|

جهان، همه‌اش یکجا

سوزان سانتاگ، ترجمه پویا رفویی

با این‌‌همه ولو‌ اینکه در پس‌زمینه بروزات هنرمند نشانی از فرآیند بیان تجربه نباشد (که در غالب موارد چنین است)، باز هم همین فراوری تجربه است که توجه ما را به خود جلب می‌کند. اینکه ما در زندگی واقعی خود، شخصیت‌های ژنه‌ای تحویل نگیریم پشیزی اهمیت ندارد. این حرف در مورد بسیاری از شخصیت‌های «شاه‌لیر» نیز صدق می‌کند. کشش آثار ژنه زاییده شیوه‌ای است که بر اثر صفا و ذکاوت قوه خیال، «سوژه» معدوم می‌گردد.
ستایش یا نکوهش اخلاقی «گفته»های اثر هنری، همان‌قدر نابجا است که با اثر هنری به تحریک جسمانی‌دچارآمدن (گفتن ندارد که هر دو بازار گرمی دارند.) دلایلی که علیه شایستگی و برازندگی اثری اقامه می‌کنند، بر آثار دیگر نیز مصداق پیدا می‌کند. حال آنکه چه‌بسا همین نگره «معدوم‌کردن» سوژه، تنها معیاری باشد که در تمیز میان ادبیات، فیلم و نقاشی تنانه‌ای که هنر است و آن دسته از آثاری (که سر در پی تعبیری مناسب‌تر) به‌ناچار «هرزه‌نگاری» می‌نامیمشان؛ در اختیار ما قرار دارد. «هرزه‌نگاری» از «محتوا» برخوردار است و به این نیت طرح‌ریزی‌اش می‌کنند تا ما (از سر نفرت، از سر رغبت) با چنین «محتوا»یی ارتباط برقرار کنیم. بدیلی برای زندگی. حال آنکه هنر تهییج نمی‌کند؛ یا اگر هم تهییج کند، تهییجی است که در وضعیت تجربه‌ای زیبایی‌شناختی ارضا می‌شود. اعاظم هنرها، جملگی به تامل وامی‌دارند، آن‌هم تاملی پویشگر. با آنکه کم نیستند مخاطبان، یا شنوندگان، یا بینندگانی که از این‌همانی اثر هنری و زندگی واقعی عجالتا به تحریک دچار می‌آیند، واکنش نهایی آن‌ها- چنانچه اثر هنری را به‌منزله اثری هنری مورد واکنش قرار دهند- فارغ از تحسین و تقبیح واکنشی است بی‌تعصب، آسوده‌خاطر، تامل‌برانگیز، رها از احساسات. جالب اینجا است که ژنه خود همین اواخر اظهار کرده است که تازگی‌ها چنین می‌پندارد که اگر کتاب‌هایش مخاطبان را تحریک کنند، «اشکال از نوشته است، زیرا شور شاعرانه باید از چنان قدرتی برخوردار باشد، که هیچ مخاطبی را تحریک نکند. آنقدر که اگر کتاب‌هایم را هرزه‌نگاری به‌شمار آورند، در مقام انکار برنمی‌آیم، به صراحت عرض می‌کنم که از لطف سخن محرومم.»
چه‌بسا اثر هنری حاوی اطلاعات متنوعی باشد و آموزه‌هایی نوین (و غالبا ستایش‌انگیز) را ترویج کند. چه‌بسا ما از دانته، مطالبی در باب الهیات قرون وسطی و تاریخ فلورانس بیاموزیم؛ چه‌بسا از آثار شوپن در نخستین تجربه خود به ملالی سودایی دچار بیاییم، چه‌بسا آثار «گُیا» سبعیت جنگ را و «تراژدی آمریکایی» وجه خشن مجازات اعدام را به ما بقبولاند. ولی به مجرد این ما آثار هنری را به‌منزله آثاری هنری مدنظر قرار دهیم، رضایت از تاثیری که بر‌می‌انگیزند بر نسق دیگری رقم می‌خورد. این رضایت عبارت است از کیفیت‌ها یا فرم‌های آگاهی بشری.
اعتراض به اینکه چنین نگره‌ای هنر را به «فرمالیسم» محض تقلیل می‌دهد، اعتراض واردی نیست (این تعبیر برازنده آن دسته از آثاری است که اسلوب‌های نخ‌نما یا ازریخت‌افتاده زیبایی‌شناسی را نسنجیده ابدمدت می‌پندارند.) مطابق با این نگره، آثاری هنری زنده‌اند، از قرار معلوم، مادامی که ما از تشبث به تمایزی بی‌اس‌و‌اساس میان فرم و محتوا دست نکشیم، مدل‌های خودانگیخته آگاهی در معرض اعتراض‌اند. رای به اینکه اثر هنری هیچ محتوایی ندارد با رای به آنکه جهان هیچ محتوایی ندارد، هیچ فرقی نمی‌کند. هردو نه به توجیهی نیاز دارند، نه از چنین امکانی برخوردارند.
