|

«تئاتر تعاملی» به روایت نسرین قاسم‌زاده:

بازیگر باید موقعیت‌ها را تغییر دهد

مرجان صائبی: نسرین قاسم‌زاده بعد از مهاجرت از ایران، در هلند شروع به فعالیت در زمینه تئاتر کرد و به خاطر تجربه‌ای که در تئاتر آموزشی داشت در این میان شیوه اینتر اکتیو (تعاملی) را برگزید و در چندین سال گذشته کارگاه‌های زیادی در ایران برگزار کرده است. آخرین کارگاه او در فرهنگسرای اندیشه بود که توسط هنرجویان در همانجا اجرا شد. گپی کوتاه داشتیم با او به بهانه برگزاری کارگاه‌های تئاتر تعاملی به‌نام «زنگ آخر».

از چه زمانی و چطور تصمیم گرفتید شیوه «اینتر اکتیو» را در تئاترهایتان تجربه کنید؟
سال65 اولین کارم را در هلند شروع کردم؛ یک کار ساده و بدون کلام بود به‌نام «خوشامدی غریبه» که از ملیت‌های مختلف با ما همکاری می‌کردند. چون همه‌چیز خیلی ساده بود باعث شد خیلی مورد استقبال قرار بگیرد و ما 34بار آن کار را اجرا کردیم.
کارهایتان در هلند ادامه داشت؟
بله تا سال1994میلادی که به ایتالیا مهاجرت کردیم. آنجا تئاتر آموزشی را تجربه کردم؛ یعنی با بچه‌ها براساس درس‌هایشان در مدارس تئاتر کار می‌کردیم. هرسال در اروپا یک شهر فرهنگی انتخاب می‌شود. وقتی از ایتالیا برگشتیم «روتردام » به‌عنوان پایتخت فرهنگی انتخاب شد و قرار شد گروه ما یک کار بزرگ انجام دهد. ما با یک گروه 47نفره طی سه‌ماه هرروز چند اجرا داشتیم. آنجا بود که من با شیوه «اینتر اکتیو» آشنا شدم. تجربه‌ای که در ایتالیا داشتم نشانه‌ای بود که متوجه شدم به‌جای بچه‌ها می‌شود این بده‌بستان با مخاطبان تئاتر انجام شود و این اولین‌بار بود که در هلند این شیوه استفاده می‌شد. قبل از آن فقط در فرانسه تئاتر «اینتر اکتیو» کار شده بود. این شیوه در عین جوان‌بودن سابقه‌ای طولانی‌ دارد. از برزیل و آمریکا شروع شد که بیشتر ابعاد اجتماعی و سیاسی داشت اما وقتی به اروپا رسید بعد هنری‌اش پررنگ‌تر شد. ما هم بیشتر به بعد دراماتیک کار پرداختیم. کارگردان هلندی‌ای که با او کار کردیم، فیلم‌ تئاتر‌های اینتر اکتیوی را که در فرانسه اجرا شده بود به ما نشان داد تا پیش‌زمینه‌ای داشته باشیم. من همیشه به شاگردانم می‌گویم: «این تئاتر زنده‌ترین حالت اجراست، یعنی در لحظه اتفاق می‌افتد. شما به‌عنوان بازیگر باید همیشه آماده باشید تا موقعیت‌ها را تغییر دهید.»
با چه کاری وارد ایران شدید؟
هفت‌سال پیش از طریق انجمن فرهنگی سفارت هلند برای جشنواره دانشجویی به ایران آمدیم. درواقع در آن سال دو گروه قرار بود به ایران بیایند که یکی از آنها دوماه قبل اعلام کردند، نمی‌توانند بیایند و ما جایگزین آنها شدیم. خیلی هم استقبال کردند چون ما مشکل زبان هم نداشتیم.
