|

روزهای پیش‌از تسخیر سفارت در روزنامه‌های ایران

روزگار تسخیر

مهسا جزینی

مسیر رسیدن به 13آبان چه بود؟ چه شد که دانشجویان به فکر تسخیر افتادند و روند حرکت رخدادها را چطور می‌توان براساس روزنامه‌های آن زمان دنبال کرد. اگرچه نوشتن یادداشت، خبر و گزارش‌های تندوتیز ضدآمریکایی در فضای مطبوعات آن‌روزها عادی بود اما به‌طور مشخص دو اتفاق بود که فضا را برای تسخیر آماده‌ کرد؛ واکنش دانشجویان به سخنان امام که گفته بود آلت دست نشوید و انعکاس خبری مبنی بر تصمیم آمریکا بر پناه‌دادن به شاه. روزهای ابتدایی آبان‌ماه 58 فضا را هرچه‌بیشتر ضدآمریکایی کرد. فضای ضدامپریالیستی در ایران یک‌سال بعد از انقلاب، آمریکا را هدف گرفته و شوروی نقش چندانی ندارد. حال‌وهوای روزنامه‌های آن زمان را از شهریورماه 58 به این‌سو بررسی کرده‌ایم و ازسوی دیگر اخبار درون سفارت را هم کمابیش پیگیری کردیم.
دشمنان انقلاب
در آن‌روزها یکی از روزنامه‌ها گفته‌های «یانگ» سفیر 47ساله آمریکا را به نقل از روزنامه دی‌پست آلمان در سازمان‌ملل منتشر می‌کند که در آن خطاب به کارتر از سیاست‌های او که در تضاد با انقلاب ایران است انتقاد می‌کند. مطالب دیگری مانند اینکه رسانه‌های آمریکایی در دام سیا هستند و این سازمان کنترل رسانه‌های گروهی را در اختیار دارد نیز منتشر می‌شود. در روزنامه اطلاعات سلسله‌مطالبی تحت عنوان «دشمنان انقلاب ایران را بشناسیم» منتشر می‌شود که یکی از آنها سناریوی امپریالیسم علیه امام و انقلاب نام دارد و اینکه استعمار جهانی دنبال بی‌اعتبارکردن انقلاب ایران است و از تکرار انقلاب ایران در منطقه وحشت دارد. در بیشتر این مقالات اشاره‌ای به آمریکا و اقداماتش در گذشته و اکنون شده ‌است. مصاحبه‌ای از «جین‌فوندا» منتشر می‌شود با این عنوان که «ژاندارک سینما علیه آمریکا طغیان می‌کند» و نقش سیا در فرار بختیار افشا می‌شود. روز دیگر مطلبی از «شمس‌الدین امیرعلایی» با این عنوان منتشر می‌شود: «آمریکا عملا یک ایالت اسراییل است.» سخنان «هارولد براون» وزیر دفاع آمریکا به نقل از «اتحاد» منتشر می‌شود با این تیتر که «دخالت نظامی آمریکا در خاورمیانه نامی جز تجاوز ندارد.» مقارن همان‌روزها اما، درون سفارت آمریکا هم خبرهایی هست. بخش کنسولی به‌شدت شلوغ است و تجمع درخواست‌کنندگان ویزا گاه کار را به تعطیلی سفارتخانه می‌کشاند. همانطور که رابطه ایران و آمریکا کم‌کم روند خصمانه به‌خود می‌گیرد، روند مراجعات ایرانیان به بخش کنسولی سفارت هم زیاد می‌شود و بخشی از ایرانیان در حال کوچ از ایرانند. تا جایی‌که یکی از کارمندان کنسولی، 18شهریور به یک خبرنگار می‌گوید: «ظرف 180دقیقه با 250متقاضی ویزا مصاحبه کرده‌ایم. یعنی هر دودقیقه، سه‌نفر.»
