؟
در وهله نخست باید بهلحاظ تشکیلاتی شرایط برای این احیا، مهیا شود. سازمان مدیریت باید بهعنوان یک مرکز کارشناسی که تلفیقکننده نظرات دستگاهها، مراکز پژوهشی، کارآفرینان و کارشناسان است؛ موردتوجه قرار گیرد. این وظیفه سازمان باید در کنار نقش مهم تدوین و ارایه بودجه سالانه به روشهای شفاف، علمی و مدرن که مسبوق به سابقه نیز بوده است؛ گذاشته و در سازمان جدید، مدیریت از اولویتها باشد.
با توجه به نقصهایی که در گذشته به سازمان مدیریت وارد میشد؛ معتقدید که این سازمان باید با همان سیاق گذشته احیا شود یا نیاز به بازنگری در ساختار آن وجود دارد؟
اینکه ایرادات گذشته باید رفع شود، از ملزومات است. در هر حال سازمان مدیریت سابق نیز نقایصی داشت و بهعنوان یک سازمان عریض و طویل با تعداد نیروی انسانی زیاد شناخته میشد. بنابراین لازم است این سازمان نسبت به گذشته بهصورت چابکتر و کارآتر ایجاد شود. اینکه این سازمان چقدر روی صحت هزینهها، درآمدهای مالیاتی و صرف درآمدهای نفتی نظارت دارد، از نکتههای مهمی است که در سازمان جدید باید مورد تاکید و توجه قرار گیرد. به عبارت سادهتر، سازمان مدیریت حایز دو نقش مهم است که برای هریک نیاز به مراکزی مجزا دارد: نخست مرکز تلفیق ایدهها و دیدگاهها و دیگر مرکز تدوین و نظارت بر بودجه تا دستیابی به یک بودجه عملیاتی اساس داشتن این دو بخش نیز بهرهگیری از یک بدنه کارشناسی زبده است که باید در گام نخست به ایجاد آن همت گمارد. سازمان جدید برنامهریزی ایران باید واجد ویژگیهای هوشمندی باشد یعنی از نیروی متخصص و اتاق فکر استفاده کند، همچنین آیندهنگری داشته و دارای تفکر استراتژیک و آیندهپژوهانه باشد. از سوی دیگر بهعنوان یک سیاستگذار باید سیاستساز و تصمیمگیر بوده و درعینحال بهعنوان ناظر و ارزیاب بینبخشی بتواند با برخورداری از ارتباطات بینسازمانی وظیفه نظارتی خود را محقق کند. برای تحقق چنین اهدافی نیز باید قوانین مقررات و نظام تقسیم کار، تشکیلات، چارچوبها و سازوکارهای رسمی سازمان بهخوبی سازماندهی شود. ساختار درونسازمانی، نمایانگر اهداف و وظایف سازمان است و نمودار سازمانی، تصویری از ساخت سازمانی را منعکس میکند که میتوان از طریق آن به کل سازمان و اجزای آن و روابط میان اجرا پی برد. چگونگی نیروی متخصص و نگهداری آن و همچنین استفاده بهینه از توان و تخصص افراد و تدبیر راههای ارتقای سطوح عملی و شغلی آنان، از جمله مسایلی است که باید مورد توجه سازمان برنامهریز باشد.
یکی از ایرادات دولت گذشته که موجبات انحلال سازمان مدیریت را نیز فراهم آورد، بحث دخالتهای اجرایی این سازمان بود. از سوی دیگر آقای احمدینژاد این سازمان را یک نهاد غربزده میخواند و با همین عقیده نیز سازمان مدیریت را منحل کرد. شما این ایرادات را چقدر به سازمان مدیریت سابق وارد میدانید؟
باید دید آیا با انحلال این سازمان، جایگزین بهتر و مناسبتری ایجاد شده است؟ زمانی که سازمان مدیریت بر بودجه نظارت میکرد حتی اگر نقیصههای فراوان در کار آن وجود داشت؛ ما باز هم نظامی شفافتر، بودجهای خلاصهتر و هزینهکردی صحیحتر داشتیم. اینکه یک سازمان را به بهانه داشتن ایراداتی، از صحنه حذف کنیم و جایگزین مناسبی هم برای آن نبینیم؛ عاقبت کار به نتیجهای میرسیم که در این سالها مشاهده کردیم. هزینهکرد درآمدهای سرشار نفتی که مانند آن در تاریخ 30ساله کشور وجود نداشت در مسیری که عایدی کشور تورم و رشد منفی اقتصاد شد. البته اینها به معنای آن نیست که سازمان مدیریت بدون هیچ ایرادی بوده است. در این سازمان باید اسناد توسعهای کشور در اولویت بوده و فعالیتها در راستای خدمت به این اهداف کلان کشور تعریف شود و کارشناسان باید تابع آنچه مناسبات توسعهای اقتضا میکند؛ باشند. وظایف نباید با دخالتهای اجرایی اشتباه گرفته شود و نظرات به صورت شخصی اعمال شود. در حقیقت باید از تلفیق نظرات کارشناسی دستگاهها و کارآفرینان در تدوین برنامه بودجه استفاده شده و در عین حال ناظر بر اجرای قانون و برنامه باشد. به هر شکل سازمان مدیریت سابق، نهادی مسبوق به سابقه بوده و با تجمیع کارشناسان زبده، آسیبشناسیهای بههنگامی داشته است.
آیا در کنار این سازمان، شوراهای منحلشده در زمان آقای احمدینژاد مانند شورای اقتصاد، شورایعالی اشتغال، شورایعالی بیمه، صادرات و... هم باید احیا شود؟ ضرورت احیای این شوراها را چه اندازه میدانید؟
شوراها بحثی جداگانه دارد. در اصل میخواهیم کلیت موضوع نظارت برقرار شود. در گام نخست با احیای سازمان مدیریت، این مهم را محقق کرده و برای احیای شوراها نیز با تشکیل کارگروهها و بررسیهای کارشناسی تصمیمگیری خواهد شد.
به نظر شما چرا دو معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی و معاونت توسعه منابع انسانی نتوانستند جای خالی سازمان مدیریت را پر کنند؟
اولا این دو معاونت از نظر جایگاه سازمانی با نهادی که در گذشته تحتعنوان سازمان مدیریت وظیفه نظارت را عهدهدار بود، برابری نمیکند و دوم آنکه سازمان مدیریت از وجود تعداد زیادی کارشناس کارا و مسلط چه در ارایه بودجه و چه در برنامههای تدوین شده و نظارت بر آنها بهرهمند بود که در دو معاونت نامبرده این کمبود بهصورت یک خلأ احساس میشد.
یکی از موانعی که موضوع احیای سازمان مدیریت را از ابتدای دولت یازدهم تاکنون به تعویق انداخته بود، بحث جداسازی سازمان مدیریت استانها از استانداریها بود. اساسا چرا باید این جداسازی صورت گیرد و اکنون این رابطه چگونه باید بین استانداریها و سازمانهای مدیریت استانی برقرار شود؟
در تبصره الحاقی احیای سازمان مدیریت، ذکر شده که این دستگاه فرابخشی در استانها بهعنوان سازمان مدیریت استان تشکیل شده و از زیرمجموعه استانداری خارج شود. البته پیشبینی شده برنامهها با هماهنگی استانداری قابلیت اجرا داشته باشد. در گذشته این شایبه وجود داشت که دستگاههای اجرایی و اختصاصا استانداریها براساس مصالح خود در تدوین برنامهها و وظایف سازمان مدیریت دخالت میکردند. بنابراین در قانون احیای این سازمان، اکنون جداسازی استانداریها از سازمانهای مدیریت استانها دیده شده است. با این اتفاق، سازمان مدیریت بهصورت مستقل وظایف خود را انجام داده و در صورت نیاز، تعامل استانداری از طریق سازمانهای استانی با این نهاد برقرار میشود.
--------------
مراد راهداری، عضو هیاتعلمی دانشگاه پیامنور:
10 الزام یک احیا
دولت ضمن اعلام خبر احیای سازمان مدیریت و برنامهریزی، از کارشناسان خواسته الزامات احیای این سازمان را اعلام کنند. به نظر شما چه الزاماتی باید رعایت شود تا این سازمان بتواند نقشی که برایش در نظر گرفته شده را بهدرستی اجرا کند؟
من 10 شرط و الزام را مدنظر دارم؛ مواردی که اگر رعایت شود سبب میشود این سازمان بتواند وظایف و اختیارات خود را بهدرستی انجام دهد و مهمتر از آن گرفتار آفتها و مشکلات پیشین نشود. اولین شرط آن است که این سازمان باید متولی تهیه و تدوین برنامه در کشور باشد و نه متصدی آن. به نظر من تصدیگری این سازمان در برخی از امور از جمله مشکلاتی است که پیش از این بارها این سازمان گرفتار آن شده است.
میتوانید این موضوع تصدی و متولی را کمی بیشتر توضیح دهید.
مساله این است که با احیای این سازمان نباید انتظار داشت که تمامی برنامهها و تصمیمات لازم در مورد سازمانهای دیگر در این سازمان گرفته شود. بلکه هر سازمانی باید خود تصمیمگیر باشد منتها زیرنظر سازمان مدیریت و برنامهریزی. به عبارت دیگر کارشناسان خبره هر سازمان، با شناختی که از آن سازمان دارند برنامهای را در نظر میگیرند و سپس با نظر سازمان مدیریت آن برنامه را تدوین میکنند. البته این به آن معنا نیست که برنامه هر بخش بهصورت جزیرهای باشد. بلکه در سازمان مدیریت و برنامهریزی باید الگوی تهیه برنامهای وجود داشته باشد و همه این برنامهها در شورایعالی تلفیق با همدیگر هماهنگ و همراستا شوند. بر این اساس سازمان نقش متولی تدوین برنامه را دارد و نه متصدی آن را. دومین مورد این است که نظارت بر حسناجرای برنامه برعهده سازمان مدیریت و برنامهریزی است. یعنی کارشناسان این سازمان بعد از تدوین نهایی برنامه، باید بر روند اجرای آن هم نظارت کامل و دقیقی داشته باشند. اما در موارد بسیاری نظارت کافی نیست. برنامه تدوینشده با ایراداتی مواجه میشود که سازمان و نهادی باید پاسخگوی آن مشکلات باشد. این سومین موردی است که میخواهم عنوان کنم. یکی از مهمترین ایرادات برنامههای پیشین، نداشتن قابلیت انعطاف و تغییر در برنامههاست. یکسال بعد از تدوین برنامه باید برنامه بررسی شود تا متناسب با تغییر شرایط جدید، اصلاحاتی روی آن انجام شود. سازمان مدیریت در ساختار نوین خود حتما باید به این موضوع توجه کند که بعد از طراحی یک برنامه بعد از اجرا، آن را با شرایط روز جامعه تطبیق دهد و اگر جایی نیازی به تغییر در ساختار است تغییرات را ایجاد کند. باز هم تاکید میکنم که منعطفنبودن برنامهها در گذشته یکی از مهمترین ایرادات آن است.
