عصر هرج ومرج
ریچارد هاس . ترجمه: محمدعلی عسگری
بهسختی میتوان دورههای تاریخی را پیش از اتمامشان تشخیص داد. دوران رنسانس بعدها بود که شناخته شد. درباره دورانهای تاریک تاریخ بشری (برای مثال دوران قرونوسطی) نیز همین حکم صادق است. دلیل آن هم ساده است: چون غیرممکن است بدانیم یکی از تحولاتی که در حال رخدادن است، تنها یک حادثه مجرد تلقی میشود یا شروع یکرویکرد عام و دایمی خواهد بود. با این حال، به گمان من ما امروز شاهد پایان یکبرهه تاریخی در جهان و طلوع یکبرهه جدید هستیم. یکربعقرن از زمان فروپاشی دیوار برلین و پایان جنگ سرد میگذرد. بهدنبال آن بود که دوران برتری آمریکا شروع شد و افزایش یافت. در همین فاصله بود که جوامع و نظامهای سیاسی نسبتا بازی شکل گرفته و صلح گسترش یافت. بین ابرقدرتها تا حدودی یک همکاری ملموس به وجود آمد. اما الان این دوران دیگر به اتمام رسیده و میرود تا دورانی شروع شود که کمتر تابع نظامها و کمتر طرفدار صلح خواهد بود. خاورمیانه هماکنون در ابتدایی همان مرحله شبیه دوران جنگهای 30ساله قرار دارد؛ دورانی که رویکردهای سیاسی و دینی درهمآمیخت و نزاعهایی طولانی را در داخل و خارج از کشورها پدید آورد. برای مثال روسیه با رفتاری که در
اوکراین و سایر جاها دارد، بهگونهای عمل میکند که گویا یک نظام اروپایی مستقر و مبتنی بر قوانینی که اجازه نمیدهد کسی با نیروی نظامی سرزمینی را به خود منضم کند، وجود ندارد. آسیا در اغلب موارد در صلح بهسر میبرد. اما این صلح ثبات چندانی نداشته و هر از گاهی بهدلیل تعداد زیادی از مطالبات برجایمانده در مورد حاکمیت بر مناطق مختلف، متلاشی میشود. از آن گذشته، این منطقه به اندازه کافی نیازمند قدرتهای درجهبندیشده است تا بتواند جلو این تقابلها را گرفته یا آنها را مهار کند. از طرف دیگر، تلاشهای جهانی برای تغییر آبوهوا، تقویت تجارت و تعیین قوانین جدید برای عصر دیجیتال و منع یا مهار بیماریهای واگیردار، کافی بهنظر نمیرسد. واقعیت این است که برخی از عوامل وقوع این بحرانها مربوط به تغییرات جوهری جهان معاصر است. از جمله پخش کانونهای قدرت به صورتی گسترده در بین دولتها و شبهدولتهای فعالی که تابع یک دولت مشخص نیستند؛ قدرتی که بین تشکلهای تروریستی و شبهنظامیان مسلح ردوبدل میشود و تا شرکتهای بزرگ و سازمانهای غیردولتی ادامه پیدا میکند. مدیریت بحرانهایی مانند کنترل گازهای گرمکننده کره زمین و نقلوانتقال
وسیع موادمخدر و اسلحه و تروریسم و ویروس بیماریهای مهم، حتی در بهترین شرایط نمیتواند ماموریت آسانی باشد. این ماموریت زمانی دشوارتر میشود که با عوامل دیگر مانند فقدان یک اجماع جهانی درباره کاری که باید انجام داد، تداخل پیدا میکند. البته عوامل دیگری نیز در ورای این هرجومرج فزاینده جهانی وجود دارد که به آمریکا مربوط میشود. جنگ عراق در سال2003، عامل پیچیدهترشدن بحران بین شیعیان و اهلسنت شد و یک مانع بزرگ را از برابر ایران برداشت. در زمانی نهچندان دور ایالاتمتحده خواستار تغییر نظام در سوریه بود اما پس از آن هیچ کاری نکرد. نتیجه این کار پیدایش خلأیی در منطقه بود که تشکیلاتی مثل داعش آن را پر کرد. نتیجه اینها تردید دامنگستر نسبت به میزان صداقت ایالاتمتحده و اعتماد به این کشور بود. از آن پس تعداد زیادی از دولتها و رژیمها شروع به عمل مستقل کردند. هماکنون خاورمیانه تا حد زیادی از عدم تسامح و کمبود وفاق - چه در رابطه با مرزهای بین دولتها و ملتها یا نقش دین در درون جوامع - رنج میبرد. از سوی دیگر کشورهای منطقه برای منع رشد افراطگرایی یا مبارزه با آن در زمان و مکانی که به ظهور رسید، کمترین تلاشها را
