|

کماندار بزرگ کوهستان

مجید اسدی‌(راوش) . پژوهشگر

21آبان، سالروز تولد علی اسفندیاری (نیما یوشیج) است. بدون شک نیما، پدر شعر نو ما، یکی از فرزندان بزرگ و تاریخی ملتی کهن نه کهنه (فرق کهن با کهنه در این است که کهن ارزش تاریخی دارد) است، که این ملت، در درازنای تاریخ پر فرازوفرودش، ورق‌های زرین و ظریفی را به اتفاقات بدیع و زیبای تمدن بشری افزوده است. نیما که خود حاصل مشروطه است، به‌حکم ضرورت اجتماعی، بار سنگین بروزات اجتناب‌ناپذیر و نمود‌های طلبکارانه جامعه را در این برهه از تاریخ، بر شانه خود گذاشته است. شانه‌ای پولادین که از روحی تاریخی و هوشی تحلیلی برخوردار بوده و حمایت می‌شد و شعر که تنها نمود فرهنگی دارای جواز در این فرهنگ کهن بوده است و شاید به‌همین دلیل بیشترین ظهور را در جامعه داشته است، این‌بار می‌رفت تا بار مسوولیت‌های ناشی از مصایب گوناگون بشری- چه در نحله معرفت‌شناختی و چه در شاخه هستی‌شناختی- را به ظرفیت روز برعهده گیرد، اما چنانکه دیدیم و می‌دانیم پابه‌پای مردم عوام از خواسته‌های اصولی و اساسی انقلاب مشروطه عقب مانده بود. عده زیادی این مهم را درک کردند، اما با همه تلاش راهی به دهی نبردند. در این میان تاریخ صبور ما، پس از سال‌ها تحمل، فرزند راستینش را برگزید، پرورد و با صبوری به ما نمایاند. نیما با مطالعه متون گذشته ما، همچنین سال‌ها دقت در مطالعه متون سایر ملل، وارد مرحله‌ای شد که ورطه‌ای هولناک در جامعه ما به‌شمار است، که نیما خود آن را مساوی با مقام شهادت می‌داند. ورطه هولناک کنکاش در یافته‌ها و تحلیل آن با هوش تحلیلی و صدور نظر تا منجر به عمل شود. سوگمندانه نیما به‌جای اعلام نظر، به‌دلایل متنوع که شاید یکی از آنها بی‌سوادی ملی باشد، با ایمان و اخلاق راسخ علمی که به آن رسیده بود و از طرف دیگر با روح حماسی‌ای که داشت، در بدو امر وارد عمل شد. البته او به‌ذات شاعر بود و چنانکه می‌دانیم زندگی او زندگی شاعرانه‌ای بود. در این مرحله نیما با سد به‌ظاهر فولادین شاعران و ادبای گذشته‌گرا که همچنان در هفت‌بحر می‌سرودند روبه‌رو شد. اما همچنان که خود می‌گوید: شاعر جوان کارد می‌بست و آنان دور می‌شدند. سرانجام نیما مجبور شد البته بی‌اعتنا به منتقدان گذشته‌گرا و تنها به‌دلیل نمایاندن راه برای آیندگان، بار این مسوولیت را در نظریاتش تحت عنوان حرف‌های همسایه یا در دیگر نوشته‌هایش بر شانه گیرد که امروز پس از گذشت چنددهه هنوز نوشته‌هایش بهترین و روشن‌ترین راهنمایند و حقیقت کار او را به ما می‌نمایانند و افسوس می‌خوریم که کاش شرایط به او اجازه می‌داد تا بیشتر بنویسد تا همه سویه‌های در گرگ‌ومیش مانده را به ما بنمایاند.