این در حالی است که برنامههای توسعه اصولا بهصورت جامع و برای یک دوره پنجساله نوشته میشود. پس ما باید بارها با مشکلاتی مواجه شده باشیم.
بله. یکی دیگر از ویژگیهایی که با این مورد هم مرتبط است، رعایت این موضوع است که برنامه باید غیرمتمرکز، محدود و ترغیبی باشد. غیرمتمرکزبودن برنامه، به همین ویژگی که شما گفتید اشاره میکند. قرار نیست سازمان مدیریت و برنامه چون متولی تصمیمگیری و تدوین برنامه است، برای همه بخشها یک برنامه را مشخص و دیکته کند. برنامه همانطور که ابتدا ذکر کردم باید با کمک همه بخشها و بهصورت رفتوبرگشتی طراحی شود. یعنی هم قابلیت تغییر داشته باشد و هم نقد توسط کارشناسان. پس یکی از اصول تمرکززدایی در تدوین برنامه توسط این سازمان است. موضوع دیگر این است که سازمان نباید یک برنامه جامع و کلی برای همه بخشها ارایه دهد. برنامهها باید محدود به یک منطقه باشد. مشکل برنامههای قبلی این بود که بهجای محدودیت در تدوین برنامهها جامعیت را در دستور کار قرار میدادند. کارشناسان کشورهای دیگر معتقدند نمیتوان برای یکسال جامعه برنامهریزی کرد. پس چطور ما سالهاست که برای همه بخشهای کشور برنامه پنجساله طراحی میکنیم و همه ملزم به اجرای آن هستند. در ضمن برنامه باید ترغیبی باشد و نه اجباری. به خصوص این ترغیبی بودن در مورد بخش خصوصی به شدت باید مدنظر قرار بگیرد. نمیتوان بر اساس برنامه، بخش خصوصی را مجبور کرد اقداماتی را انجام دهد. ویژگی پنجمی که مدنظر دارم حضور سازمان مدیریت در تمام بخشهاست. یعنی تدابیری بیندیشیم که سازمان برنامهریزی در دستگاههای مختلف جایگاه خاصی داشته باشد. این امر سبب میشود هم سازمان مذکور را بهتر بشناسد و هم تعامل میان کارشناسان دو سازمان بالا رود.
این در حالی است که پیش از این، نگاه به سازمان مدیریت، وجود یک سازمان مزاحم و در مواردی مخل بود.
متاسفانه بله، این تداخل بهخصوص در مورد اجرای بودجه مصوب و اجرای برنامه توسعه همواره دیده میشد. این مشکل را میتوان با تدوین بودجهریزی برنامهای حل کرد. ششمین ویژگی مدنظر هم همین است. یکی از مشکلات همیشگی این بوده که بودجه سالانه سازمان یک راهبرد داشت و برنامه توسعه یک راهبرد دیگر. راهحل این است که بودجه در جهت رسیدن به اهداف برنامه باشد. آفت پیشین این بود که سازمانها میگفتند سازمان مدیریت دست ما را در اجرای بودجه بسته است. اما اگر بودجهریزی برنامهای را مبنا قرار دهند مشکل حل میشود.
یکی از ایراداتی که به برنامهها گرفته میشود، این است که برخی معتقدند سازمان مدیریت و برنامهریزی پشت درهای بسته برنامهها را تدوین میکند. بدون شناخت و مطالعه کافی.
این ایراد تا حدودی وارد است و حل آن هم این است که این سازمان به جای آنکه همه مطالعات را خود انجام دهد، آن را به دانشگاهها و بخش خصوصی بسپارد و خود نظارت کامل بر آن داشته باشد. انجام این کار بهخصوص در مورد مطالعات منطقهای بسیار مفید است. چون گاهی قرار است برای شهر یا منطقهای تصمیمی گرفته شود و به دلیل نبود شناخت آن برنامه نیازها و ویژگیهای خاص آن منطقه را مدنظر قرار نمیدهد و مشکلات بسیاری ایجاد میشود. پس هفتمین موضوعی که مدنظر است؛ برونسپاری مطالعات و کمک گرفتن از بخش دانشگاهی و خصوصی است. داشتن اقتدار ریاست سازمان برای انجام همه این موارد، توجه به تفاوتهای میان منطقهبندی جغرافیایی با منطقهبندی سیاسی برای اجرای طرحها و مدیریت مالی دولت توسط این سازمان سه موضوع دیگری است که باید به آن توجه شود.
به نظر میرسد یکی از مهمترین فاکتورها وجود اقتدار در این سازمان است. اما سوال اصلی این است که آیا سازمانها آمادگی پذیرش سازمان مدیریت را دارند؟
اقتدار این سازمان و رییس آن به نوع نگاه رییسجمهور باز میگردد و اختیاراتی که برای این سازمان در نظر دارد. در مورد آمادگی سازمانها باز هم بر همان ویژگی متولی بودن سازمان اشاره میکنم. اگر سازمانها احساس کنند برنامهای را باید اجرا کنند که کارشناسان خودشان با نظارت سازمان مدیریت و برنامهریزی طراحی کردهاند، به اجرای برنامهها تن میدهند.
پایههای سازمان برنامهوبودجهای که محمود احمدینژاد دستور برکناری مدیران آن را شبانه اعلام کرد، در سال27 با عنوان سازمان برنامهوبودجه، تشکیل شده بود و قدمتی 60ساله داشت. پیشینه سازمان مدیریت و برنامهریزی به حدود 60سال پیش بازمیگردد. دولت وقت ایران تصمیم گرفت تا برای هماهنگکردن برنامههای عمرانی خود هیاتی با نام «هیات عالی برنامه» تشکیل دهد. پس از آن با ایجاد تغییراتی در وظایف و تشکیلاتی اداری، هیات مذکور به «سازمان برنامهوبودجه» تبدیل شد. پس از آن در سال 78 برای یکپارچهکردن برنامههای توسعه، این سازمان و سازمان امور اداری و استخدامی کشور ادغام شدند و «سازمان مدیریت و برنامهریزی» به وجود آمد. با رویکارآمدن دولت نهم، زمزمههای تغییر، بیشتر به گوش رسید. احمدینژاد، این سازمان را محدودکننده اختیارات خود در زمینه اختصاص بودجه و اجرای برنامههای دولت میدانست و دوسال پس از رسیدن به ریاستجمهوری، آن را منحل کرد. شاید بتوان گفت که اولین جرقه انحلال این سازمان با دستور الحاق سازمان مدیریت و برنامهریزی استانها به استانداریهای سراسر کشور زده شد. این اقدام با هدف تمرکززدایی، تسریع در امور استانها و پیشرفت در امر سازندگی و عمران آنها صورت گرفت. در همین راستا از آبان1385 هیات هفتنفرهای در دولت تشکیل شد که وظیفه اصلی آن، بررسی ادغام سازمان مدیریت در استانداریها بود. دو ماه بعد و در جریان بررسیهای لایحه بودجه سال86، دولت وظیفه پرداخت حقوق کارکنان دولت را هم که پیش از این برعهده سازمان مدیریت بود، به وزارت اقتصاد محول کرد.
روند پرداخت حقوق کارکنان دولت، پیش از این به اینگونه بود که پس از تصویب میزان حقوق پرداختی در بودجه سالانه، دستگاهها رقم موردنظر را در اختیار سازمان مدیریت قرار میدادند و سازمان مدیریت، حقوق کارکنان دولت را مجدد به دستگاههای دولتی اختصاص میداد. اما در آن زمان، مقامات دولتی معتقد بودند با این تصمیم و متمرکزشدن وظیفه پرداخت حقوق در وزارت اقتصاد، حدود هزارو500میلیاردتومان صرفهجویی انجام خواهد شد. نهایت این اقدامات آن بود که در 18تیر 1386 با تصویب شورایعالی اداری، سازمان مدیریت و برنامهریزی منحل و وظایف آن به معاونتی تازهتاسیس در نهاد ریاستجمهوری به نام «معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی رییسجمهور» محول شد. محمود احمدینژاد در سفر استانی خود به قزوین در مورد سازمان مدیریتوبرنامهریزی گفته بود: «ما در کشور یک سازمانی داشتیم بهنام برنامه و بودجه که در سال1328 توسط دولت وقت آمریکایی تاسیس شد و تا 55 سال به کار خود ادامه داد. این سازمان مسوول برنامهریزی برای کشور بود ولی صرفنظر از انسانهای شریف و دلسوز که آنجا کار میکردند، مبنای برنامهریزی آن، وارداتی بود و از دل آن شش برنامه خانمانبرانداز رژیم طاغوت برآمد که نمونهای از محصولات آن، ریشهکنکردن کشاورزی و آسیب جدی به فرهنگ کشور بود.» از سال86 تا زمان رویکارآمدن دولت یازدهم دیگر خبری از احیای سازمان مدیریت نبود. اما کسری بودجههای پیدرپی، تاخیرهای چندماهه در ارایه لایحه بودجه به مجلس و مشکلات بسیار دیگری که در عرصه تصمیمسازی رخ داد، همهوهمه سبب شد تا کارشناسان این حوزه، خواستار احیای مجدد این سازمان شوند. اهمیت احیای سازمان مدیریتوبرنامهریزی تا جایی پیش رفت که روحانی در قامت رییسجمهور جدید ایران در نخستین نشست خبری خود اعلام کرد، سازمان مدیریتوبرنامهریزی را دوباره احیا میکند. در روز 28خرداد (سه روز پس از انتخاب روحانی بهعنوان ریاستجمهوری) هم مجلس شورای اسلامی یک فوریت تشکیل سازمان مدیریت را تصویب کرد. تا آنکه دوروز پیش، نوبخت خبر احیای مجدد این سازمان را اعلام کرد. سخنگوی دولت که دوشنبهشب در برنامه گفتوگوی ویژه خبری شبکه دوم سیما صحبت میکرد، گفت: قرار ما بر این نیست که عینا به همان سازمان برگردیم، بلکه بنای ما ایجاد سازمان مدیریت و برنامهریزی به صورت چابک، فعال و نظارتگر است.
