|

آمریکا و تمدید وضع فوق‌العاده علیه ایران

رضا نصری .کارشناس حقوق بین‌الملل و عضو موسسه عالی مطالعات بین‌المللی ژنو

در سال ۱۹۷۹، پیرو تسخیر سفارت آمریکا در تهران، رییس‌جمهور وقت آن کشور - جیمی کارتر - برای اولین‌بار طی یک دستورالعمل اجرایی، ایران را رسما «خطری جدی علیه امنیت‌ملی آمریکا» تشخیص داد و از این رو در قبال ایران اعلام «وضعیت اضطراری» کرد. از آن زمان تاکنون روسای جمهوری آمریکا در ماه نوامبر (آبان- آذر) هر سال به عنوان یک روال عادی وضع فوق‌العاده علیه ایران را تمدید و اعلام کرده‌اند که ایران «تهدیدی فوق‌العاده و غیرمتعارف» علیه امنیت ملی آمریکا محسوب می‌شود. صرف‌نظر از تهدیدهای سیاسی، حفظ وضع فوق‌العاده به روسای جمهوری آمریکا اجازه داده تحریم‌هایی را علیه ایران وضع کرده و قوانین تجاری با این کشور تنظیم کنند. با این حال، تصمیم تمدید این وضع علیه ایران به صورت سالانه، ظاهرا بیش از آنکه براساس ارزیابی‌های امنیتی واقعی باشد، تصمیمی صرفا سیاسی محسوب می‌شود. در حقیقت، پارسال و به دنبال امضای توافق تاریخی موقت هسته‌ای در ژنو بین ایران و گروه 1+5، تهران به تصمیم «باراک اوباما»، رییس‌جمهوری آمریکا در زمینه تمدید این حالت اعتراض کرد. کاخ سفید در واکنش به این اعتراض فقط به بیان این موضوع بسنده کرد که «این تمدید روندی عادی در سیاست آمریکاست» و باید برای پیشگیری از انقضای آن، هر سال تمدید شود؛ به عبارت دیگر، واشنگتن ترجیح داد از منطبق‌کردن سیاست خود علیه ایران بر‌اساس واقعیات جدید خودداری کند. با نزدیک‌شدن به ضرب‌الاجل پایان مذاکرات هسته‌ای در 24نوامبر (3آذر) و با توجه به پیشروی‌های داعش در شهرهای عراق و سوریه، حفظ روند گذشته از طریق تمدید وضع فوق‌العاده علیه ایران می‌تواند به دلایل زیر تبعات وخیم‌تری در مقایسه با گذشته داشته باشد.
نخست، با توجه به همزمان‌شدن اعلام تمدید این حالت با مهلت دور نهایی مذاکرات هسته‌ای، تمدید این وضع این پیام را به تهران انتقال خواهد داد که دولت اوباما در دستیابی به توافق جدی نیست. تمدید این حالت در بهترین حالت حاوی این پیام خواهد بود که اوباما نمی‌تواند بر محدودیت‌های سیاسی داخلی در زمینه لغو تحریم‌های یک‌جانبه علیه ایران به محض امضای توافق هسته‌ای، غلبه کند. از دیدگاه تهران، رییس‌جمهوری که نمی‌تواند حتی اختیارات قانونی خود را درخصوص تمدید وضع فوق‌العاده علیه ایران اجرا کند، مطمئنا قادر به عمل‌کردن به وعده‌هایش در زمینه پایان‌دادن به تحریم‌ها به عنوان مساله‌ای حساس از لحاظ سیاسی یا متقاعدکردن کنگره برای پیروی از مفاد توافق نهایی نخواهد بود. این امر همه تلاش‌های دوجانبه را در زمینه اعتمادسازی در سال گذشته تغییر خواهد داد و به‌صورت جدی احتمال موفقیت مذاکرات را به خطر خواهد انداخت. البته شکست مذاکرات هسته‌ای، اوضاع در حال انفجار کنونی منطقه خاورمیانه را پیچیده‌تر خواهد کرد. دوم، تمدید بدون دلیل وضع فوق‌العاده علیه ایران، مانعی جدی در مقابل بخت همکاری تهران و ائتلاف نظامی به سرکردگی آمریکا علیه داعش خواهد بود. هریک از نقش‌آفرینان منطقه از جمله دولت منطقه‌ای کردستان عراق، دولت عراق و آمریکا به طور کامل از این موضوع آگاهند که کمک ایران بخش لاینفک جنگ با این گروه نسل‌کش است. همه آنها بر این امر واقفند که ایران تاکنون نقشی اساسی در پایان‌دادن به محاصره شهر آمرلی توسط داعش، عملیات آزادسازی موصل و جلوگیری از نفوذ این گروه تروریستی به بغداد ایفا کرده است.