چه کاری را در ایران اجرا کردید؟
کاری بود به نام مواجهه. بعد از آن در شش‌سال گذشته به‌طور مرتب در اینجا کارگاه داشتیم. می‌خواستیم فضای اینجا را کمی با تئاتر اینتر اکتیو آشنا کنیم. در جاهای مختلفی هم برنامه داشتیم.
یعنی دیگر اجرایی نداشتید؟
نه، کارگاه بود. یک‌بار در دانشگاه سوره، کارگاه داشتیم و سال گذشته هم به جشنواره کودک‌ونوجوان همدان دعوت شدیم و امسال هم از ما دعوت کردند، اما بچه‌هایی که با ما کار می‌کردند، محصل بودند و چنین امکانی وجود نداشت.
درباره شیوه کارتان در کارگاه‌ها کمی توضیح می‌دهید؟
ما با کارگاه شروع می‌کنیم و بعد یک گروه بازیگری انتخاب و در زمینه «اینتر اکتیو» با آنها کار می‌کنیم. حتی برای بازیگران هم این شیوه سخت است، چه برسد بچه‌هایی که هیچ سابقه بازیگری ندارند. معمولا داستان از نقطه «الف» شروع می‌شود تا «ی» و بازیگر باید هرطور شده و با هر اتفاقی که می‌افتد این روند را ادامه دهد. در عین حال که ممکن است در این بین مخاطبان، جریان کار را تغییر دهند و بازیگر باید آنقدر به کارش تسلط داشته باشد که داستان را با تمام تغییرات به نقطه «ی» برساند. البته معمولا فقط کارگاه‌هایی که برگزار می‌کنیم مستقل هستند و اجرا نداریم. ولی کاری که سال گذشته انجام دادیم پتانسیل اجرا داشت.
امسال هم اجرا داشتید؟
خیلی وقت بود می‌خواستم با فرهنگسراها کار کنم، مخصوصا با هنرجویانی که به آنجا مراجعه می‌کنند، چون کلاس‌هایی که در فرهنگسراها برگزار می‌شود کیفیت بالایی ندارد و اکثر هنرجویان در آنجا فقط از ابتدایی‌ترین آموزش‌ها برخوردار می‌شوند. هدفم این بود که در یک سطح کیفی خوب کلاس‌هایی برای بچه‌هایی که به کار تئاتر علاقه دارند، برگزار کنم تا بچه‌ها کار تئاتر به شیوه اینتر اکتیو را با مبلغ کمی بتوانند یاد بگیرند. در کاری که امسال انجام دادیم سعی کردیم کار داستانی باشد، اما تم این داستان را خود هنرجویان تعیین کردند. به این صورت که ما پیشنهاد دادیم معضلاتی را که درگیرش هستند، بازگو کنند و از بین آنها یک تم برای کار انتخاب کردیم. هرکس داستان خودش را گفت، بیشتر آنها حول‌وحوش داستان‌های مدرسه و مشکلاتشان با بچه‌های دیگر بود مثل تحقیرشدن به‌دلیل موقعیت‌های مالی، تحصیلی و... اسم کار هم «زنگ آخر» بود. یعنی کل داستان از داستانک‌هایی که تک‌تک بچه‌ها تعریف کردند، شکل گرفت.
کجا اجرا شد؟
فرهنگسرای اندیشه. 12جلسه تمرین کردیم و یک‌روز هم اجرا داشتیم.
مخاطبان در کار شرکت کردند؟
کار از کلاس درس یعنی داخل فرهنگسرا شروع می‌شد و در حیاط فرهنگسرا ادامه پیدا می‌کرد. دخالت مخاطبان در محیط بیرونی یعنی در پارک اندیشه بیشتر بود.
بر اثر نقشی که مخاطبان داشتند کار چقدر تغییر کرد؟
زمانش خیلی بیشتر شد، درواقع به نظرم تغییر نباید خیلی زیاد باشد.
یعنی به نظر شما به‌هرحال نتیجه داستان نباید به هیچ عنوان تغییر کند... .
نه و هنر بازیگر این است که داستان را به هر شکل به انتها برساند؛ ممکن است در روند تغییر کند، اما نتیجه تغییر نمی‌کند.