همین عاملی شد تا «شرق» در دو گفتوگوی جداگانه، موضوع احیای سازمان مدیریتوبرنامهریزی و الزامات آن را بررسی کند. این دو نظر کارشناسی را در ادامه میخوانید.
-----------------
عباس شاکری، اقتصاددان:
نهاد لازم ناظر
سرانجام احیای سازمان مدیریت در شورایعالی اداری تصویب شد. به نظر شما، برای تشکیل این سازمان به چه زیرساختهایی نیاز است و گمان میکنید تا برقراری مجدد فعالیت سازمان، چقدر زمان نیاز داشته باشیم؟
در وهله نخست باید بهلحاظ تشکیلاتی شرایط برای این احیا، مهیا شود. سازمان مدیریت باید بهعنوان یک مرکز کارشناسی که تلفیقکننده نظرات دستگاهها، مراکز پژوهشی، کارآفرینان و کارشناسان است؛ موردتوجه قرار گیرد. این وظیفه سازمان باید در کنار نقش مهم تدوین و ارایه بودجه سالانه به روشهای شفاف، علمی و مدرن که مسبوق به سابقه نیز بوده است؛ گذاشته و در سازمان جدید، مدیریت از اولویتها باشد.
با توجه به نقصهایی که در گذشته به سازمان مدیریت وارد میشد؛ معتقدید که این سازمان باید با همان سیاق گذشته احیا شود یا نیاز به بازنگری در ساختار آن وجود دارد؟
اینکه ایرادات گذشته باید رفع شود، از ملزومات است. در هر حال سازمان مدیریت سابق نیز نقایصی داشت و بهعنوان یک سازمان عریض و طویل با تعداد نیروی انسانی زیاد شناخته میشد. بنابراین لازم است این سازمان نسبت به گذشته بهصورت چابکتر و کارآتر ایجاد شود. اینکه این سازمان چقدر روی صحت هزینهها، درآمدهای مالیاتی و صرف درآمدهای نفتی نظارت دارد، از نکتههای مهمی است که در سازمان جدید باید مورد تاکید و توجه قرار گیرد. به عبارت سادهتر، سازمان مدیریت حایز دو نقش مهم است که برای هریک نیاز به مراکزی مجزا دارد: نخست مرکز تلفیق ایدهها و دیدگاهها و دیگر مرکز تدوین و نظارت بر بودجه تا دستیابی به یک بودجه عملیاتی اساس داشتن این دو بخش نیز بهرهگیری از یک بدنه کارشناسی زبده است که باید در گام نخست به ایجاد آن همت گمارد. سازمان جدید برنامهریزی ایران باید واجد ویژگیهای هوشمندی باشد یعنی از نیروی متخصص و اتاق فکر استفاده کند، همچنین آیندهنگری داشته و دارای تفکر استراتژیک و آیندهپژوهانه باشد. از سوی دیگر بهعنوان یک سیاستگذار باید سیاستساز و تصمیمگیر بوده و درعینحال بهعنوان ناظر و ارزیاب بینبخشی بتواند با برخورداری از ارتباطات بینسازمانی وظیفه نظارتی خود را محقق کند. برای تحقق چنین اهدافی نیز باید قوانین مقررات و نظام تقسیم کار، تشکیلات، چارچوبها و سازوکارهای رسمی سازمان بهخوبی سازماندهی شود. ساختار درونسازمانی، نمایانگر اهداف و وظایف سازمان است و نمودار سازمانی، تصویری از ساخت سازمانی را منعکس میکند که میتوان از طریق آن به کل سازمان و اجزای آن و روابط میان اجرا پی برد. چگونگی نیروی متخصص و نگهداری آن و همچنین استفاده بهینه از توان و تخصص افراد و تدبیر راههای ارتقای سطوح عملی و شغلی آنان، از جمله مسایلی است که باید مورد توجه سازمان برنامهریز باشد.
یکی از ایرادات دولت گذشته که موجبات انحلال سازمان مدیریت را نیز فراهم آورد، بحث دخالتهای اجرایی این سازمان بود. از سوی دیگر آقای احمدینژاد این سازمان را یک نهاد غربزده میخواند و با همین عقیده نیز سازمان مدیریت را منحل کرد. شما این ایرادات را چقدر به سازمان مدیریت سابق وارد میدانید؟
باید دید آیا با انحلال این سازمان، جایگزین بهتر و مناسبتری ایجاد شده است؟ زمانی که سازمان مدیریت بر بودجه نظارت میکرد حتی اگر نقیصههای فراوان در کار آن وجود داشت؛ ما باز هم نظامی شفافتر، بودجهای خلاصهتر و هزینهکردی صحیحتر داشتیم. اینکه یک سازمان را به بهانه داشتن ایراداتی، از صحنه حذف کنیم و جایگزین مناسبی هم برای آن نبینیم؛ عاقبت کار به نتیجهای میرسیم که در این سالها مشاهده کردیم. هزینهکرد درآمدهای سرشار نفتی که مانند آن در تاریخ 30ساله کشور وجود نداشت در مسیری که عایدی کشور تورم و رشد منفی اقتصاد شد. البته اینها به معنای آن نیست که سازمان مدیریت بدون هیچ ایرادی بوده است. در این سازمان باید اسناد توسعهای کشور در اولویت بوده و فعالیتها در راستای خدمت به این اهداف کلان کشور تعریف شود و کارشناسان باید تابع آنچه مناسبات توسعهای اقتضا میکند؛ باشند. وظایف نباید با دخالتهای اجرایی اشتباه گرفته شود و نظرات به صورت شخصی اعمال شود. در حقیقت باید از تلفیق نظرات کارشناسی دستگاهها و کارآفرینان در تدوین برنامه بودجه استفاده شده و در عین حال ناظر بر اجرای قانون و برنامه باشد. به هر شکل سازمان مدیریت سابق، نهادی مسبوق به سابقه بوده و با تجمیع کارشناسان زبده، آسیبشناسیهای بههنگامی داشته است.
آیا در کنار این سازمان، شوراهای منحلشده در زمان آقای احمدینژاد مانند شورای اقتصاد، شورایعالی اشتغال، شورایعالی بیمه، صادرات و... هم باید احیا شود؟ ضرورت احیای این شوراها را چه اندازه میدانید؟
شوراها بحثی جداگانه دارد. در اصل میخواهیم کلیت موضوع نظارت برقرار شود. در گام نخست با احیای سازمان مدیریت، این مهم را محقق کرده و برای احیای شوراها نیز با تشکیل کارگروهها و بررسیهای کارشناسی تصمیمگیری خواهد شد.
به نظر شما چرا دو معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی و معاونت توسعه منابع انسانی نتوانستند جای خالی سازمان مدیریت را پر کنند؟
اولا این دو معاونت از نظر جایگاه سازمانی با نهادی که در گذشته تحتعنوان سازمان مدیریت وظیفه نظارت را عهدهدار بود، برابری نمیکند و دوم آنکه سازمان مدیریت از وجود تعداد زیادی کارشناس کارا و مسلط چه در ارایه بودجه و چه در برنامههای تدوین شده و نظارت بر آنها بهرهمند بود که در دو معاونت نامبرده این کمبود بهصورت یک خلأ احساس میشد.
یکی از موانعی که موضوع احیای سازمان مدیریت را از ابتدای دولت یازدهم تاکنون به تعویق انداخته بود، بحث جداسازی سازمان مدیریت استانها از استانداریها بود. اساسا چرا باید این جداسازی صورت گیرد و اکنون این رابطه چگونه باید بین استانداریها و سازمانهای مدیریت استانی برقرار شود؟
در تبصره الحاقی احیای سازمان مدیریت، ذکر شده که این دستگاه فرابخشی در استانها بهعنوان سازمان مدیریت استان تشکیل شده و از زیرمجموعه استانداری خارج شود. البته پیشبینی شده برنامهها با هماهنگی استانداری قابلیت اجرا داشته باشد. در گذشته این شایبه وجود داشت که دستگاههای اجرایی و اختصاصا استانداریها براساس مصالح خود در تدوین برنامهها و وظایف سازمان مدیریت دخالت میکردند. بنابراین در قانون احیای این سازمان، اکنون جداسازی استانداریها از سازمانهای مدیریت استانها دیده شده است. با این اتفاق، سازمان مدیریت بهصورت مستقل وظایف خود را انجام داده و در صورت نیاز، تعامل استانداری از طریق سازمانهای استانی با این نهاد برقرار میشود.
--------------
مراد راهداری، عضو هیاتعلمی دانشگاه پیامنور:
10 الزام یک احیا
دولت ضمن اعلام خبر احیای سازمان مدیریت و برنامهریزی، از کارشناسان خواسته الزامات احیای این سازمان را اعلام کنند. به نظر شما چه الزاماتی باید رعایت شود تا این سازمان بتواند نقشی که برایش در نظر گرفته شده را بهدرستی اجرا کند؟
من 10 شرط و الزام را مدنظر دارم؛ مواردی که اگر رعایت شود سبب میشود این سازمان بتواند وظایف و اختیارات خود را بهدرستی انجام دهد و مهمتر از آن گرفتار آفتها و مشکلات پیشین نشود. اولین شرط آن است که این سازمان باید متولی تهیه و تدوین برنامه در کشور باشد و نه متصدی آن. به نظر من تصدیگری این سازمان در برخی از امور از جمله مشکلاتی است که پیش از این بارها این سازمان گرفتار آن شده است.
میتوانید این موضوع تصدی و متولی را کمی بیشتر توضیح دهید.