داشتند. بهنظر میرسد روسیه تحت رهبری ولادیمیر پوتین تصمیم دارد از ارعاب و زور برای بازگرداندن بخشهای مفقوده امپراتوریاش استفاده کند. اروپا نیز به عقلانیتی نیاز دارد تا بتواند یک نقش جهانی را برعهده گیرد. دولتهای متعدد در آسیا با نزاعهای قومی برخوردی آسان داشته و حتی به جای اینکه ملتهایشان را از این نزاعها بازداشته و به آنها بیاموزند که دادن امتیاز به همسایگان یا کوتاهآمدنها گاه ضروری است، بیشتر آنها را تشویق میکنند. منظور از همه این حرفها آن نیست که ما به سمت یک دوران تاریکی پیش میرویم. ارتباط متقابل میتواند بهمثابه یک ترمز عمل کرده و اجازه ندهد دولتها بدون اینکه به خودشان ضرر زده باشند، کاری کنند. اقتصاد جهانی رفتهرفته دارد ترمیم میشود حال آنکه ششسال پیش به پایینترین سطح خود رسیده بود. اروپا غالبا ثبات دارد. همچنین آمریکایلاتین و بخش زیادی از قاره آفریقا. از سوی دیگر امکان مقابله و سرکوب این هرجومرج وجود دارد. گفتوگوهای بینالمللی هماکنون بهدنبال آن است که ایران را تا حد کافی از دسترسی به تولید سلاحهای اتمی بازدارد. این امر موجب میشود تا همسایگانش دیگر احساس نیاز به یک جنگ یا
تولید سلاحهای مشابه نکنند. هنوز میتوان گامهایی را برای تضعیف نظامی داعش برداشت یا جلو هجوم داوطلبان و دلارها به سمت آنان را گرفت. شاید تحریمها و کاهش بهای نفت، روسیه را مجبور به سازش با اوکراین کند. شاید دولتهای آسیایی بتوانند تدابیر منطقهای و لازم را برای حمایت از صلح اتخاذ کنند. اما به احتمال زیاد بهدلیل سیاستهای داخلی کشورهای مختلف و نیز فقدان یک اجماع بینالمللی و کاهش نفوذ ایالاتمتحده آمریکا که هیچ دولت دیگری نمیتواند جایگزین آن شود، دستاوردهایشان محدود خواهد بود. نتیجه اینکه جهان امروز در مقایسه با جهان بعد از دوران جنگ سرد، دارای صلح کمتر، رشد کمتر و نیز مهارت کمتر برای مقابله با چالشهاست.
بهسختی میتوان دورههای تاریخی را پیش از اتمامشان تشخیص داد. دوران رنسانس بعدها بود که شناخته شد. درباره دورانهای تاریک تاریخ بشری (برای مثال دوران قرونوسطی) نیز همین حکم صادق است. دلیل آن هم ساده است: چون غیرممکن است بدانیم یکی از تحولاتی که در حال رخدادن است، تنها یک حادثه مجرد تلقی میشود یا شروع یکرویکرد عام و دایمی خواهد بود. با این حال، به گمان من ما امروز شاهد پایان یکبرهه تاریخی در جهان و طلوع یکبرهه جدید هستیم. یکربعقرن از زمان فروپاشی دیوار برلین و پایان جنگ سرد میگذرد. بهدنبال آن بود که دوران برتری آمریکا شروع شد و افزایش یافت. در همین فاصله بود که جوامع و نظامهای سیاسی نسبتا بازی شکل گرفته و صلح گسترش یافت. بین ابرقدرتها تا حدودی یک همکاری ملموس به وجود آمد. اما الان این دوران دیگر به اتمام رسیده و میرود تا دورانی شروع شود که کمتر تابع نظامها و کمتر طرفدار صلح خواهد بود. خاورمیانه هماکنون در ابتدایی همان مرحله شبیه دوران جنگهای 30ساله قرار دارد؛ دورانی که رویکردهای سیاسی و دینی درهمآمیخت و نزاعهایی طولانی را در داخل و خارج از کشورها پدید آورد. برای مثال روسیه با رفتاری که در
اوکراین و سایر جاها دارد، بهگونهای عمل میکند که گویا یک نظام اروپایی مستقر و مبتنی بر قوانینی که اجازه نمیدهد کسی با نیروی نظامی سرزمینی را به خود منضم کند، وجود ندارد. آسیا در اغلب موارد در صلح بهسر میبرد. اما این صلح ثبات چندانی نداشته و هر از گاهی بهدلیل تعداد زیادی از مطالبات برجایمانده در مورد حاکمیت بر مناطق مختلف، متلاشی میشود. از آن گذشته، این منطقه به اندازه کافی نیازمند قدرتهای درجهبندیشده است تا بتواند جلو این تقابلها را گرفته یا آنها را مهار کند. از طرف دیگر، تلاشهای جهانی برای تغییر آبوهوا، تقویت تجارت و تعیین قوانین جدید برای عصر دیجیتال و منع یا مهار بیماریهای واگیردار، کافی بهنظر نمیرسد. واقعیت این است که برخی از عوامل وقوع این بحرانها مربوط به تغییرات جوهری جهان معاصر است. از جمله پخش کانونهای قدرت به صورتی گسترده در بین دولتها و شبهدولتهای فعالی که تابع یک دولت مشخص نیستند؛ قدرتی که بین تشکلهای تروریستی و شبهنظامیان مسلح ردوبدل میشود و تا شرکتهای بزرگ و سازمانهای غیردولتی ادامه پیدا میکند. مدیریت بحرانهایی مانند کنترل گازهای گرمکننده کره زمین و نقلوانتقال