مرجان صائبی: نسرین قاسم‌زاده بعد از مهاجرت از ایران، در هلند شروع به فعالیت در زمینه تئاتر کرد و به خاطر تجربه‌ای که در تئاتر آموزشی داشت در این میان شیوه اینتر اکتیو (تعاملی) را برگزید و در چندین سال گذشته کارگاه‌های زیادی در ایران برگزار کرده است. آخرین کارگاه او در فرهنگسرای اندیشه بود که توسط هنرجویان در همانجا اجرا شد. گپی کوتاه داشتیم با او به بهانه برگزاری کارگاه‌های تئاتر تعاملی به‌نام «زنگ آخر».

از چه زمانی و چطور تصمیم گرفتید شیوه «اینتر اکتیو» را در تئاترهایتان تجربه کنید؟
سال65 اولین کارم را در هلند شروع کردم؛ یک کار ساده و بدون کلام بود به‌نام «خوشامدی غریبه» که از ملیت‌های مختلف با ما همکاری می‌کردند. چون همه‌چیز خیلی ساده بود باعث شد خیلی مورد استقبال قرار بگیرد و ما 34بار آن کار را اجرا کردیم.
کارهایتان در هلند ادامه داشت؟
بله تا سال1994میلادی که به ایتالیا مهاجرت کردیم. آنجا تئاتر آموزشی را تجربه کردم؛ یعنی با بچه‌ها براساس درس‌هایشان در مدارس تئاتر کار می‌کردیم. هرسال در اروپا یک شهر فرهنگی انتخاب می‌شود. وقتی از ایتالیا برگشتیم «روتردام » به‌عنوان پایتخت فرهنگی انتخاب شد و قرار شد گروه ما یک کار بزرگ انجام دهد. ما با یک گروه 47نفره طی سه‌ماه هرروز چند اجرا داشتیم. آنجا بود که من با شیوه «اینتر اکتیو» آشنا شدم. تجربه‌ای که در ایتالیا داشتم نشانه‌ای بود که متوجه شدم به‌جای بچه‌ها می‌شود این بده‌بستان با مخاطبان تئاتر انجام شود و این اولین‌بار بود که در هلند این شیوه استفاده می‌شد. قبل از آن فقط در فرانسه تئاتر «اینتر اکتیو» کار شده بود. این شیوه در عین جوان‌بودن سابقه‌ای طولانی‌ دارد. از برزیل و آمریکا شروع شد که بیشتر ابعاد اجتماعی و سیاسی داشت اما وقتی به اروپا رسید بعد هنری‌اش پررنگ‌تر شد. ما هم بیشتر به بعد دراماتیک کار پرداختیم. کارگردان هلندی‌ای که با او کار کردیم، فیلم‌ تئاتر‌های اینتر اکتیوی را که در فرانسه اجرا شده بود به ما نشان داد تا پیش‌زمینه‌ای داشته باشیم. من همیشه به شاگردانم می‌گویم: «این تئاتر زنده‌ترین حالت اجراست، یعنی در لحظه اتفاق می‌افتد. شما به‌عنوان بازیگر باید همیشه آماده باشید تا موقعیت‌ها را تغییر دهید.»
با چه کاری وارد ایران شدید؟
هفت‌سال پیش از طریق انجمن فرهنگی سفارت هلند برای جشنواره دانشجویی به ایران آمدیم. درواقع در آن سال دو گروه قرار بود به ایران بیایند که یکی از آنها دوماه قبل اعلام کردند، نمی‌توانند بیایند و ما جایگزین آنها شدیم. خیلی هم استقبال کردند چون ما مشکل زبان هم نداشتیم.
چه کاری را در ایران اجرا کردید؟
کاری بود به نام مواجهه. بعد از آن در شش‌سال گذشته به‌طور مرتب در اینجا کارگاه داشتیم. می‌خواستیم فضای اینجا را کمی با تئاتر اینتر اکتیو آشنا کنیم. در جاهای مختلفی هم برنامه داشتیم.