نیما اولین ایرادی که به شعر ما می‌گیرد، درون‌حالی‌بودن شعر است و او خواستار ابژکتیوکردن آن است و می‌خواهد شعر از موسیقی درون‌حالی ما مستقل شود که امروز یکی از مشکلات ما هماهنگی شعر ما با موسیقی است که موسیقی بعد از نیما در همان‌ حال مانده است. نیما برای این کار، یعنی برون‌حالی‌کردن شعر، تجسیم را پیشنهاد می‌دهد و خود نیز شعرهای درخشان و ماندگاری به این شیوه به ادبیات ما تحویل می‌دهد. مانند شعر «افسانه» و صدالبته با شعر «دوران‌دار ققنوس» و بعد از ققنوس. نیما در فرازی از شعر ققنوس چنین می‌گوید: از آن زمان که زردی خورشید روی موج/ کمرنگ مانده است و به ساحل گرفته اوج / بانگ شغال و مرد دهاتی / کرده‌ست روشن آتش پنهان خانه را،/ قرمز به چشم شعله خردی/ خط می‌کشد به زیر دوچشم درشت شب/ وندر نقاط دور،/ خلقند در عبور. که احضار طبیعت را با دست‌برد شاعرانه بی‌نظیری به دید می‌آورد. نیما برخلاف شاعران فرانسوی که می‌گویند (مشکل آسان) تا حدودی به سهل‌وممتنع ما در شعر سنتی پهلو می‌زند، می‌گوید (آسان مشکل)؛ یعنی شاعر باید به چنان فضای هنری‌ای دسترسی پیدا کند، که در آن به آسانی، افقی از جهان‌های استعاری را بنمایاند، صد البته از آنجایی‌که ورود افراد به این فضا مشکل است، چون وارد جهانی تازه، غیرمانوس و خلاف عادت مالوف و مانوس می‌شوند، پس مجبورند تا بکاوند و ببینند تا به جهان هنرمند و هنری که از آن جهان می‌آید، نزدیک شوند تا بتوانند در جهانی جدید نفس بکشند. نیما از آنجاکه زود فهمیده بود، زبان برای شاعر کم می‌آید، چون شاعر و هنرمند واقعی، جهان جدیدی را می‌نمایاند که زبان خود را می‌طلبد، با روش‌های گوناگونی به وسعت‌دادن زبان کوشید و این عدول از هنجار خود دلیل دیگری شد برای نفهمیدن او. نیما در این مورد زبان مدیریت‌شده را کنار گذاشت و از زبان همه مردم با هر نحو و ساختاری استفاده کرد اما چون تکافوی منظور را ناقص دید از سنبل‌ها و نمادهای عینی بهره برد؛ او ناچار به این عمل بود. خود می‌گوید هر شاعری که فکر تازه و ترکیبات و تلفیقات تازه دارد و در این مورد نظامی را به یاد می‌آورد که در ادامه همین مطلب باید بگویم بیش از 80درصد اشعار خود نیما دارای ترکیبات و تلفیقات تازه است: در تمام طول شب، / کاین سیه سالخورد انبوه دندانهاش می‌ریزد،/ وز درون تیرگی‌های مزوّر/ سایه‌های قبرهای مردگان و خانه‌های زندگان در هم می‌آمیزد،/ و آن جهان‌افسا، نهفته در فسون خود،/ از پی خواب درون تو،/ می‌دهد تحویل از گوش تو خواب تو به چشم تو. (پادشاه فتح) باری پیرمرد زمین را به آسمان گذاشت هرچند نه قدرش داشتند و نه عرض او را حرام دانستند ولی او همچنان چراغی فرا راه ما و آیندگان ماست.
21آبان، سالروز تولد علی اسفندیاری (نیما یوشیج) است. بدون شک نیما، پدر شعر نو ما، یکی از فرزندان بزرگ و تاریخی ملتی کهن نه کهنه (فرق کهن با کهنه در این است که کهن ارزش تاریخی دارد) است، که این ملت، در درازنای تاریخ پر فرازوفرودش، ورق‌های زرین و ظریفی را به اتفاقات بدیع و زیبای تمدن بشری افزوده است. نیما که خود حاصل مشروطه است، به‌حکم ضرورت اجتماعی، بار سنگین بروزات اجتناب‌ناپذیر و نمود‌های طلبکارانه جامعه را در این برهه از تاریخ، بر شانه خود گذاشته است. شانه‌ای پولادین که از روحی تاریخی و هوشی تحلیلی برخوردار بوده و حمایت می‌شد و شعر که تنها نمود فرهنگی دارای جواز در این فرهنگ کهن بوده است و شاید به‌همین دلیل بیشترین ظهور را در جامعه داشته است، این‌بار می‌رفت تا بار مسوولیت‌های ناشی از مصایب گوناگون بشری- چه در نحله معرفت‌شناختی و چه در شاخه هستی‌شناختی- را به ظرفیت روز برعهده گیرد، اما چنانکه دیدیم و می‌دانیم پابه‌پای مردم عوام از خواسته‌های اصولی و اساسی انقلاب مشروطه عقب مانده بود. عده زیادی این مهم را درک کردند، اما با همه تلاش راهی به دهی نبردند. در این میان تاریخ صبور ما، پس از سال‌ها تحمل، فرزند راستینش را برگزید، پرورد و با صبوری به ما نمایاند. نیما با مطالعه متون گذشته ما، همچنین سال‌ها دقت در مطالعه متون سایر ملل، وارد مرحله‌ای شد که ورطه‌ای هولناک در جامعه ما به‌شمار است، که نیما خود آن را مساوی با مقام شهادت می‌داند. ورطه هولناک کنکاش در یافته‌ها و تحلیل آن با هوش تحلیلی و صدور نظر تا منجر به عمل شود. سوگمندانه نیما به‌جای اعلام نظر، به‌دلایل متنوع که شاید یکی از آنها بی‌سوادی ملی باشد، با ایمان و اخلاق راسخ علمی که به آن رسیده بود و از طرف دیگر با روح حماسی‌ای که داشت، در بدو امر وارد عمل شد. البته او به‌ذات شاعر بود و چنانکه می‌دانیم زندگی او زندگی شاعرانه‌ای بود. در این مرحله نیما با سد به‌ظاهر فولادین شاعران و ادبای گذشته‌گرا که همچنان در هفت‌بحر می‌سرودند روبه‌رو شد. اما همچنان که خود می‌گوید: شاعر جوان کارد می‌بست و آنان دور می‌شدند. سرانجام نیما مجبور شد البته بی‌اعتنا به منتقدان گذشته‌گرا و تنها به‌دلیل نمایاندن راه برای آیندگان، بار این مسوولیت را در نظریاتش تحت عنوان حرف‌های همسایه یا در دیگر نوشته‌هایش بر شانه گیرد که امروز پس از گذشت چنددهه هنوز نوشته‌هایش بهترین و روشن‌ترین راهنمایند و حقیقت کار او را به ما می‌نمایانند و افسوس می‌خوریم که کاش شرایط به او اجازه می‌داد تا بیشتر بنویسد تا همه سویه‌های در گرگ‌ومیش مانده را به ما بنمایاند.