ضبط اموال ایران
11شهریورماه خبر ضبط 10‌میلیون اموال ایران در آمریکا تیتر اول می‌شود. قضیه به آنجا بازمی‌گشت که یک‌دادگاه آمریکایی رای به ضبط میلیون‌هادلار از اموال ایران می‌دهد. پیش از انقلاب یک‌شرکت آمریکایی قراردادی با سازمان تامین‌اجتماعی بسته بود تا سیستم آن را کامپیوتری کند. یک‌سوم پروژه اما نیمه‌کاره رها شده بود که شرکت مسوول به دادگاهی در نیویورک و والاس شکایت برد و ادعای مطالبه باقی هزینه‌ها را کرد. دادگاه هم به‌جای مابقی بدهی اجازه توقیف اموال را صادر کرد. همان زمان گفته شد که قرارداد بسته شده با شرکت آمریکایی از قرارداد «ترکمانچای» بدتر بوده ‌است. اواخر شهریورماه روزنامه‌ها به نقل از «النهار» هم از احتمال دخالت مستقیم آمریکا در خاورمیانه و ایجاد عملیات یا اغتشاش محلی خبر دادند.
تعطیلی آسوشیتدپرس
همان‌زمان هم خبر می‌رسد که دفتر آسوشیتدپرس در تهران تعطیل و خبرنگارش اخراج شده‌ است. گفته شده بود که خبرنگاران داخلی آن هم تمایلی به همکاری با این خبرگزاری نداشته‌اند. علت تعطیلی و اخراج خبرنگار، درج اخبار مغرضانه و یک‌طرفه که موجب تحریک افکار عمومی و دنیا شده، اعلام شده ‌بود. همان زمان خبر دیگری می‌رسد که کماندوهای آمریکا در تنگه هرمز مستقر می‌شوند. در تحلیل خبر، این اقدام‌آمریکا یک توطئه تازه علیه ایران عنوان می‌شود. از «حسنین هیکل» مقاله‌نویس «الشرق‌الاوسط» هم زیاد مطلب ترجمه و منتشر می‌شود. مثل مطلبی با این عنوان: «کاخ سفید، کارتر، قایق بی‌پارو و بادبان».
شاه در پناه آمریکا
گفتارهای امام درباره آمریکا هم قابل‌تامل است. مثل این گفته که تیتر می‌شود: «ما مارگزیده هستیم، از غرب می‌ترسیم.» هشتم آبان‌ماه، امام‌خمینی در دیدار با جمعی از دانش‌آموزان از آنها می‌خواهد که آلت‌ دست واقع نشوند. با آغاز انتشار اخبار احتمال سفر شاه به آمریکا، داستان وارد ماجرای تازه‌ای می‌شود. روزنامه‌ها آن را بازی سیاسی آمریکا می‌دانند و توصیه کیسینجر را می‌آورند با این عنوان که: «اگر از نوکران حلقه‌‌به‌گوش خود که سال‌ها خدمت کرده‌اند حمایت نکنیم، نوکران تازه خود را رمانده‌ایم.» فضای ضدآمریکایی به یک گروه و قشر خاص محدود نمی‌ماند. از روحانیون تا دانشجویان و اعضای دولت موقت و حتی گروه‌های سیاسی. تا جایی که «صادق طباطبایی» سخنگوی دولت موقت؛ دولتی که بعدا به سازش با آمریکا متهم شد در گفت‌وگو با خبرنگاران از توطئه‌هایی سخن می‌گوید که سیا علیه انقلاب در دست انجام دارد.