وسیع موادمخدر و اسلحه و تروریسم و ویروس بیماریهای مهم، حتی در بهترین شرایط نمیتواند ماموریت آسانی باشد. این ماموریت زمانی دشوارتر میشود که با عوامل دیگر مانند فقدان یک اجماع جهانی درباره کاری که باید انجام داد، تداخل پیدا میکند. البته عوامل دیگری نیز در ورای این هرجومرج فزاینده جهانی وجود دارد که به آمریکا مربوط میشود. جنگ عراق در سال2003، عامل پیچیدهترشدن بحران بین شیعیان و اهلسنت شد و یک مانع بزرگ را از برابر ایران برداشت. در زمانی نهچندان دور ایالاتمتحده خواستار تغییر نظام در سوریه بود اما پس از آن هیچ کاری نکرد. نتیجه این کار پیدایش خلأیی در منطقه بود که تشکیلاتی مثل داعش آن را پر کرد. نتیجه اینها تردید دامنگستر نسبت به میزان صداقت ایالاتمتحده و اعتماد به این کشور بود. از آن پس تعداد زیادی از دولتها و رژیمها شروع به عمل مستقل کردند. هماکنون خاورمیانه تا حد زیادی از عدم تسامح و کمبود وفاق - چه در رابطه با مرزهای بین دولتها و ملتها یا نقش دین در درون جوامع - رنج میبرد. از سوی دیگر کشورهای منطقه برای منع رشد افراطگرایی یا مبارزه با آن در زمان و مکانی که به ظهور رسید، کمترین تلاشها را
داشتند. بهنظر میرسد روسیه تحت رهبری ولادیمیر پوتین تصمیم دارد از ارعاب و زور برای بازگرداندن بخشهای مفقوده امپراتوریاش استفاده کند. اروپا نیز به عقلانیتی نیاز دارد تا بتواند یک نقش جهانی را برعهده گیرد. دولتهای متعدد در آسیا با نزاعهای قومی برخوردی آسان داشته و حتی به جای اینکه ملتهایشان را از این نزاعها بازداشته و به آنها بیاموزند که دادن امتیاز به همسایگان یا کوتاهآمدنها گاه ضروری است، بیشتر آنها را تشویق میکنند. منظور از همه این حرفها آن نیست که ما به سمت یک دوران تاریکی پیش میرویم. ارتباط متقابل میتواند بهمثابه یک ترمز عمل کرده و اجازه ندهد دولتها بدون اینکه به خودشان ضرر زده باشند، کاری کنند. اقتصاد جهانی رفتهرفته دارد ترمیم میشود حال آنکه ششسال پیش به پایینترین سطح خود رسیده بود. اروپا غالبا ثبات دارد. همچنین آمریکایلاتین و بخش زیادی از قاره آفریقا. از سوی دیگر امکان مقابله و سرکوب این هرجومرج وجود دارد. گفتوگوهای بینالمللی هماکنون بهدنبال آن است که ایران را تا حد کافی از دسترسی به تولید سلاحهای اتمی بازدارد. این امر موجب میشود تا همسایگانش دیگر احساس نیاز به یک جنگ یا
تولید سلاحهای مشابه نکنند. هنوز میتوان گامهایی را برای تضعیف نظامی داعش برداشت یا جلو هجوم داوطلبان و دلارها به سمت آنان را گرفت. شاید تحریمها و کاهش بهای نفت، روسیه را مجبور به سازش با اوکراین کند. شاید دولتهای آسیایی بتوانند تدابیر منطقهای و لازم را برای حمایت از صلح اتخاذ کنند. اما به احتمال زیاد بهدلیل سیاستهای داخلی کشورهای مختلف و نیز فقدان یک اجماع بینالمللی و کاهش نفوذ ایالاتمتحده آمریکا که هیچ دولت دیگری نمیتواند جایگزین آن شود، دستاوردهایشان محدود خواهد بود. نتیجه اینکه جهان امروز در مقایسه با جهان بعد از دوران جنگ سرد، دارای صلح کمتر، رشد کمتر و نیز مهارت کمتر برای مقابله با چالشهاست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.