مساله این است که با احیای این سازمان نباید انتظار داشت که تمامی برنامهها و تصمیمات لازم در مورد سازمانهای دیگر در این سازمان گرفته شود. بلکه هر سازمانی باید خود تصمیمگیر باشد منتها زیرنظر سازمان مدیریت و برنامهریزی. به عبارت دیگر کارشناسان خبره هر سازمان، با شناختی که از آن سازمان دارند برنامهای را در نظر میگیرند و سپس با نظر سازمان مدیریت آن برنامه را تدوین میکنند. البته این به آن معنا نیست که برنامه هر بخش بهصورت جزیرهای باشد. بلکه در سازمان مدیریت و برنامهریزی باید الگوی تهیه برنامهای وجود داشته باشد و همه این برنامهها در شورایعالی تلفیق با همدیگر هماهنگ و همراستا شوند. بر این اساس سازمان نقش متولی تدوین برنامه را دارد و نه متصدی آن را. دومین مورد این است که نظارت بر حسناجرای برنامه برعهده سازمان مدیریت و برنامهریزی است. یعنی کارشناسان این سازمان بعد از تدوین نهایی برنامه، باید بر روند اجرای آن هم نظارت کامل و دقیقی داشته باشند. اما در موارد بسیاری نظارت کافی نیست. برنامه تدوینشده با ایراداتی مواجه میشود که سازمان و نهادی باید پاسخگوی آن مشکلات باشد. این سومین موردی است که میخواهم عنوان کنم. یکی از مهمترین ایرادات برنامههای پیشین، نداشتن قابلیت انعطاف و تغییر در برنامههاست. یکسال بعد از تدوین برنامه باید برنامه بررسی شود تا متناسب با تغییر شرایط جدید، اصلاحاتی روی آن انجام شود. سازمان مدیریت در ساختار نوین خود حتما باید به این موضوع توجه کند که بعد از طراحی یک برنامه بعد از اجرا، آن را با شرایط روز جامعه تطبیق دهد و اگر جایی نیازی به تغییر در ساختار است تغییرات را ایجاد کند. باز هم تاکید میکنم که منعطفنبودن برنامهها در گذشته یکی از مهمترین ایرادات آن است.
این در حالی است که برنامههای توسعه اصولا بهصورت جامع و برای یک دوره پنجساله نوشته میشود. پس ما باید بارها با مشکلاتی مواجه شده باشیم.
بله. یکی دیگر از ویژگیهایی که با این مورد هم مرتبط است، رعایت این موضوع است که برنامه باید غیرمتمرکز، محدود و ترغیبی باشد. غیرمتمرکزبودن برنامه، به همین ویژگی که شما گفتید اشاره میکند. قرار نیست سازمان مدیریت و برنامه چون متولی تصمیمگیری و تدوین برنامه است، برای همه بخشها یک برنامه را مشخص و دیکته کند. برنامه همانطور که ابتدا ذکر کردم باید با کمک همه بخشها و بهصورت رفتوبرگشتی طراحی شود. یعنی هم قابلیت تغییر داشته باشد و هم نقد توسط کارشناسان. پس یکی از اصول تمرکززدایی در تدوین برنامه توسط این سازمان است. موضوع دیگر این است که سازمان نباید یک برنامه جامع و کلی برای همه بخشها ارایه دهد. برنامهها باید محدود به یک منطقه باشد. مشکل برنامههای قبلی این بود که بهجای محدودیت در تدوین برنامهها جامعیت را در دستور کار قرار میدادند. کارشناسان کشورهای دیگر معتقدند نمیتوان برای یکسال جامعه برنامهریزی کرد. پس چطور ما سالهاست که برای همه بخشهای کشور برنامه پنجساله طراحی میکنیم و همه ملزم به اجرای آن هستند. در ضمن برنامه باید ترغیبی باشد و نه اجباری. به خصوص این ترغیبی بودن در مورد بخش خصوصی به شدت باید مدنظر قرار بگیرد. نمیتوان بر اساس برنامه، بخش خصوصی را مجبور کرد اقداماتی را انجام دهد. ویژگی پنجمی که مدنظر دارم حضور سازمان مدیریت در تمام بخشهاست. یعنی تدابیری بیندیشیم که سازمان برنامهریزی در دستگاههای مختلف جایگاه خاصی داشته باشد. این امر سبب میشود هم سازمان مذکور را بهتر بشناسد و هم تعامل میان کارشناسان دو سازمان بالا رود.
این در حالی است که پیش از این، نگاه به سازمان مدیریت، وجود یک سازمان مزاحم و در مواردی مخل بود.
متاسفانه بله، این تداخل بهخصوص در مورد اجرای بودجه مصوب و اجرای برنامه توسعه همواره دیده میشد. این مشکل را میتوان با تدوین بودجهریزی برنامهای حل کرد. ششمین ویژگی مدنظر هم همین است. یکی از مشکلات همیشگی این بوده که بودجه سالانه سازمان یک راهبرد داشت و برنامه توسعه یک راهبرد دیگر. راهحل این است که بودجه در جهت رسیدن به اهداف برنامه باشد. آفت پیشین این بود که سازمانها میگفتند سازمان مدیریت دست ما را در اجرای بودجه بسته است. اما اگر بودجهریزی برنامهای را مبنا قرار دهند مشکل حل میشود.
یکی از ایراداتی که به برنامهها گرفته میشود، این است که برخی معتقدند سازمان مدیریت و برنامهریزی پشت درهای بسته برنامهها را تدوین میکند. بدون شناخت و مطالعه کافی.
این ایراد تا حدودی وارد است و حل آن هم این است که این سازمان به جای آنکه همه مطالعات را خود انجام دهد، آن را به دانشگاهها و بخش خصوصی بسپارد و خود نظارت کامل بر آن داشته باشد. انجام این کار بهخصوص در مورد مطالعات منطقهای بسیار مفید است. چون گاهی قرار است برای شهر یا منطقهای تصمیمی گرفته شود و به دلیل نبود شناخت آن برنامه نیازها و ویژگیهای خاص آن منطقه را مدنظر قرار نمیدهد و مشکلات بسیاری ایجاد میشود. پس هفتمین موضوعی که مدنظر است؛ برونسپاری مطالعات و کمک گرفتن از بخش دانشگاهی و خصوصی است. داشتن اقتدار ریاست سازمان برای انجام همه این موارد، توجه به تفاوتهای میان منطقهبندی جغرافیایی با منطقهبندی سیاسی برای اجرای طرحها و مدیریت مالی دولت توسط این سازمان سه موضوع دیگری است که باید به آن توجه شود.
به نظر میرسد یکی از مهمترین فاکتورها وجود اقتدار در این سازمان است. اما سوال اصلی این است که آیا سازمانها آمادگی پذیرش سازمان مدیریت را دارند؟
اقتدار این سازمان و رییس آن به نوع نگاه رییسجمهور باز میگردد و اختیاراتی که برای این سازمان در نظر دارد. در مورد آمادگی سازمانها باز هم بر همان ویژگی متولی بودن سازمان اشاره میکنم. اگر سازمانها احساس کنند برنامهای را باید اجرا کنند که کارشناسان خودشان با نظارت سازمان مدیریت و برنامهریزی طراحی کردهاند، به اجرای برنامهها تن میدهند.
شرق: بالاخره بعد از هفتسال، دولت یازدهم با تاخیری 14ماهه، رای به احیای سازمان مدیریت و برنامهریزی داد و روحانی به یکی از مهمترین وعدههای انتخاباتی خود عمل کرد. خبر دستور احیای مجدد سازمان مدیریت و برنامهریزی را محمدباقر نوبخت، سخنگوی دولت اعلام کرد. حال معاون اول رییسجمهور از معاونت برنامهریزی و نظارتراهبردی رییسجمهور خواسته ظرف دوهفته آینده نظرات و دیدگاههای کارشناسان صاحبنظر در زمینه شرح وظایف و ساختار این سازمان را جمعآوری و مطرح کنند. اسحاق جهانگیری ضرورت احیای این سازمان را یکی عمل به وعده انتخاباتی روحانی عنوان کرده و دیگری، اهمیت و نقش این سازمان تصمیمساز در کشورهای در حال توسعه و نقشی که میتواند در اخذ تصمیمات مهم داشته باشد، نقشی که در دولت نهم نادیده گرفته شد و محمود احمدینژاد، رییس دولت وقت، شبانه حکم انحلال یک سازمان 60ساله را صادر کرد. اگرچه وی بنای ناسازگاری با این سازمان را از مدتها قبل گذاشته بود.
پایههای سازمان برنامهوبودجهای که محمود احمدینژاد دستور برکناری مدیران آن را شبانه اعلام کرد، در سال27 با عنوان سازمان برنامهوبودجه، تشکیل شده بود و قدمتی 60ساله داشت. پیشینه سازمان مدیریت و برنامهریزی به حدود 60سال پیش بازمیگردد. دولت وقت ایران تصمیم گرفت تا برای هماهنگکردن برنامههای عمرانی خود هیاتی با نام «هیات عالی برنامه» تشکیل دهد. پس از آن با ایجاد تغییراتی در وظایف و تشکیلاتی اداری، هیات مذکور به «سازمان برنامهوبودجه» تبدیل شد. پس از آن در سال 78 برای یکپارچهکردن برنامههای توسعه، این سازمان و سازمان امور اداری و استخدامی کشور ادغام شدند و «سازمان مدیریت و برنامهریزی» به وجود آمد. با رویکارآمدن دولت نهم، زمزمههای تغییر، بیشتر به گوش رسید. احمدینژاد، این سازمان را محدودکننده اختیارات خود در زمینه اختصاص بودجه و اجرای برنامههای دولت میدانست و دوسال پس از رسیدن به ریاستجمهوری، آن را منحل کرد. شاید بتوان گفت که اولین جرقه انحلال این سازمان با دستور الحاق سازمان مدیریت و برنامهریزی استانها به استانداریهای سراسر کشور زده شد. این اقدام با هدف تمرکززدایی، تسریع در امور استانها و پیشرفت در امر سازندگی و عمران آنها صورت گرفت. در همین راستا از آبان1385 هیات هفتنفرهای در دولت تشکیل شد که وظیفه اصلی آن، بررسی ادغام سازمان مدیریت در استانداریها بود. دو ماه بعد و در جریان بررسیهای لایحه بودجه سال86، دولت وظیفه پرداخت حقوق کارکنان دولت را هم که پیش از این برعهده سازمان مدیریت بود، به وزارت اقتصاد محول کرد.