به علاوه، ایران تاکنون مهارت خود را در جنگ با چنین فعالان غیردولتی از طریق همکاری در شکست‌دادن طالبان در سال 2001 به نمایش گذاشته است. امروزه به‌شدت به کمک ایران برای پایان‌دادن به فاجعه انسانی احتمالی در کوبانی نیاز است. در چنین شرایطی، اعلام اینکه ایران «تهدید فوق‌العاده و غیرعادی علیه امنیت ملی آمریکا محسوب می‌شود» و تمدید وضع فوق‌العاده علیه این کشور به بهانه «یک روند سیاسی عادی»، اقدامی ضدونقیض خواهد بود و به شکل موثری آمریکا را از فرصت همکاری با یکی از بانفوذترین فعالان در زمینه عادی‌سازی اوضاع متشنج منطقه محروم خواهد کرد.
گذشته از این، اعلام تمدید این وضع امری نامعقول به نظر می‌رسد، چرا که «جو بایدن»، معاون رییس‌جمهوری آمریکا به‌تازگی اعلام کرد که سایر کشورهای منطقه از جمله عربستان، ترکیه و قطر صدهامیلیون‌دلار و هزاران‌‌نفر اسلحه‌به‌دست به گروه‌های وابسته به القاعده از جمله جبهه النصره و داعش رسانده‌اند. آمریکا در واکنش به این اقدامات خم به آبرو نیاورد، چه رسد به آنکه به طور رسمی چنین اقداماتی را تهدیدی علیه امنیت ملی‌اش اعلام کند. تمدید نسنجیده و نیمه‌خودکار وضع فوق‌العاده علیه ایران در نوامبر امسال می‌تواند نقش بسیار تعیین‌کننده‌ای در مذاکرات هسته‌ای ایران و وضع داعش در خاورمیانه داشته باشد.
اوباما، امسال و قبل از تصمیم‌گیری درباره تمدید این حالت، دیگر نمی‌تواند تحولات سیاسی و ژئوپلتیکی منطقه را نادیده بگیرد و نوامبر امسال تمدید این قانون دیگر «امری عادی» نخواهد بود.
در سال ۱۹۷۹، پیرو تسخیر سفارت آمریکا در تهران، رییس‌جمهور وقت آن کشور - جیمی کارتر - برای اولین‌بار طی یک دستورالعمل اجرایی، ایران را رسما «خطری جدی علیه امنیت‌ملی آمریکا» تشخیص داد و از این رو در قبال ایران اعلام «وضعیت اضطراری» کرد. از آن زمان تاکنون روسای جمهوری آمریکا در ماه نوامبر (آبان- آذر) هر سال به عنوان یک روال عادی وضع فوق‌العاده علیه ایران را تمدید و اعلام کرده‌اند که ایران «تهدیدی فوق‌العاده و غیرمتعارف» علیه امنیت ملی آمریکا محسوب می‌شود. صرف‌نظر از تهدیدهای سیاسی، حفظ وضع فوق‌العاده به روسای جمهوری آمریکا اجازه داده تحریم‌هایی را علیه ایران وضع کرده و قوانین تجاری با این کشور تنظیم کنند. با این حال، تصمیم تمدید این وضع علیه ایران به صورت سالانه، ظاهرا بیش از آنکه براساس ارزیابی‌های امنیتی واقعی باشد، تصمیمی صرفا سیاسی محسوب می‌شود. در حقیقت، پارسال و به دنبال امضای توافق تاریخی موقت هسته‌ای در ژنو بین ایران و گروه 1+5، تهران به تصمیم «باراک اوباما»، رییس‌جمهوری آمریکا در زمینه تمدید این حالت اعتراض کرد. کاخ سفید در واکنش به این اعتراض فقط به بیان این موضوع بسنده کرد که «این تمدید روندی عادی در سیاست آمریکاست» و باید برای پیشگیری از انقضای آن، هر سال تمدید شود؛ به عبارت دیگر، واشنگتن ترجیح داد از منطبق‌کردن سیاست خود علیه ایران بر‌اساس واقعیات جدید خودداری کند. با نزدیک‌شدن به ضرب‌الاجل پایان مذاکرات هسته‌ای در 24نوامبر (3آذر) و با توجه به پیشروی‌های داعش در شهرهای عراق و سوریه، حفظ روند گذشته از طریق تمدید وضع فوق‌العاده علیه ایران می‌تواند به دلایل زیر تبعات وخیم‌تری در مقایسه با گذشته داشته باشد.
