|

جای خالی هنر ایرانی در عزاداری مُحرم

سعید برآبادی: فردا که بیاید محرم است. چندشهر مهم ایران از اصلی‌ترین تولیدکنندگان لوازم و ادوات مراسم‌های عزاداری هستند. بازار سیاه‌فروشان در اکثر شهرها برپاست اما جنسش تا همین چندسال پیش از بوشهر، مشهد، تبریز، اصفهان و کاشان تهیه می‌شد. مواد اولیه اصلی‌ترین نقش را در تولید داشته‌اند، مثلا اصفهان که شهر آهن و فولاد است از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان علم و کتل بوده اما دیگر ورق برگشته است. کسادی بازار سیاه‌فروشان اصفهان نه به‌دلیل کمبود جنس است و نه قیمت‌های بالا، برعکس آنچه هرسال از رونق این بازار می‌کاهد، تولیدات کشورهای همسایه است که با قیمت‌های فوق‌العاده کم‌ و کیفیت کمتر، جای جنس اصل را گرفته‌اند.
ادوات عزاداری محرم چقدر تغییر کرده‌اند؟
اینها همه روایت مردی است که 50سال است بی‌وقفه در دستگاه اباعبدالله، زحمت آهنگری و سیاه‌قلم گل‌های علم را کشیده. «حاج‌جواد ماه‌بین‌خالص»، خادم افتخاری حرم‌ امام‌رضا(ع)، آهنگر قدیمی راسته نقش‌جهان اصفهان و یکی از صنعتگران برگزیده کشور در سال91 است. او در روایت داستان ادوات عزاداری محرم به «شرق» از خاطرات کودکی‌اش می‌گوید؛ از بچگی در آهنگری پدرش، شمش‌های آهن اصفهان را با پتک حالت می‌داده‌اند، به شکل‌های مختلف درش می‌آورده‌اند و بعد آن را با روش مخصوصی سیاه کرده و آماده نصب روی علم می‌شده تا جایی که امروز می‌توان گفت یکی از صنایع‌دستی مهم کشور در حوزه محرم همین گل‌ها و مرغ‌های پر از تزیین است. اینها در حالی است که او سه‌سال است عملا جز کارهای سفارشی برای دسته‌های عزاداری مهم کشور، هیچ علمی را تزیین و روانه بازار نکرده است: «از زمانی که قیمت دلار تغییر کرد، بازار عملا از دست ما خارج شد. الان هنوز مغازه‌ها بازند، جنس از تهران سفارش داده می‌شود اما واقعیت این است که سودش به دستگاه امام‌حسین(ع) برنمی‌گردد.»
سود سیاه‌فروشی چینی به جیب چه‌کسانی می‌رود؟
پاسخش به این سوال سخت است، به چند نکته مختصر اشاره می‌کند و زود رد می‌شود: «قیمت هرکیلو ورق آهن داخلی را در نظر بگیرید، من به شما می‌گویم که مرغی که چینی‌ها از این میزان آهن درست می‌کنند تا برسد به دست مشتری‌اش در ایران، یک‌سوم قیمت آهنش تمام می‌شود، چرا؟ چون ضایعات است! آهن‌قراضه را آب می‌کنند، مرغ علم می‌سازند، کجا در مراسم‌های ما از مرغ بی‌کیفیت استفاده می‌شد؟ حاج‌عبدالرضا که همه تزیین مرغ را از او یاد گرفته‌ایم، برای هر شکلی که می‌ساخت، هفته‌ها وقت می‌گذاشت، همین بود که این صنعت را به هنر آباواجدادی ما بدل می‌کرد نه‌اینکه امروز، آهن ذوب‌شده را می‌ریزند توی قالب و دانه‌ای پنج‌هزار‌تومان می‌فروشند در نمایشگاه‌ها و مغازه‌ها.»