روند پرداخت حقوق کارکنان دولت، پیش از این به اینگونه بود که پس از تصویب میزان حقوق پرداختی در بودجه سالانه، دستگاهها رقم موردنظر را در اختیار سازمان مدیریت قرار میدادند و سازمان مدیریت، حقوق کارکنان دولت را مجدد به دستگاههای دولتی اختصاص میداد. اما در آن زمان، مقامات دولتی معتقد بودند با این تصمیم و متمرکزشدن وظیفه پرداخت حقوق در وزارت اقتصاد، حدود هزارو500میلیاردتومان صرفهجویی انجام خواهد شد. نهایت این اقدامات آن بود که در 18تیر 1386 با تصویب شورایعالی اداری، سازمان مدیریت و برنامهریزی منحل و وظایف آن به معاونتی تازهتاسیس در نهاد ریاستجمهوری به نام «معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی رییسجمهور» محول شد. محمود احمدینژاد در سفر استانی خود به قزوین در مورد سازمان مدیریتوبرنامهریزی گفته بود: «ما در کشور یک سازمانی داشتیم بهنام برنامه و بودجه که در سال1328 توسط دولت وقت آمریکایی تاسیس شد و تا 55 سال به کار خود ادامه داد. این سازمان مسوول برنامهریزی برای کشور بود ولی صرفنظر از انسانهای شریف و دلسوز که آنجا کار میکردند، مبنای برنامهریزی آن، وارداتی بود و از دل آن شش برنامه خانمانبرانداز رژیم طاغوت برآمد که نمونهای از محصولات آن، ریشهکنکردن کشاورزی و آسیب جدی به فرهنگ کشور بود.» از سال86 تا زمان رویکارآمدن دولت یازدهم دیگر خبری از احیای سازمان مدیریت نبود. اما کسری بودجههای پیدرپی، تاخیرهای چندماهه در ارایه لایحه بودجه به مجلس و مشکلات بسیار دیگری که در عرصه تصمیمسازی رخ داد، همهوهمه سبب شد تا کارشناسان این حوزه، خواستار احیای مجدد این سازمان شوند. اهمیت احیای سازمان مدیریتوبرنامهریزی تا جایی پیش رفت که روحانی در قامت رییسجمهور جدید ایران در نخستین نشست خبری خود اعلام کرد، سازمان مدیریتوبرنامهریزی را دوباره احیا میکند. در روز 28خرداد (سه روز پس از انتخاب روحانی بهعنوان ریاستجمهوری) هم مجلس شورای اسلامی یک فوریت تشکیل سازمان مدیریت را تصویب کرد. تا آنکه دوروز پیش، نوبخت خبر احیای مجدد این سازمان را اعلام کرد. سخنگوی دولت که دوشنبهشب در برنامه گفتوگوی ویژه خبری شبکه دوم سیما صحبت میکرد، گفت: قرار ما بر این نیست که عینا به همان سازمان برگردیم، بلکه بنای ما ایجاد سازمان مدیریت و برنامهریزی به صورت چابک، فعال و نظارتگر است.
همین عاملی شد تا «شرق» در دو گفتوگوی جداگانه، موضوع احیای سازمان مدیریتوبرنامهریزی و الزامات آن را بررسی کند. این دو نظر کارشناسی را در ادامه میخوانید.
-----------------
عباس شاکری، اقتصاددان:
نهاد لازم ناظر
سرانجام احیای سازمان مدیریت در شورایعالی اداری تصویب شد. به نظر شما، برای تشکیل این سازمان به چه زیرساختهایی نیاز است و گمان میکنید تا برقراری مجدد فعالیت سازمان، چقدر زمان نیاز داشته باشیم؟
در وهله نخست باید بهلحاظ تشکیلاتی شرایط برای این احیا، مهیا شود. سازمان مدیریت باید بهعنوان یک مرکز کارشناسی که تلفیقکننده نظرات دستگاهها، مراکز پژوهشی، کارآفرینان و کارشناسان است؛ موردتوجه قرار گیرد. این وظیفه سازمان باید در کنار نقش مهم تدوین و ارایه بودجه سالانه به روشهای شفاف، علمی و مدرن که مسبوق به سابقه نیز بوده است؛ گذاشته و در سازمان جدید، مدیریت از اولویتها باشد.
با توجه به نقصهایی که در گذشته به سازمان مدیریت وارد میشد؛ معتقدید که این سازمان باید با همان سیاق گذشته احیا شود یا نیاز به بازنگری در ساختار آن وجود دارد؟
اینکه ایرادات گذشته باید رفع شود، از ملزومات است. در هر حال سازمان مدیریت سابق نیز نقایصی داشت و بهعنوان یک سازمان عریض و طویل با تعداد نیروی انسانی زیاد شناخته میشد. بنابراین لازم است این سازمان نسبت به گذشته بهصورت چابکتر و کارآتر ایجاد شود. اینکه این سازمان چقدر روی صحت هزینهها، درآمدهای مالیاتی و صرف درآمدهای نفتی نظارت دارد، از نکتههای مهمی است که در سازمان جدید باید مورد تاکید و توجه قرار گیرد. به عبارت سادهتر، سازمان مدیریت حایز دو نقش مهم است که برای هریک نیاز به مراکزی مجزا دارد: نخست مرکز تلفیق ایدهها و دیدگاهها و دیگر مرکز تدوین و نظارت بر بودجه تا دستیابی به یک بودجه عملیاتی اساس داشتن این دو بخش نیز بهرهگیری از یک بدنه کارشناسی زبده است که باید در گام نخست به ایجاد آن همت گمارد. سازمان جدید برنامهریزی ایران باید واجد ویژگیهای هوشمندی باشد یعنی از نیروی متخصص و اتاق فکر استفاده کند، همچنین آیندهنگری داشته و دارای تفکر استراتژیک و آیندهپژوهانه باشد. از سوی دیگر بهعنوان یک سیاستگذار باید سیاستساز و تصمیمگیر بوده و درعینحال بهعنوان ناظر و ارزیاب بینبخشی بتواند با برخورداری از ارتباطات بینسازمانی وظیفه نظارتی خود را محقق کند. برای تحقق چنین اهدافی نیز باید قوانین مقررات و نظام تقسیم کار، تشکیلات، چارچوبها و سازوکارهای رسمی سازمان بهخوبی سازماندهی شود. ساختار درونسازمانی، نمایانگر اهداف و وظایف سازمان است و نمودار سازمانی، تصویری از ساخت سازمانی را منعکس میکند که میتوان از طریق آن به کل سازمان و اجزای آن و روابط میان اجرا پی برد. چگونگی نیروی متخصص و نگهداری آن و همچنین استفاده بهینه از توان و تخصص افراد و تدبیر راههای ارتقای سطوح عملی و شغلی آنان، از جمله مسایلی است که باید مورد توجه سازمان برنامهریز باشد.
یکی از ایرادات دولت گذشته که موجبات انحلال سازمان مدیریت را نیز فراهم آورد، بحث دخالتهای اجرایی این سازمان بود. از سوی دیگر آقای احمدینژاد این سازمان را یک نهاد غربزده میخواند و با همین عقیده نیز سازمان مدیریت را منحل کرد. شما این ایرادات را چقدر به سازمان مدیریت سابق وارد میدانید؟
باید دید آیا با انحلال این سازمان، جایگزین بهتر و مناسبتری ایجاد شده است؟ زمانی که سازمان مدیریت بر بودجه نظارت میکرد حتی اگر نقیصههای فراوان در کار آن وجود داشت؛ ما باز هم نظامی شفافتر، بودجهای خلاصهتر و هزینهکردی صحیحتر داشتیم. اینکه یک سازمان را به بهانه داشتن ایراداتی، از صحنه حذف کنیم و جایگزین مناسبی هم برای آن نبینیم؛ عاقبت کار به نتیجهای میرسیم که در این سالها مشاهده کردیم. هزینهکرد درآمدهای سرشار نفتی که مانند آن در تاریخ 30ساله کشور وجود نداشت در مسیری که عایدی کشور تورم و رشد منفی اقتصاد شد. البته اینها به معنای آن نیست که سازمان مدیریت بدون هیچ ایرادی بوده است. در این سازمان باید اسناد توسعهای کشور در اولویت بوده و فعالیتها در راستای خدمت به این اهداف کلان کشور تعریف شود و کارشناسان باید تابع آنچه مناسبات توسعهای اقتضا میکند؛ باشند. وظایف نباید با دخالتهای اجرایی اشتباه گرفته شود و نظرات به صورت شخصی اعمال شود. در حقیقت باید از تلفیق نظرات کارشناسی دستگاهها و کارآفرینان در تدوین برنامه بودجه استفاده شده و در عین حال ناظر بر اجرای قانون و برنامه باشد. به هر شکل سازمان مدیریت سابق، نهادی مسبوق به سابقه بوده و با تجمیع کارشناسان زبده، آسیبشناسیهای بههنگامی داشته است.
آیا در کنار این سازمان، شوراهای منحلشده در زمان آقای احمدینژاد مانند شورای اقتصاد، شورایعالی اشتغال، شورایعالی بیمه، صادرات و... هم باید احیا شود؟ ضرورت احیای این شوراها را چه اندازه میدانید؟
شوراها بحثی جداگانه دارد. در اصل میخواهیم کلیت موضوع نظارت برقرار شود. در گام نخست با احیای سازمان مدیریت، این مهم را محقق کرده و برای احیای شوراها نیز با تشکیل کارگروهها و بررسیهای کارشناسی تصمیمگیری خواهد شد.
به نظر شما چرا دو معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی و معاونت توسعه منابع انسانی نتوانستند جای خالی سازمان مدیریت را پر کنند؟
اولا این دو معاونت از نظر جایگاه سازمانی با نهادی که در گذشته تحتعنوان سازمان مدیریت وظیفه نظارت را عهدهدار بود، برابری نمیکند و دوم آنکه سازمان مدیریت از وجود تعداد زیادی کارشناس کارا و مسلط چه در ارایه بودجه و چه در برنامههای تدوین شده و نظارت بر آنها بهرهمند بود که در دو معاونت نامبرده این کمبود بهصورت یک خلأ احساس میشد.