توسعه معیوب سبک، مثلا در «نقاشی منریستی» و «آر نوو»، در حکم فرمی تجویزی از تجربه جهان به شکل پدیده‌ای زیبایی‌شناختی است. اما مشخصا این فقط یکی از فرم‌های تجویزی است که از واکنش به سبک صلب سرکوبگر رئالیسم نشات می‌گیرد. همه سبک‌ها - به‌عبارتی، همه هنرها- بر این امر گواهی می‌دهند. و در نهایت، جهان پدیده‌ای است زیبایی‌شناختی. گفتنی است که جهان (همه‌اش یکجا) در نهایت، توجیه‌پذیر نیست. توجیه، فعلی است ذهنی، فقط آن‌گاه از عهده‌اش برمی‌آییم که جزیی از جهان را در نسبت با جزیی دیگر مدنظر قرار بدهیم - نه اینکه همه‌اش را یکجا مد‌نظر قرار بدهیم.
اثر هنری، به همان اندازه که ما خود را به آن تفویض می‌کنیم، تمکین تام و مطلق ما را می‌طلبد. غرض از اثر هنری، حمایت از حقیقت نیست، خواه حقیقتی مشخص و تاریخی باشد خواه حقیقتی ابدی. همان‌طور که آلن رب-گریه نوشته است «اگر هنر مشروط به شرطی باشد، همه‌چیز به این شرط هنر است که لاجرم خود- بسنده باشد و به‌جز این هیچ نباشد.» ولی از این موضع، به‌سادگی مضحکه‌ای به بار می‌آید، زیرا ما در جهان به‌سر می‌بریم و خلق و لذت از اشیا هنری مستلزم درجهان‌بودن است. این ادعا که من محض خود-بسندگی هنر - معافیت آن از «معنا»- دست به خلق می‌زنم در بررسی تاثیرگذاری یا تاثیرپذیری یا کارکرد هنر هیچ محلی ندارد، همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردیم، شیء هنری به‌منزله شیئی هنری کاربردش منوط به آن است که افتراق بین زیبایی‌شناسی و اخلاق بی‌معنا باشد.
با این‌‌همه ولو‌ اینکه در پس‌زمینه بروزات هنرمند نشانی از فرآیند بیان تجربه نباشد (که در غالب موارد چنین است)، باز هم همین فراوری تجربه است که توجه ما را به خود جلب می‌کند. اینکه ما در زندگی واقعی خود، شخصیت‌های ژنه‌ای تحویل نگیریم پشیزی اهمیت ندارد. این حرف در مورد بسیاری از شخصیت‌های «شاه‌لیر» نیز صدق می‌کند. کشش آثار ژنه زاییده شیوه‌ای است که بر اثر صفا و ذکاوت قوه خیال، «سوژه» معدوم می‌گردد.
ستایش یا نکوهش اخلاقی «گفته»های اثر هنری، همان‌قدر نابجا است که با اثر هنری به تحریک جسمانی‌دچارآمدن (گفتن ندارد که هر دو بازار گرمی دارند.) دلایلی که علیه شایستگی و برازندگی اثری اقامه می‌کنند، بر آثار دیگر نیز مصداق پیدا می‌کند. حال آنکه چه‌بسا همین نگره «معدوم‌کردن» سوژه، تنها معیاری باشد که در تمیز میان ادبیات، فیلم و نقاشی تنانه‌ای که هنر است و آن دسته از آثاری (که سر در پی تعبیری مناسب‌تر) به‌ناچار «هرزه‌نگاری» می‌نامیمشان؛ در اختیار ما قرار دارد. «هرزه‌نگاری» از «محتوا» برخوردار است و به این نیت طرح‌ریزی‌اش می‌کنند تا ما (از سر نفرت، از سر رغبت) با چنین «محتوا»یی ارتباط برقرار کنیم. بدیلی برای زندگی. حال آنکه هنر تهییج نمی‌کند؛ یا اگر هم تهییج کند، تهییجی است که در وضعیت تجربه‌ای زیبایی‌شناختی ارضا می‌شود. اعاظم هنرها، جملگی به تامل وامی‌دارند، آن‌هم تاملی پویشگر. با آنکه کم نیستند مخاطبان، یا شنوندگان، یا بینندگانی که از این‌همانی اثر هنری و زندگی واقعی عجالتا به تحریک دچار می‌آیند، واکنش نهایی آن‌ها- چنانچه اثر هنری را به‌منزله اثری هنری مورد واکنش قرار دهند- فارغ از تحسین و تقبیح واکنشی است بی‌تعصب، آسوده‌خاطر، تامل‌برانگیز، رها از احساسات. جالب اینجا است که ژنه خود همین اواخر اظهار کرده است که تازگی‌ها چنین می‌پندارد که اگر کتاب‌هایش مخاطبان را تحریک کنند، «اشکال از نوشته است، زیرا شور شاعرانه باید از چنان قدرتی برخوردار باشد، که هیچ مخاطبی را تحریک نکند. آنقدر که اگر کتاب‌هایم را هرزه‌نگاری به‌شمار آورند، در مقام انکار برنمی‌آیم، به صراحت عرض می‌کنم که از لطف سخن محرومم.»