آیا صنایع‌دستی محرم در آستانه نابودی است؟
چینی‌ها قدرت غالب این دستگاه هستند، صنعتگر برگزیده کشور یک‌بار از یک توریست چینی شنیده که کارخانه‌های ذوب فلز در چین شبانه‌روزی فعالیت می‌کنند و هر شیئی را حتی اگر نمونه‌اش را نداشته باشند، با یک نرم‌افزار، 24ساعته به تولید انبوه می‌رسانند و این داغی است روی دل مردی که نه‌تنها با این روند تولید، مشکل اقتصادی دارد بلکه دلش رضا نمی‌شود چنین جنس بی‌کیفیتی در دستگاه امام‌حسین(ع) باشد: «آنطور که به ما یاد داده‌اند، محرم هم ماهی است مثل ماه‌های دیگر خدا، با این فرق که صدای مظلومیتش باید به گوش خلق‌الله برسد. حالا این صدای مظلومیت عزاداری اصیل ماست که باید شنیده شود. دسته‌های بزرگ در خیابان‌ها راه می‌افتند با زنجیر چینی، علم چینی، طبل چینی و آلمانی، پارچه‌های پاکستانی و پرچم‌های عراقی. صدسال پیش کاشان عزاداری سقایی داشته، هنوز هم دارد اما نه با توغ کاشی‌ها، بلکه با علم چینی! کجای دنیا اینقدر به چیزی که هنر یک امت است بی‌توجهی می‌شود؟»
سازمان میراث‌فرهنگی به‌دنبال ثبت عزاداری محرم در ایران است، فشارهایی هم برای نفروختن جنس غیرایرانی در بازارهای سیاه‌فروشی آغاز شده اما هنوز تلاش زیادی لازم است تا کار به سامان برسد و آنطور که ماه‌بین‌خالص می‌گوید: «در میدان نقش جهان بازرس‌ها مغازه‌ها را وارسی می‌کنند و اگر جنس خارجی زیاد باشد گزارش می‌دهند، این خوب است اما باید یک فکر اساسی کرد، دیگر این‌روزها کسی از اصفهان وسایل عزاداری نمی‌خرد باید حواسشان به تهران باشد، به مغازه‌هایی که یک‌هفته به محرم شروع می‌کنند به فروش جنس چینی و بعد محرم هم با سود چندمیلیون‌تومانی، بسته می‌شوند. اینها هستند که عزاداری ما را از یک هنر به یک بازار پولی تبدیل کرده‌اند.»
سعید برآبادی: فردا که بیاید محرم است. چندشهر مهم ایران از اصلی‌ترین تولیدکنندگان لوازم و ادوات مراسم‌های عزاداری هستند. بازار سیاه‌فروشان در اکثر شهرها برپاست اما جنسش تا همین چندسال پیش از بوشهر، مشهد، تبریز، اصفهان و کاشان تهیه می‌شد. مواد اولیه اصلی‌ترین نقش را در تولید داشته‌اند، مثلا اصفهان که شهر آهن و فولاد است از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان علم و کتل بوده اما دیگر ورق برگشته است. کسادی بازار سیاه‌فروشان اصفهان نه به‌دلیل کمبود جنس است و نه قیمت‌های بالا، برعکس آنچه هرسال از رونق این بازار می‌کاهد، تولیدات کشورهای همسایه است که با قیمت‌های فوق‌العاده کم‌ و کیفیت کمتر، جای جنس اصل را گرفته‌اند.
ادوات عزاداری محرم چقدر تغییر کرده‌اند؟
اینها همه روایت مردی است که 50سال است بی‌وقفه در دستگاه اباعبدالله، زحمت آهنگری و سیاه‌قلم گل‌های علم را کشیده. «حاج‌جواد ماه‌بین‌خالص»، خادم افتخاری حرم‌ امام‌رضا(ع)، آهنگر قدیمی راسته نقش‌جهان اصفهان و یکی از صنعتگران برگزیده کشور در سال91 است. او در روایت داستان ادوات عزاداری محرم به «شرق» از خاطرات کودکی‌اش می‌گوید؛ از بچگی در آهنگری پدرش، شمش‌های آهن اصفهان را با پتک حالت می‌داده‌اند، به شکل‌های مختلف درش می‌آورده‌اند و بعد آن را با روش مخصوصی سیاه کرده و آماده نصب روی علم می‌شده تا جایی که امروز می‌توان گفت یکی از صنایع‌دستی مهم کشور در حوزه محرم همین گل‌ها و مرغ‌های پر از تزیین است. اینها در حالی است که او سه‌سال است عملا جز کارهای سفارشی برای دسته‌های عزاداری مهم کشور، هیچ علمی را تزیین و روانه بازار نکرده است: «از زمانی که قیمت دلار تغییر کرد، بازار عملا از دست ما خارج شد. الان هنوز مغازه‌ها بازند، جنس از تهران سفارش داده می‌شود اما واقعیت این است که سودش به دستگاه امام‌حسین(ع) برنمی‌گردد.»