نخست، با توجه به همزمان‌شدن اعلام تمدید این حالت با مهلت دور نهایی مذاکرات هسته‌ای، تمدید این وضع این پیام را به تهران انتقال خواهد داد که دولت اوباما در دستیابی به توافق جدی نیست. تمدید این حالت در بهترین حالت حاوی این پیام خواهد بود که اوباما نمی‌تواند بر محدودیت‌های سیاسی داخلی در زمینه لغو تحریم‌های یک‌جانبه علیه ایران به محض امضای توافق هسته‌ای، غلبه کند. از دیدگاه تهران، رییس‌جمهوری که نمی‌تواند حتی اختیارات قانونی خود را درخصوص تمدید وضع فوق‌العاده علیه ایران اجرا کند، مطمئنا قادر به عمل‌کردن به وعده‌هایش در زمینه پایان‌دادن به تحریم‌ها به عنوان مساله‌ای حساس از لحاظ سیاسی یا متقاعدکردن کنگره برای پیروی از مفاد توافق نهایی نخواهد بود. این امر همه تلاش‌های دوجانبه را در زمینه اعتمادسازی در سال گذشته تغییر خواهد داد و به‌صورت جدی احتمال موفقیت مذاکرات را به خطر خواهد انداخت. البته شکست مذاکرات هسته‌ای، اوضاع در حال انفجار کنونی منطقه خاورمیانه را پیچیده‌تر خواهد کرد. دوم، تمدید بدون دلیل وضع فوق‌العاده علیه ایران، مانعی جدی در مقابل بخت همکاری تهران و ائتلاف نظامی به سرکردگی آمریکا علیه داعش خواهد بود. هریک از نقش‌آفرینان منطقه از جمله دولت منطقه‌ای کردستان عراق، دولت عراق و آمریکا به طور کامل از این موضوع آگاهند که کمک ایران بخش لاینفک جنگ با این گروه نسل‌کش است. همه آنها بر این امر واقفند که ایران تاکنون نقشی اساسی در پایان‌دادن به محاصره شهر آمرلی توسط داعش، عملیات آزادسازی موصل و جلوگیری از نفوذ این گروه تروریستی به بغداد ایفا کرده است.
به علاوه، ایران تاکنون مهارت خود را در جنگ با چنین فعالان غیردولتی از طریق همکاری در شکست‌دادن طالبان در سال 2001 به نمایش گذاشته است. امروزه به‌شدت به کمک ایران برای پایان‌دادن به فاجعه انسانی احتمالی در کوبانی نیاز است. در چنین شرایطی، اعلام اینکه ایران «تهدید فوق‌العاده و غیرعادی علیه امنیت ملی آمریکا محسوب می‌شود» و تمدید وضع فوق‌العاده علیه این کشور به بهانه «یک روند سیاسی عادی»، اقدامی ضدونقیض خواهد بود و به شکل موثری آمریکا را از فرصت همکاری با یکی از بانفوذترین فعالان در زمینه عادی‌سازی اوضاع متشنج منطقه محروم خواهد کرد.
گذشته از این، اعلام تمدید این وضع امری نامعقول به نظر می‌رسد، چرا که «جو بایدن»، معاون رییس‌جمهوری آمریکا به‌تازگی اعلام کرد که سایر کشورهای منطقه از جمله عربستان، ترکیه و قطر صدهامیلیون‌دلار و هزاران‌‌نفر اسلحه‌به‌دست به گروه‌های وابسته به القاعده از جمله جبهه النصره و داعش رسانده‌اند. آمریکا در واکنش به این اقدامات خم به آبرو نیاورد، چه رسد به آنکه به طور رسمی چنین اقداماتی را تهدیدی علیه امنیت ملی‌اش اعلام کند. تمدید نسنجیده و نیمه‌خودکار وضع فوق‌العاده علیه ایران در نوامبر امسال می‌تواند نقش بسیار تعیین‌کننده‌ای در مذاکرات هسته‌ای ایران و وضع داعش در خاورمیانه داشته باشد.
اوباما، امسال و قبل از تصمیم‌گیری درباره تمدید این حالت، دیگر نمی‌تواند تحولات سیاسی و ژئوپلتیکی منطقه را نادیده بگیرد و نوامبر امسال تمدید این قانون دیگر «امری عادی» نخواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.