یکی از موانعی که موضوع احیای سازمان مدیریت را از ابتدای دولت یازدهم تاکنون به تعویق انداخته بود، بحث جداسازی سازمان مدیریت استانها از استانداریها بود. اساسا چرا باید این جداسازی صورت گیرد و اکنون این رابطه چگونه باید بین استانداریها و سازمانهای مدیریت استانی برقرار شود؟
در تبصره الحاقی احیای سازمان مدیریت، ذکر شده که این دستگاه فرابخشی در استانها بهعنوان سازمان مدیریت استان تشکیل شده و از زیرمجموعه استانداری خارج شود. البته پیشبینی شده برنامهها با هماهنگی استانداری قابلیت اجرا داشته باشد. در گذشته این شایبه وجود داشت که دستگاههای اجرایی و اختصاصا استانداریها براساس مصالح خود در تدوین برنامهها و وظایف سازمان مدیریت دخالت میکردند. بنابراین در قانون احیای این سازمان، اکنون جداسازی استانداریها از سازمانهای مدیریت استانها دیده شده است. با این اتفاق، سازمان مدیریت بهصورت مستقل وظایف خود را انجام داده و در صورت نیاز، تعامل استانداری از طریق سازمانهای استانی با این نهاد برقرار میشود.
--------------
مراد راهداری، عضو هیاتعلمی دانشگاه پیامنور:
10 الزام یک احیا
دولت ضمن اعلام خبر احیای سازمان مدیریت و برنامهریزی، از کارشناسان خواسته الزامات احیای این سازمان را اعلام کنند. به نظر شما چه الزاماتی باید رعایت شود تا این سازمان بتواند نقشی که برایش در نظر گرفته شده را بهدرستی اجرا کند؟
من 10 شرط و الزام را مدنظر دارم؛ مواردی که اگر رعایت شود سبب میشود این سازمان بتواند وظایف و اختیارات خود را بهدرستی انجام دهد و مهمتر از آن گرفتار آفتها و مشکلات پیشین نشود. اولین شرط آن است که این سازمان باید متولی تهیه و تدوین برنامه در کشور باشد و نه متصدی آن. به نظر من تصدیگری این سازمان در برخی از امور از جمله مشکلاتی است که پیش از این بارها این سازمان گرفتار آن شده است.
میتوانید این موضوع تصدی و متولی را کمی بیشتر توضیح دهید.
مساله این است که با احیای این سازمان نباید انتظار داشت که تمامی برنامهها و تصمیمات لازم در مورد سازمانهای دیگر در این سازمان گرفته شود. بلکه هر سازمانی باید خود تصمیمگیر باشد منتها زیرنظر سازمان مدیریت و برنامهریزی. به عبارت دیگر کارشناسان خبره هر سازمان، با شناختی که از آن سازمان دارند برنامهای را در نظر میگیرند و سپس با نظر سازمان مدیریت آن برنامه را تدوین میکنند. البته این به آن معنا نیست که برنامه هر بخش بهصورت جزیرهای باشد. بلکه در سازمان مدیریت و برنامهریزی باید الگوی تهیه برنامهای وجود داشته باشد و همه این برنامهها در شورایعالی تلفیق با همدیگر هماهنگ و همراستا شوند. بر این اساس سازمان نقش متولی تدوین برنامه را دارد و نه متصدی آن را. دومین مورد این است که نظارت بر حسناجرای برنامه برعهده سازمان مدیریت و برنامهریزی است. یعنی کارشناسان این سازمان بعد از تدوین نهایی برنامه، باید بر روند اجرای آن هم نظارت کامل و دقیقی داشته باشند. اما در موارد بسیاری نظارت کافی نیست. برنامه تدوینشده با ایراداتی مواجه میشود که سازمان و نهادی باید پاسخگوی آن مشکلات باشد. این سومین موردی است که میخواهم عنوان کنم. یکی از مهمترین ایرادات برنامههای پیشین، نداشتن قابلیت انعطاف و تغییر در برنامههاست. یکسال بعد از تدوین برنامه باید برنامه بررسی شود تا متناسب با تغییر شرایط جدید، اصلاحاتی روی آن انجام شود. سازمان مدیریت در ساختار نوین خود حتما باید به این موضوع توجه کند که بعد از طراحی یک برنامه بعد از اجرا، آن را با شرایط روز جامعه تطبیق دهد و اگر جایی نیازی به تغییر در ساختار است تغییرات را ایجاد کند. باز هم تاکید میکنم که منعطفنبودن برنامهها در گذشته یکی از مهمترین ایرادات آن است.
این در حالی است که برنامههای توسعه اصولا بهصورت جامع و برای یک دوره پنجساله نوشته میشود. پس ما باید بارها با مشکلاتی مواجه شده باشیم.
بله. یکی دیگر از ویژگیهایی که با این مورد هم مرتبط است، رعایت این موضوع است که برنامه باید غیرمتمرکز، محدود و ترغیبی باشد. غیرمتمرکزبودن برنامه، به همین ویژگی که شما گفتید اشاره میکند. قرار نیست سازمان مدیریت و برنامه چون متولی تصمیمگیری و تدوین برنامه است، برای همه بخشها یک برنامه را مشخص و دیکته کند. برنامه همانطور که ابتدا ذکر کردم باید با کمک همه بخشها و بهصورت رفتوبرگشتی طراحی شود. یعنی هم قابلیت تغییر داشته باشد و هم نقد توسط کارشناسان. پس یکی از اصول تمرکززدایی در تدوین برنامه توسط این سازمان است. موضوع دیگر این است که سازمان نباید یک برنامه جامع و کلی برای همه بخشها ارایه دهد. برنامهها باید محدود به یک منطقه باشد. مشکل برنامههای قبلی این بود که بهجای محدودیت در تدوین برنامهها جامعیت را در دستور کار قرار میدادند. کارشناسان کشورهای دیگر معتقدند نمیتوان برای یکسال جامعه برنامهریزی کرد. پس چطور ما سالهاست که برای همه بخشهای کشور برنامه پنجساله طراحی میکنیم و همه ملزم به اجرای آن هستند. در ضمن برنامه باید ترغیبی باشد و نه اجباری. به خصوص این ترغیبی بودن در مورد بخش خصوصی به شدت باید مدنظر قرار بگیرد. نمیتوان بر اساس برنامه، بخش خصوصی را مجبور کرد اقداماتی را انجام دهد. ویژگی پنجمی که مدنظر دارم حضور سازمان مدیریت در تمام بخشهاست. یعنی تدابیری بیندیشیم که سازمان برنامهریزی در دستگاههای مختلف جایگاه خاصی داشته باشد. این امر سبب میشود هم سازمان مذکور را بهتر بشناسد و هم تعامل میان کارشناسان دو سازمان بالا رود.
این در حالی است که پیش از این، نگاه به سازمان مدیریت، وجود یک سازمان مزاحم و در مواردی مخل بود.
متاسفانه بله، این تداخل بهخصوص در مورد اجرای بودجه مصوب و اجرای برنامه توسعه همواره دیده میشد. این مشکل را میتوان با تدوین بودجهریزی برنامهای حل کرد. ششمین ویژگی مدنظر هم همین است. یکی از مشکلات همیشگی این بوده که بودجه سالانه سازمان یک راهبرد داشت و برنامه توسعه یک راهبرد دیگر. راهحل این است که بودجه در جهت رسیدن به اهداف برنامه باشد. آفت پیشین این بود که سازمانها میگفتند سازمان مدیریت دست ما را در اجرای بودجه بسته است. اما اگر بودجهریزی برنامهای را مبنا قرار دهند مشکل حل میشود.
یکی از ایراداتی که به برنامهها گرفته میشود، این است که برخی معتقدند سازمان مدیریت و برنامهریزی پشت درهای بسته برنامهها را تدوین میکند. بدون شناخت و مطالعه کافی.
این ایراد تا حدودی وارد است و حل آن هم این است که این سازمان به جای آنکه همه مطالعات را خود انجام دهد، آن را به دانشگاهها و بخش خصوصی بسپارد و خود نظارت کامل بر آن داشته باشد. انجام این کار بهخصوص در مورد مطالعات منطقهای بسیار مفید است. چون گاهی قرار است برای شهر یا منطقهای تصمیمی گرفته شود و به دلیل نبود شناخت آن برنامه نیازها و ویژگیهای خاص آن منطقه را مدنظر قرار نمیدهد و مشکلات بسیاری ایجاد میشود. پس هفتمین موضوعی که مدنظر است؛ برونسپاری مطالعات و کمک گرفتن از بخش دانشگاهی و خصوصی است. داشتن اقتدار ریاست سازمان برای انجام همه این موارد، توجه به تفاوتهای میان منطقهبندی جغرافیایی با منطقهبندی سیاسی برای اجرای طرحها و مدیریت مالی دولت توسط این سازمان سه موضوع دیگری است که باید به آن توجه شود.
به نظر میرسد یکی از مهمترین فاکتورها وجود اقتدار در این سازمان است. اما سوال اصلی این است که آیا سازمانها آمادگی پذیرش سازمان مدیریت را دارند؟
اقتدار این سازمان و رییس آن به نوع نگاه رییسجمهور باز میگردد و اختیاراتی که برای این سازمان در نظر دارد. در مورد آمادگی سازمانها باز هم بر همان ویژگی متولی بودن سازمان اشاره میکنم. اگر سازمانها احساس کنند برنامهای را باید اجرا کنند که کارشناسان خودشان با نظارت سازمان مدیریت و برنامهریزی طراحی کردهاند، به اجرای برنامهها تن میدهند.
پایههای سازمان برنامهوبودجهای که محمود احمدینژاد دستور برکناری مدیران آن را شبانه اعلام کرد، در سال27 با عنوان سازمان برنامهوبودجه، تشکیل شده بود و قدمتی 60ساله داشت. پیشینه سازمان مدیریت و برنامهریزی به حدود 60سال پیش بازمیگردد. دولت وقت ایران تصمیم گرفت تا برای هماهنگکردن برنامههای عمرانی خود هیاتی با نام «هیات عالی برنامه» تشکیل دهد. پس از آن با ایجاد تغییراتی در وظایف و تشکیلاتی اداری، هیات مذکور به «سازمان برنامهوبودجه» تبدیل شد. پس از آن در سال 78 برای یکپارچهکردن برنامههای توسعه، این سازمان و سازمان امور اداری و استخدامی کشور ادغام شدند و «سازمان مدیریت و برنامهریزی» به وجود آمد. با رویکارآمدن دولت نهم، زمزمههای تغییر، بیشتر به گوش رسید. احمدینژاد، این سازمان را محدودکننده اختیارات خود در زمینه اختصاص بودجه و اجرای برنامههای دولت میدانست و دوسال پس از رسیدن به ریاستجمهوری، آن را منحل کرد. شاید بتوان گفت که اولین جرقه انحلال این سازمان با دستور الحاق سازمان مدیریت و برنامهریزی استانها به استانداریهای سراسر کشور زده شد. این اقدام با هدف تمرکززدایی، تسریع در امور استانها و پیشرفت در امر سازندگی و عمران آنها صورت گرفت. در همین راستا از آبان1385 هیات هفتنفرهای در دولت تشکیل شد که وظیفه اصلی آن، بررسی ادغام سازمان مدیریت در استانداریها بود. دو ماه بعد و در جریان بررسیهای لایحه بودجه سال86، دولت وظیفه پرداخت حقوق کارکنان دولت را هم که پیش از این برعهده سازمان مدیریت بود، به وزارت اقتصاد محول کرد.