سود سیاه‌فروشی چینی به جیب چه‌کسانی می‌رود؟
پاسخش به این سوال سخت است، به چند نکته مختصر اشاره می‌کند و زود رد می‌شود: «قیمت هرکیلو ورق آهن داخلی را در نظر بگیرید، من به شما می‌گویم که مرغی که چینی‌ها از این میزان آهن درست می‌کنند تا برسد به دست مشتری‌اش در ایران، یک‌سوم قیمت آهنش تمام می‌شود، چرا؟ چون ضایعات است! آهن‌قراضه را آب می‌کنند، مرغ علم می‌سازند، کجا در مراسم‌های ما از مرغ بی‌کیفیت استفاده می‌شد؟ حاج‌عبدالرضا که همه تزیین مرغ را از او یاد گرفته‌ایم، برای هر شکلی که می‌ساخت، هفته‌ها وقت می‌گذاشت، همین بود که این صنعت را به هنر آباواجدادی ما بدل می‌کرد نه‌اینکه امروز، آهن ذوب‌شده را می‌ریزند توی قالب و دانه‌ای پنج‌هزار‌تومان می‌فروشند در نمایشگاه‌ها و مغازه‌ها.»
آیا صنایع‌دستی محرم در آستانه نابودی است؟
چینی‌ها قدرت غالب این دستگاه هستند، صنعتگر برگزیده کشور یک‌بار از یک توریست چینی شنیده که کارخانه‌های ذوب فلز در چین شبانه‌روزی فعالیت می‌کنند و هر شیئی را حتی اگر نمونه‌اش را نداشته باشند، با یک نرم‌افزار، 24ساعته به تولید انبوه می‌رسانند و این داغی است روی دل مردی که نه‌تنها با این روند تولید، مشکل اقتصادی دارد بلکه دلش رضا نمی‌شود چنین جنس بی‌کیفیتی در دستگاه امام‌حسین(ع) باشد: «آنطور که به ما یاد داده‌اند، محرم هم ماهی است مثل ماه‌های دیگر خدا، با این فرق که صدای مظلومیتش باید به گوش خلق‌الله برسد. حالا این صدای مظلومیت عزاداری اصیل ماست که باید شنیده شود. دسته‌های بزرگ در خیابان‌ها راه می‌افتند با زنجیر چینی، علم چینی، طبل چینی و آلمانی، پارچه‌های پاکستانی و پرچم‌های عراقی. صدسال پیش کاشان عزاداری سقایی داشته، هنوز هم دارد اما نه با توغ کاشی‌ها، بلکه با علم چینی! کجای دنیا اینقدر به چیزی که هنر یک امت است بی‌توجهی می‌شود؟»
سازمان میراث‌فرهنگی به‌دنبال ثبت عزاداری محرم در ایران است، فشارهایی هم برای نفروختن جنس غیرایرانی در بازارهای سیاه‌فروشی آغاز شده اما هنوز تلاش زیادی لازم است تا کار به سامان برسد و آنطور که ماه‌بین‌خالص می‌گوید: «در میدان نقش جهان بازرس‌ها مغازه‌ها را وارسی می‌کنند و اگر جنس خارجی زیاد باشد گزارش می‌دهند، این خوب است اما باید یک فکر اساسی کرد، دیگر این‌روزها کسی از اصفهان وسایل عزاداری نمی‌خرد باید حواسشان به تهران باشد، به مغازه‌هایی که یک‌هفته به محرم شروع می‌کنند به فروش جنس چینی و بعد محرم هم با سود چندمیلیون‌تومانی، بسته می‌شوند. اینها هستند که عزاداری ما را از یک هنر به یک بازار پولی تبدیل کرده‌اند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.