بزرگ‌ترین‌ تظاهرات ضدآمریکایی
همه این ماجراها دست به دست هم می‌دهد تا 9 آبان‌ماه که نقطه‌عطفی در داستان تسخیر سفارت آمریکاست. روزی که تیتر روزنامه‌ها می‌شود: «برنامه بزرگ‌ترین تظاهرات ضدآمریکایی در ایران» روزنامه‌ها می‌نویسند: «به‌دنبال انعکاس فرمایشات امام‌خمینی در اجتماع دانشجویان و حمله شدید‌ ایشان به سیاست‌های امپریالیستی آمریکا همه گروه‌ها، احزاب سیاسی، جمعیت‌های اسلامی و دانشجویان و کارمندان، مقدمات بزرگ‌ترین راهپیمایی ضدامپریالیستی را که فردا بعد از نماز عید قربان انجام می‌شود تدارک می‌بینند. برنامه این طور اعلام می‌شود: «ساعت 8 ونیم شروع برنامه همراه با شعارهای مذهبی و سیاسی، خواندن نماز عید به امامت آیت‌الله منتظری و خطبه و سخنرانی، حرکت به سمت سفارت آمریکا و در نهایت قرائت قطعنامه». بالاخره 12 آبان‌ماه روزنامه‌ها می‌نویسند که میلیون‌ها ایرانی در تهران و شهرستان‌ها به اقامت شاه مخلوع در آمریکا اعتراض کردند. معترضان با آتش‌زدن پرچم آمریکا، علیه امپریالیسم و آمریکا شعار دادند. «آمریکا دشمن ماست.» همان‌روز، روزنامه‌ها در اخبار خود گزارش سفر هیات دولت به الجزایر را به مناسبت سالگرد انقلاب این کشور منتشر می‌کنند. «مهدی بازرگان» در سخنرانی خود در این مراسم می‌گوید که «آمریکا باید روش‌های خود را درباره ایران تغییر دهد. ما توطئه مصر، آمریکا و اسراییل را برای درهم‌کوبیدن نهضت بزرگ مردم مبارز فلسطین شدیدا محکوم می‌کنیم و دست جنایتکاران چپ‌وراست را که در راس آن آمریکاست قطع نموده، اسراییل را از ریشه بر می‌کنیم.» 13‌آبان روز تسخیر است. اخبارش یک‌روز بعد یعنی 14آبان منتشر می‌شود. تصاویر دانشجویان در محوطه بیرون و داخل سفارت آمریکا عکس یک روزنامه‌هاست و تیترها درخواست استرداد رسمی شاه به ایران.
مسیر رسیدن به 13آبان چه بود؟ چه شد که دانشجویان به فکر تسخیر افتادند و روند حرکت رخدادها را چطور می‌توان براساس روزنامه‌های آن زمان دنبال کرد. اگرچه نوشتن یادداشت، خبر و گزارش‌های تندوتیز ضدآمریکایی در فضای مطبوعات آن‌روزها عادی بود اما به‌طور مشخص دو اتفاق بود که فضا را برای تسخیر آماده‌ کرد؛ واکنش دانشجویان به سخنان امام که گفته بود آلت دست نشوید و انعکاس خبری مبنی بر تصمیم آمریکا بر پناه‌دادن به شاه. روزهای ابتدایی آبان‌ماه 58 فضا را هرچه‌بیشتر ضدآمریکایی کرد. فضای ضدامپریالیستی در ایران یک‌سال بعد از انقلاب، آمریکا را هدف گرفته و شوروی نقش چندانی ندارد. حال‌وهوای روزنامه‌های آن زمان را از شهریورماه 58 به این‌سو بررسی کرده‌ایم و ازسوی دیگر اخبار درون سفارت را هم کمابیش پیگیری کردیم.