یعنی دیگر اجرایی نداشتید؟
نه، کارگاه بود. یک‌بار در دانشگاه سوره، کارگاه داشتیم و سال گذشته هم به جشنواره کودک‌ونوجوان همدان دعوت شدیم و امسال هم از ما دعوت کردند، اما بچه‌هایی که با ما کار می‌کردند، محصل بودند و چنین امکانی وجود نداشت.
درباره شیوه کارتان در کارگاه‌ها کمی توضیح می‌دهید؟
ما با کارگاه شروع می‌کنیم و بعد یک گروه بازیگری انتخاب و در زمینه «اینتر اکتیو» با آنها کار می‌کنیم. حتی برای بازیگران هم این شیوه سخت است، چه برسد بچه‌هایی که هیچ سابقه بازیگری ندارند. معمولا داستان از نقطه «الف» شروع می‌شود تا «ی» و بازیگر باید هرطور شده و با هر اتفاقی که می‌افتد این روند را ادامه دهد. در عین حال که ممکن است در این بین مخاطبان، جریان کار را تغییر دهند و بازیگر باید آنقدر به کارش تسلط داشته باشد که داستان را با تمام تغییرات به نقطه «ی» برساند. البته معمولا فقط کارگاه‌هایی که برگزار می‌کنیم مستقل هستند و اجرا نداریم. ولی کاری که سال گذشته انجام دادیم پتانسیل اجرا داشت.
امسال هم اجرا داشتید؟
خیلی وقت بود می‌خواستم با فرهنگسراها کار کنم، مخصوصا با هنرجویانی که به آنجا مراجعه می‌کنند، چون کلاس‌هایی که در فرهنگسراها برگزار می‌شود کیفیت بالایی ندارد و اکثر هنرجویان در آنجا فقط از ابتدایی‌ترین آموزش‌ها برخوردار می‌شوند. هدفم این بود که در یک سطح کیفی خوب کلاس‌هایی برای بچه‌هایی که به کار تئاتر علاقه دارند، برگزار کنم تا بچه‌ها کار تئاتر به شیوه اینتر اکتیو را با مبلغ کمی بتوانند یاد بگیرند. در کاری که امسال انجام دادیم سعی کردیم کار داستانی باشد، اما تم این داستان را خود هنرجویان تعیین کردند. به این صورت که ما پیشنهاد دادیم معضلاتی را که درگیرش هستند، بازگو کنند و از بین آنها یک تم برای کار انتخاب کردیم. هرکس داستان خودش را گفت، بیشتر آنها حول‌وحوش داستان‌های مدرسه و مشکلاتشان با بچه‌های دیگر بود مثل تحقیرشدن به‌دلیل موقعیت‌های مالی، تحصیلی و... اسم کار هم «زنگ آخر» بود. یعنی کل داستان از داستانک‌هایی که تک‌تک بچه‌ها تعریف کردند، شکل گرفت.
کجا اجرا شد؟
فرهنگسرای اندیشه. 12جلسه تمرین کردیم و یک‌روز هم اجرا داشتیم.
مخاطبان در کار شرکت کردند؟
کار از کلاس درس یعنی داخل فرهنگسرا شروع می‌شد و در حیاط فرهنگسرا ادامه پیدا می‌کرد. دخالت مخاطبان در محیط بیرونی یعنی در پارک اندیشه بیشتر بود.
بر اثر نقشی که مخاطبان داشتند کار چقدر تغییر کرد؟
زمانش خیلی بیشتر شد، درواقع به نظرم تغییر نباید خیلی زیاد باشد.
یعنی به نظر شما به‌هرحال نتیجه داستان نباید به هیچ عنوان تغییر کند... .
نه و هنر بازیگر این است که داستان را به هر شکل به انتها برساند؛ ممکن است در روند تغییر کند، اما نتیجه تغییر نمی‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.