چه‌بسا اثر هنری حاوی اطلاعات متنوعی باشد و آموزه‌هایی نوین (و غالبا ستایش‌انگیز) را ترویج کند. چه‌بسا ما از دانته، مطالبی در باب الهیات قرون وسطی و تاریخ فلورانس بیاموزیم؛ چه‌بسا از آثار شوپن در نخستین تجربه خود به ملالی سودایی دچار بیاییم، چه‌بسا آثار «گُیا» سبعیت جنگ را و «تراژدی آمریکایی» وجه خشن مجازات اعدام را به ما بقبولاند. ولی به مجرد این ما آثار هنری را به‌منزله آثاری هنری مدنظر قرار دهیم، رضایت از تاثیری که بر‌می‌انگیزند بر نسق دیگری رقم می‌خورد. این رضایت عبارت است از کیفیت‌ها یا فرم‌های آگاهی بشری.
اعتراض به اینکه چنین نگره‌ای هنر را به «فرمالیسم» محض تقلیل می‌دهد، اعتراض واردی نیست (این تعبیر برازنده آن دسته از آثاری است که اسلوب‌های نخ‌نما یا ازریخت‌افتاده زیبایی‌شناسی را نسنجیده ابدمدت می‌پندارند.) مطابق با این نگره، آثاری هنری زنده‌اند، از قرار معلوم، مادامی که ما از تشبث به تمایزی بی‌اس‌و‌اساس میان فرم و محتوا دست نکشیم، مدل‌های خودانگیخته آگاهی در معرض اعتراض‌اند. رای به اینکه اثر هنری هیچ محتوایی ندارد با رای به آنکه جهان هیچ محتوایی ندارد، هیچ فرقی نمی‌کند. هردو نه به توجیهی نیاز دارند، نه از چنین امکانی برخوردارند.
توسعه معیوب سبک، مثلا در «نقاشی منریستی» و «آر نوو»، در حکم فرمی تجویزی از تجربه جهان به شکل پدیده‌ای زیبایی‌شناختی است. اما مشخصا این فقط یکی از فرم‌های تجویزی است که از واکنش به سبک صلب سرکوبگر رئالیسم نشات می‌گیرد. همه سبک‌ها - به‌عبارتی، همه هنرها- بر این امر گواهی می‌دهند. و در نهایت، جهان پدیده‌ای است زیبایی‌شناختی. گفتنی است که جهان (همه‌اش یکجا) در نهایت، توجیه‌پذیر نیست. توجیه، فعلی است ذهنی، فقط آن‌گاه از عهده‌اش برمی‌آییم که جزیی از جهان را در نسبت با جزیی دیگر مدنظر قرار بدهیم - نه اینکه همه‌اش را یکجا مد‌نظر قرار بدهیم.
اثر هنری، به همان اندازه که ما خود را به آن تفویض می‌کنیم، تمکین تام و مطلق ما را می‌طلبد. غرض از اثر هنری، حمایت از حقیقت نیست، خواه حقیقتی مشخص و تاریخی باشد خواه حقیقتی ابدی. همان‌طور که آلن رب-گریه نوشته است «اگر هنر مشروط به شرطی باشد، همه‌چیز به این شرط هنر است که لاجرم خود- بسنده باشد و به‌جز این هیچ نباشد.» ولی از این موضع، به‌سادگی مضحکه‌ای به بار می‌آید، زیرا ما در جهان به‌سر می‌بریم و خلق و لذت از اشیا هنری مستلزم درجهان‌بودن است. این ادعا که من محض خود-بسندگی هنر - معافیت آن از «معنا»- دست به خلق می‌زنم در بررسی تاثیرگذاری یا تاثیرپذیری یا کارکرد هنر هیچ محلی ندارد، همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردیم، شیء هنری به‌منزله شیئی هنری کاربردش منوط به آن است که افتراق بین زیبایی‌شناسی و اخلاق بی‌معنا باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.