روند پرداخت حقوق کارکنان دولت، پیش از این به اینگونه بود که پس از تصویب میزان حقوق پرداختی در بودجه سالانه، دستگاهها رقم موردنظر را در اختیار سازمان مدیریت قرار میدادند و سازمان مدیریت، حقوق کارکنان دولت را مجدد به دستگاههای دولتی اختصاص میداد. اما در آن زمان، مقامات دولتی معتقد بودند با این تصمیم و متمرکزشدن وظیفه پرداخت حقوق در وزارت اقتصاد، حدود هزارو500میلیاردتومان صرفهجویی انجام خواهد شد. نهایت این اقدامات آن بود که در 18تیر 1386 با تصویب شورایعالی اداری، سازمان مدیریت و برنامهریزی منحل و وظایف آن به معاونتی تازهتاسیس در نهاد ریاستجمهوری به نام «معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی رییسجمهور» محول شد. محمود احمدینژاد در سفر استانی خود به قزوین در مورد سازمان مدیریتوبرنامهریزی گفته بود: «ما در کشور یک سازمانی داشتیم بهنام برنامه و بودجه که در سال1328 توسط دولت وقت آمریکایی تاسیس شد و تا 55 سال به کار خود ادامه داد. این سازمان مسوول برنامهریزی برای کشور بود ولی صرفنظر از انسانهای شریف و دلسوز که آنجا کار میکردند، مبنای برنامهریزی آن، وارداتی بود و از دل آن شش برنامه خانمانبرانداز رژیم طاغوت برآمد که نمونهای از محصولات آن، ریشهکنکردن کشاورزی و آسیب جدی به فرهنگ کشور بود.» از سال86 تا زمان رویکارآمدن دولت یازدهم دیگر خبری از احیای سازمان مدیریت نبود. اما کسری بودجههای پیدرپی، تاخیرهای چندماهه در ارایه لایحه بودجه به مجلس و مشکلات بسیار دیگری که در عرصه تصمیمسازی رخ داد، همهوهمه سبب شد تا کارشناسان این حوزه، خواستار احیای مجدد این سازمان شوند. اهمیت احیای سازمان مدیریتوبرنامهریزی تا جایی پیش رفت که روحانی در قامت رییسجمهور جدید ایران در نخستین نشست خبری خود اعلام کرد، سازمان مدیریتوبرنامهریزی را دوباره احیا میکند. در روز 28خرداد (سه روز پس از انتخاب روحانی بهعنوان ریاستجمهوری) هم مجلس شورای اسلامی یک فوریت تشکیل سازمان مدیریت را تصویب کرد. تا آنکه دوروز پیش، نوبخت خبر احیای مجدد این سازمان را اعلام کرد. سخنگوی دولت که دوشنبهشب در برنامه گفتوگوی ویژه خبری شبکه دوم سیما صحبت میکرد، گفت: قرار ما بر این نیست که عینا به همان سازمان برگردیم، بلکه بنای ما ایجاد سازمان مدیریت و برنامهریزی به صورت چابک، فعال و نظارتگر است.
همین عاملی شد تا «شرق» در دو گفتوگوی جداگانه، موضوع احیای سازمان مدیریتوبرنامهریزی و الزامات آن را بررسی کند. این دو نظر کارشناسی را در ادامه میخوانید.
-----------------
عباس شاکری، اقتصاددان:
نهاد لازم ناظر
سرانجام احیای سازمان مدیریت در شورایعالی اداری تصویب شد. به نظر شما، برای تشکیل این سازمان به چه زیرساختهایی نیاز است و گمان میکنید تا برقراری مجدد فعالیت سازمان، چقدر زمان نیاز داشته باشیم؟
در وهله نخست باید بهلحاظ تشکیلاتی شرایط برای این احیا، مهیا شود. سازمان مدیریت باید بهعنوان یک مرکز کارشناسی که تلفیقکننده نظرات دستگاهها، مراکز پژوهشی، کارآفرینان و کارشناسان است؛ موردتوجه قرار گیرد. این وظیفه سازمان باید در کنار نقش مهم تدوین و ارایه بودجه سالانه به روشهای شفاف، علمی و مدرن که مسبوق به سابقه نیز بوده است؛ گذاشته و در سازمان جدید، مدیریت از اولویتها باشد.
با توجه به نقصهایی که در گذشته به سازمان مدیریت وارد میشد؛ معتقدید که این سازمان باید با همان سیاق گذشته احیا شود یا نیاز به بازنگری در ساختار آن وجود دارد؟
اینکه ایرادات گذشته باید رفع شود، از ملزومات است. در هر حال سازمان مدیریت سابق نیز نقایصی داشت و بهعنوان یک سازمان عریض و طویل با تعداد نیروی انسانی زیاد شناخته میشد. بنابراین لازم است این سازمان نسبت به گذشته بهصورت چابکتر و کارآتر ایجاد شود. اینکه این سازمان چقدر روی صحت هزینهها، درآمدهای مالیاتی و صرف درآمدهای نفتی نظارت دارد، از نکتههای مهمی است که در سازمان جدید باید مورد تاکید و توجه قرار گیرد. به عبارت سادهتر، سازمان مدیریت حایز دو نقش مهم است که برای هریک نیاز به مراکزی مجزا دارد: نخست مرکز تلفیق ایدهها و دیدگاهها و دیگر مرکز تدوین و نظارت بر بودجه تا دستیابی به یک بودجه عملیاتی اساس داشتن این دو بخش نیز بهرهگیری از یک بدنه کارشناسی زبده است که باید در گام نخست به ایجاد آن همت گمارد. سازمان جدید برنامهریزی ایران باید واجد ویژگیهای هوشمندی باشد یعنی از نیروی متخصص و اتاق فکر استفاده کند، همچنین آیندهنگری داشته و دارای تفکر استراتژیک و آیندهپژوهانه باشد. از سوی دیگر بهعنوان یک سیاستگذار باید سیاستساز و تصمیمگیر بوده و درعینحال بهعنوان ناظر و ارزیاب بینبخشی بتواند با برخورداری از ارتباطات بینسازمانی وظیفه نظارتی خود را محقق کند. برای تحقق چنین اهدافی نیز باید قوانین مقررات و نظام تقسیم کار، تشکیلات، چارچوبها و سازوکارهای رسمی سازمان بهخوبی سازماندهی شود. ساختار درونسازمانی، نمایانگر اهداف و وظایف سازمان است و نمودار سازمانی، تصویری از ساخت سازمانی را منعکس میکند که میتوان از طریق آن به کل سازمان و اجزای آن و روابط میان اجرا پی برد. چگونگی نیروی متخصص و نگهداری آن و همچنین استفاده بهینه از توان و تخصص افراد و تدبیر راههای ارتقای سطوح عملی و شغلی آنان، از جمله مسایلی است که باید مورد توجه سازمان برنامهریز باشد.
یکی از ایرادات دولت گذشته که موجبات انحلال سازمان مدیریت را نیز فراهم آورد، بحث دخالتهای اجرایی این سازمان بود. از سوی دیگر آقای احمدینژاد این سازمان را یک نهاد غربزده میخواند و با همین عقیده نیز سازمان مدیریت را منحل کرد. شما این ایرادات را چقدر به سازمان مدیریت سابق وارد میدانید؟
باید دید آیا با انحلال این سازمان، جایگزین بهتر و مناسبتری ایجاد شده است؟ زمانی که سازمان مدیریت بر بودجه نظارت میکرد حتی اگر نقیصههای فراوان در کار آن وجود داشت؛ ما باز هم نظامی شفافتر، بودجهای خلاصهتر و هزینهکردی صحیحتر داشتیم. اینکه یک سازمان را به بهانه داشتن ایراداتی، از صحنه حذف کنیم و جایگزین مناسبی هم برای آن نبینیم؛ عاقبت کار به نتیجهای میرسیم که در این سالها مشاهده کردیم. هزینهکرد درآمدهای سرشار نفتی که مانند آن در تاریخ 30ساله کشور وجود نداشت در مسیری که عایدی کشور تورم و رشد منفی اقتصاد شد. البته اینها به معنای آن نیست که سازمان مدیریت بدون هیچ ایرادی بوده است. در این سازمان باید اسناد توسعهای کشور در اولویت بوده و فعالیتها در راستای خدمت به این اهداف کلان کشور تعریف شود و کارشناسان باید تابع آنچه مناسبات توسعهای اقتضا میکند؛ باشند. وظایف نباید با دخالتهای اجرایی اشتباه گرفته شود و نظرات به صورت شخصی اعمال شود. در حقیقت باید از تلفیق نظرات کارشناسی دستگاهها و کارآفرینان در تدوین برنامه بودجه استفاده شده و در عین حال ناظر بر اجرای قانون و برنامه باشد. به هر شکل سازمان مدیریت سابق، نهادی مسبوق به سابقه بوده و با تجمیع کارشناسان زبده، آسیبشناسیهای بههنگامی داشته است.
آیا در کنار این سازمان، شوراهای منحلشده در زمان آقای احمدینژاد مانند شورای اقتصاد، شورایعالی اشتغال، شورایعالی بیمه، صادرات و... هم باید احیا شود؟ ضرورت احیای این شوراها را چه اندازه میدانید؟
شوراها بحثی جداگانه دارد. در اصل میخواهیم کلیت موضوع نظارت برقرار شود. در گام نخست با احیای سازمان مدیریت، این مهم را محقق کرده و برای احیای شوراها نیز با تشکیل کارگروهها و بررسیهای کارشناسی تصمیمگیری خواهد شد.