دشمنان انقلاب
در آن‌روزها یکی از روزنامه‌ها گفته‌های «یانگ» سفیر 47ساله آمریکا را به نقل از روزنامه دی‌پست آلمان در سازمان‌ملل منتشر می‌کند که در آن خطاب به کارتر از سیاست‌های او که در تضاد با انقلاب ایران است انتقاد می‌کند. مطالب دیگری مانند اینکه رسانه‌های آمریکایی در دام سیا هستند و این سازمان کنترل رسانه‌های گروهی را در اختیار دارد نیز منتشر می‌شود. در روزنامه اطلاعات سلسله‌مطالبی تحت عنوان «دشمنان انقلاب ایران را بشناسیم» منتشر می‌شود که یکی از آنها سناریوی امپریالیسم علیه امام و انقلاب نام دارد و اینکه استعمار جهانی دنبال بی‌اعتبارکردن انقلاب ایران است و از تکرار انقلاب ایران در منطقه وحشت دارد. در بیشتر این مقالات اشاره‌ای به آمریکا و اقداماتش در گذشته و اکنون شده ‌است. مصاحبه‌ای از «جین‌فوندا» منتشر می‌شود با این عنوان که «ژاندارک سینما علیه آمریکا طغیان می‌کند» و نقش سیا در فرار بختیار افشا می‌شود. روز دیگر مطلبی از «شمس‌الدین امیرعلایی» با این عنوان منتشر می‌شود: «آمریکا عملا یک ایالت اسراییل است.» سخنان «هارولد براون» وزیر دفاع آمریکا به نقل از «اتحاد» منتشر می‌شود با این تیتر که «دخالت نظامی آمریکا در خاورمیانه نامی جز تجاوز ندارد.» مقارن همان‌روزها اما، درون سفارت آمریکا هم خبرهایی هست. بخش کنسولی به‌شدت شلوغ است و تجمع درخواست‌کنندگان ویزا گاه کار را به تعطیلی سفارتخانه می‌کشاند. همانطور که رابطه ایران و آمریکا کم‌کم روند خصمانه به‌خود می‌گیرد، روند مراجعات ایرانیان به بخش کنسولی سفارت هم زیاد می‌شود و بخشی از ایرانیان در حال کوچ از ایرانند. تا جایی‌که یکی از کارمندان کنسولی، 18شهریور به یک خبرنگار می‌گوید: «ظرف 180دقیقه با 250متقاضی ویزا مصاحبه کرده‌ایم. یعنی هر دودقیقه، سه‌نفر.»
ضبط اموال ایران
11شهریورماه خبر ضبط 10‌میلیون اموال ایران در آمریکا تیتر اول می‌شود. قضیه به آنجا بازمی‌گشت که یک‌دادگاه آمریکایی رای به ضبط میلیون‌هادلار از اموال ایران می‌دهد. پیش از انقلاب یک‌شرکت آمریکایی قراردادی با سازمان تامین‌اجتماعی بسته بود تا سیستم آن را کامپیوتری کند. یک‌سوم پروژه اما نیمه‌کاره رها شده بود که شرکت مسوول به دادگاهی در نیویورک و والاس شکایت برد و ادعای مطالبه باقی هزینه‌ها را کرد. دادگاه هم به‌جای مابقی بدهی اجازه توقیف اموال را صادر کرد. همان زمان گفته شد که قرارداد بسته شده با شرکت آمریکایی از قرارداد «ترکمانچای» بدتر بوده ‌است. اواخر شهریورماه روزنامه‌ها به نقل از «النهار» هم از احتمال دخالت مستقیم آمریکا در خاورمیانه و ایجاد عملیات یا اغتشاش محلی خبر دادند.
تعطیلی آسوشیتدپرس
همان‌زمان هم خبر می‌رسد که دفتر آسوشیتدپرس در تهران تعطیل و خبرنگارش اخراج شده‌ است. گفته شده بود که خبرنگاران داخلی آن هم تمایلی به همکاری با این خبرگزاری نداشته‌اند. علت تعطیلی و اخراج خبرنگار، درج اخبار مغرضانه و یک‌طرفه که موجب تحریک افکار عمومی و دنیا شده، اعلام شده ‌بود. همان زمان خبر دیگری می‌رسد که کماندوهای آمریکا در تنگه هرمز مستقر می‌شوند. در تحلیل خبر، این اقدام‌آمریکا یک توطئه تازه علیه ایران عنوان می‌شود. از «حسنین هیکل» مقاله‌نویس «الشرق‌الاوسط» هم زیاد مطلب ترجمه و منتشر می‌شود. مثل مطلبی با این عنوان: «کاخ سفید، کارتر، قایق بی‌پارو و بادبان».