نیما اولین ایرادی که به شعر ما می‌گیرد، درون‌حالی‌بودن شعر است و او خواستار ابژکتیوکردن آن است و می‌خواهد شعر از موسیقی درون‌حالی ما مستقل شود که امروز یکی از مشکلات ما هماهنگی شعر ما با موسیقی است که موسیقی بعد از نیما در همان‌ حال مانده است. نیما برای این کار، یعنی برون‌حالی‌کردن شعر، تجسیم را پیشنهاد می‌دهد و خود نیز شعرهای درخشان و ماندگاری به این شیوه به ادبیات ما تحویل می‌دهد. مانند شعر «افسانه» و صدالبته با شعر «دوران‌دار ققنوس» و بعد از ققنوس. نیما در فرازی از شعر ققنوس چنین می‌گوید: از آن زمان که زردی خورشید روی موج/ کمرنگ مانده است و به ساحل گرفته اوج / بانگ شغال و مرد دهاتی / کرده‌ست روشن آتش پنهان خانه را،/ قرمز به چشم شعله خردی/ خط می‌کشد به زیر دوچشم درشت شب/ وندر نقاط دور،/ خلقند در عبور. که احضار طبیعت را با دست‌برد شاعرانه بی‌نظیری به دید می‌آورد. نیما برخلاف شاعران فرانسوی که می‌گویند (مشکل آسان) تا حدودی به سهل‌وممتنع ما در شعر سنتی پهلو می‌زند، می‌گوید (آسان مشکل)؛ یعنی شاعر باید به چنان فضای هنری‌ای دسترسی پیدا کند، که در آن به آسانی، افقی از جهان‌های استعاری را بنمایاند، صد البته از آنجایی‌که ورود افراد به این فضا مشکل است، چون وارد جهانی تازه، غیرمانوس و خلاف عادت مالوف و مانوس می‌شوند، پس مجبورند تا بکاوند و ببینند تا به جهان هنرمند و هنری که از آن جهان می‌آید، نزدیک شوند تا بتوانند در جهانی جدید نفس بکشند. نیما از آنجاکه زود فهمیده بود، زبان برای شاعر کم می‌آید، چون شاعر و هنرمند واقعی، جهان جدیدی را می‌نمایاند که زبان خود را می‌طلبد، با روش‌های گوناگونی به وسعت‌دادن زبان کوشید و این عدول از هنجار خود دلیل دیگری شد برای نفهمیدن او. نیما در این مورد زبان مدیریت‌شده را کنار گذاشت و از زبان همه مردم با هر نحو و ساختاری استفاده کرد اما چون تکافوی منظور را ناقص دید از سنبل‌ها و نمادهای عینی بهره برد؛ او ناچار به این عمل بود. خود می‌گوید هر شاعری که فکر تازه و ترکیبات و تلفیقات تازه دارد و در این مورد نظامی را به یاد می‌آورد که در ادامه همین مطلب باید بگویم بیش از 80درصد اشعار خود نیما دارای ترکیبات و تلفیقات تازه است: در تمام طول شب، / کاین سیه سالخورد انبوه دندانهاش می‌ریزد،/ وز درون تیرگی‌های مزوّر/ سایه‌های قبرهای مردگان و خانه‌های زندگان در هم می‌آمیزد،/ و آن جهان‌افسا، نهفته در فسون خود،/ از پی خواب درون تو،/ می‌دهد تحویل از گوش تو خواب تو به چشم تو. (پادشاه فتح) باری پیرمرد زمین را به آسمان گذاشت هرچند نه قدرش داشتند و نه عرض او را حرام دانستند ولی او همچنان چراغی فرا راه ما و آیندگان ماست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.