به نظر شما چرا دو معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی و معاونت توسعه منابع انسانی نتوانستند جای خالی سازمان مدیریت را پر کنند؟
اولا این دو معاونت از نظر جایگاه سازمانی با نهادی که در گذشته تحتعنوان سازمان مدیریت وظیفه نظارت را عهدهدار بود، برابری نمیکند و دوم آنکه سازمان مدیریت از وجود تعداد زیادی کارشناس کارا و مسلط چه در ارایه بودجه و چه در برنامههای تدوین شده و نظارت بر آنها بهرهمند بود که در دو معاونت نامبرده این کمبود بهصورت یک خلأ احساس میشد.
یکی از موانعی که موضوع احیای سازمان مدیریت را از ابتدای دولت یازدهم تاکنون به تعویق انداخته بود، بحث جداسازی سازمان مدیریت استانها از استانداریها بود. اساسا چرا باید این جداسازی صورت گیرد و اکنون این رابطه چگونه باید بین استانداریها و سازمانهای مدیریت استانی برقرار شود؟
در تبصره الحاقی احیای سازمان مدیریت، ذکر شده که این دستگاه فرابخشی در استانها بهعنوان سازمان مدیریت استان تشکیل شده و از زیرمجموعه استانداری خارج شود. البته پیشبینی شده برنامهها با هماهنگی استانداری قابلیت اجرا داشته باشد. در گذشته این شایبه وجود داشت که دستگاههای اجرایی و اختصاصا استانداریها براساس مصالح خود در تدوین برنامهها و وظایف سازمان مدیریت دخالت میکردند. بنابراین در قانون احیای این سازمان، اکنون جداسازی استانداریها از سازمانهای مدیریت استانها دیده شده است. با این اتفاق، سازمان مدیریت بهصورت مستقل وظایف خود را انجام داده و در صورت نیاز، تعامل استانداری از طریق سازمانهای استانی با این نهاد برقرار میشود.
--------------
مراد راهداری، عضو هیاتعلمی دانشگاه پیامنور:
10 الزام یک احیا
دولت ضمن اعلام خبر احیای سازمان مدیریت و برنامهریزی، از کارشناسان خواسته الزامات احیای این سازمان را اعلام کنند. به نظر شما چه الزاماتی باید رعایت شود تا این سازمان بتواند نقشی که برایش در نظر گرفته شده را بهدرستی اجرا کند؟
من 10 شرط و الزام را مدنظر دارم؛ مواردی که اگر رعایت شود سبب میشود این سازمان بتواند وظایف و اختیارات خود را بهدرستی انجام دهد و مهمتر از آن گرفتار آفتها و مشکلات پیشین نشود. اولین شرط آن است که این سازمان باید متولی تهیه و تدوین برنامه در کشور باشد و نه متصدی آن. به نظر من تصدیگری این سازمان در برخی از امور از جمله مشکلاتی است که پیش از این بارها این سازمان گرفتار آن شده است.
میتوانید این موضوع تصدی و متولی را کمی بیشتر توضیح دهید.
مساله این است که با احیای این سازمان نباید انتظار داشت که تمامی برنامهها و تصمیمات لازم در مورد سازمانهای دیگر در این سازمان گرفته شود. بلکه هر سازمانی باید خود تصمیمگیر باشد منتها زیرنظر سازمان مدیریت و برنامهریزی. به عبارت دیگر کارشناسان خبره هر سازمان، با شناختی که از آن سازمان دارند برنامهای را در نظر میگیرند و سپس با نظر سازمان مدیریت آن برنامه را تدوین میکنند. البته این به آن معنا نیست که برنامه هر بخش بهصورت جزیرهای باشد. بلکه در سازمان مدیریت و برنامهریزی باید الگوی تهیه برنامهای وجود داشته باشد و همه این برنامهها در شورایعالی تلفیق با همدیگر هماهنگ و همراستا شوند. بر این اساس سازمان نقش متولی تدوین برنامه را دارد و نه متصدی آن را. دومین مورد این است که نظارت بر حسناجرای برنامه برعهده سازمان مدیریت و برنامهریزی است. یعنی کارشناسان این سازمان بعد از تدوین نهایی برنامه، باید بر روند اجرای آن هم نظارت کامل و دقیقی داشته باشند. اما در موارد بسیاری نظارت کافی نیست. برنامه تدوینشده با ایراداتی مواجه میشود که سازمان و نهادی باید پاسخگوی آن مشکلات باشد. این سومین موردی است که میخواهم عنوان کنم. یکی از مهمترین ایرادات برنامههای پیشین، نداشتن قابلیت انعطاف و تغییر در برنامههاست. یکسال بعد از تدوین برنامه باید برنامه بررسی شود تا متناسب با تغییر شرایط جدید، اصلاحاتی روی آن انجام شود. سازمان مدیریت در ساختار نوین خود حتما باید به این موضوع توجه کند که بعد از طراحی یک برنامه بعد از اجرا، آن را با شرایط روز جامعه تطبیق دهد و اگر جایی نیازی به تغییر در ساختار است تغییرات را ایجاد کند. باز هم تاکید میکنم که منعطفنبودن برنامهها در گذشته یکی از مهمترین ایرادات آن است.
این در حالی است که برنامههای توسعه اصولا بهصورت جامع و برای یک دوره پنجساله نوشته میشود. پس ما باید بارها با مشکلاتی مواجه شده باشیم.
بله. یکی دیگر از ویژگیهایی که با این مورد هم مرتبط است، رعایت این موضوع است که برنامه باید غیرمتمرکز، محدود و ترغیبی باشد. غیرمتمرکزبودن برنامه، به همین ویژگی که شما گفتید اشاره میکند. قرار نیست سازمان مدیریت و برنامه چون متولی تصمیمگیری و تدوین برنامه است، برای همه بخشها یک برنامه را مشخص و دیکته کند. برنامه همانطور که ابتدا ذکر کردم باید با کمک همه بخشها و بهصورت رفتوبرگشتی طراحی شود. یعنی هم قابلیت تغییر داشته باشد و هم نقد توسط کارشناسان. پس یکی از اصول تمرکززدایی در تدوین برنامه توسط این سازمان است. موضوع دیگر این است که سازمان نباید یک برنامه جامع و کلی برای همه بخشها ارایه دهد. برنامهها باید محدود به یک منطقه باشد. مشکل برنامههای قبلی این بود که بهجای محدودیت در تدوین برنامهها جامعیت را در دستور کار قرار میدادند. کارشناسان کشورهای دیگر معتقدند نمیتوان برای یکسال جامعه برنامهریزی کرد. پس چطور ما سالهاست که برای همه بخشهای کشور برنامه پنجساله طراحی میکنیم و همه ملزم به اجرای آن هستند. در ضمن برنامه باید ترغیبی باشد و نه اجباری. به خصوص این ترغیبی بودن در مورد بخش خصوصی به شدت باید مدنظر قرار بگیرد. نمیتوان بر اساس برنامه، بخش خصوصی را مجبور کرد اقداماتی را انجام دهد. ویژگی پنجمی که مدنظر دارم حضور سازمان مدیریت در تمام بخشهاست. یعنی تدابیری بیندیشیم که سازمان برنامهریزی در دستگاههای مختلف جایگاه خاصی داشته باشد. این امر سبب میشود هم سازمان مذکور را بهتر بشناسد و هم تعامل میان کارشناسان دو سازمان بالا رود.
این در حالی است که پیش از این، نگاه به سازمان مدیریت، وجود یک سازمان مزاحم و در مواردی مخل بود.
متاسفانه بله، این تداخل بهخصوص در مورد اجرای بودجه مصوب و اجرای برنامه توسعه همواره دیده میشد. این مشکل را میتوان با تدوین بودجهریزی برنامهای حل کرد. ششمین ویژگی مدنظر هم همین است. یکی از مشکلات همیشگی این بوده که بودجه سالانه سازمان یک راهبرد داشت و برنامه توسعه یک راهبرد دیگر. راهحل این است که بودجه در جهت رسیدن به اهداف برنامه باشد. آفت پیشین این بود که سازمانها میگفتند سازمان مدیریت دست ما را در اجرای بودجه بسته است. اما اگر بودجهریزی برنامهای را مبنا قرار دهند مشکل حل میشود.
یکی از ایراداتی که به برنامهها گرفته میشود، این است که برخی معتقدند سازمان مدیریت و برنامهریزی پشت درهای بسته برنامهها را تدوین میکند. بدون شناخت و مطالعه کافی.
این ایراد تا حدودی وارد است و حل آن هم این است که این سازمان به جای آنکه همه مطالعات را خود انجام دهد، آن را به دانشگاهها و بخش خصوصی بسپارد و خود نظارت کامل بر آن داشته باشد. انجام این کار بهخصوص در مورد مطالعات منطقهای بسیار مفید است. چون گاهی قرار است برای شهر یا منطقهای تصمیمی گرفته شود و به دلیل نبود شناخت آن برنامه نیازها و ویژگیهای خاص آن منطقه را مدنظر قرار نمیدهد و مشکلات بسیاری ایجاد میشود. پس هفتمین موضوعی که مدنظر است؛ برونسپاری مطالعات و کمک گرفتن از بخش دانشگاهی و خصوصی است. داشتن اقتدار ریاست سازمان برای انجام همه این موارد، توجه به تفاوتهای میان منطقهبندی جغرافیایی با منطقهبندی سیاسی برای اجرای طرحها و مدیریت مالی دولت توسط این سازمان سه موضوع دیگری است که باید به آن توجه شود.
به نظر میرسد یکی از مهمترین فاکتورها وجود اقتدار در این سازمان است. اما سوال اصلی این است که آیا سازمانها آمادگی پذیرش سازمان مدیریت را دارند؟
اقتدار این سازمان و رییس آن به نوع نگاه رییسجمهور باز میگردد و اختیاراتی که برای این سازمان در نظر دارد. در مورد آمادگی سازمانها باز هم بر همان ویژگی متولی بودن سازمان اشاره میکنم. اگر سازمانها احساس کنند برنامهای را باید اجرا کنند که کارشناسان خودشان با نظارت سازمان مدیریت و برنامهریزی طراحی کردهاند، به اجرای برنامهها تن میدهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.