شاه در پناه آمریکا
گفتارهای امام درباره آمریکا هم قابل‌تامل است. مثل این گفته که تیتر می‌شود: «ما مارگزیده هستیم، از غرب می‌ترسیم.» هشتم آبان‌ماه، امام‌خمینی در دیدار با جمعی از دانش‌آموزان از آنها می‌خواهد که آلت‌ دست واقع نشوند. با آغاز انتشار اخبار احتمال سفر شاه به آمریکا، داستان وارد ماجرای تازه‌ای می‌شود. روزنامه‌ها آن را بازی سیاسی آمریکا می‌دانند و توصیه کیسینجر را می‌آورند با این عنوان که: «اگر از نوکران حلقه‌‌به‌گوش خود که سال‌ها خدمت کرده‌اند حمایت نکنیم، نوکران تازه خود را رمانده‌ایم.» فضای ضدآمریکایی به یک گروه و قشر خاص محدود نمی‌ماند. از روحانیون تا دانشجویان و اعضای دولت موقت و حتی گروه‌های سیاسی. تا جایی که «صادق طباطبایی» سخنگوی دولت موقت؛ دولتی که بعدا به سازش با آمریکا متهم شد در گفت‌وگو با خبرنگاران از توطئه‌هایی سخن می‌گوید که سیا علیه انقلاب در دست انجام دارد.
بزرگ‌ترین‌ تظاهرات ضدآمریکایی
همه این ماجراها دست به دست هم می‌دهد تا 9 آبان‌ماه که نقطه‌عطفی در داستان تسخیر سفارت آمریکاست. روزی که تیتر روزنامه‌ها می‌شود: «برنامه بزرگ‌ترین تظاهرات ضدآمریکایی در ایران» روزنامه‌ها می‌نویسند: «به‌دنبال انعکاس فرمایشات امام‌خمینی در اجتماع دانشجویان و حمله شدید‌ ایشان به سیاست‌های امپریالیستی آمریکا همه گروه‌ها، احزاب سیاسی، جمعیت‌های اسلامی و دانشجویان و کارمندان، مقدمات بزرگ‌ترین راهپیمایی ضدامپریالیستی را که فردا بعد از نماز عید قربان انجام می‌شود تدارک می‌بینند. برنامه این طور اعلام می‌شود: «ساعت 8 ونیم شروع برنامه همراه با شعارهای مذهبی و سیاسی، خواندن نماز عید به امامت آیت‌الله منتظری و خطبه و سخنرانی، حرکت به سمت سفارت آمریکا و در نهایت قرائت قطعنامه». بالاخره 12 آبان‌ماه روزنامه‌ها می‌نویسند که میلیون‌ها ایرانی در تهران و شهرستان‌ها به اقامت شاه مخلوع در آمریکا اعتراض کردند. معترضان با آتش‌زدن پرچم آمریکا، علیه امپریالیسم و آمریکا شعار دادند. «آمریکا دشمن ماست.» همان‌روز، روزنامه‌ها در اخبار خود گزارش سفر هیات دولت به الجزایر را به مناسبت سالگرد انقلاب این کشور منتشر می‌کنند. «مهدی بازرگان» در سخنرانی خود در این مراسم می‌گوید که «آمریکا باید روش‌های خود را درباره ایران تغییر دهد. ما توطئه مصر، آمریکا و اسراییل را برای درهم‌کوبیدن نهضت بزرگ مردم مبارز فلسطین شدیدا محکوم می‌کنیم و دست جنایتکاران چپ‌وراست را که در راس آن آمریکاست قطع نموده، اسراییل را از ریشه بر می‌کنیم.» 13‌آبان روز تسخیر است. اخبارش یک‌روز بعد یعنی 14آبان منتشر می‌شود. تصاویر دانشجویان در محوطه بیرون و داخل سفارت آمریکا عکس یک روزنامه‌هاست و تیترها درخواست استرداد رسمی شاه به ایران.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.