مغنی سر این مقام
هوشنگ جاوید
بسیاری از فرهنگدوستان و برخی موسیقیشناسان طی چهاردهه اخیر، تلاش خود را بر این داشتند تا موسیقی مناطق و نواحی ایران را در انواع مختلفش، مقامی، بنامند، حال چه ضرورتی بر تحمیل اندیشه خود به ذهن جامعه دارند و چه استدلالی بر این کوشش وافر بر هیچیک از هنرمندان موسیقی در شاخههای گوناگون آن روشن نشده است.
این درست است که در برخی نقاط ایران کنونی، موسیقیورزان قومی - بومی از واژههایی مانند: ریزمقام، مقام، سرمقام و ... استفاده میکنند، اما تا به حال تعریف جامعی که چرا این واژگان را به کار میبرند از هیچکدام نشنیدهایم و نه نوشته شده است.
در گفتوگوی مفصلی که با پروفسور عسگرعلی رجبزاده، استاد پژوهش موسیقی تاجیکستان داشتم ایشان در اینباره که چرا میگویند ششمقام اظهار کرد: به سبب آنکه این ششمقام، ششرکن و پایه نهادین موسیقی در آن سرزمین را تشکیل میدهند، هنگامی که بیشتر بحث کردیم، مشخص شد که یگاه (گاه) از شعبات فرعی ششمقام بهشمار میرود.
این در حالی است که در موسیقی کشور عراق یگاه جایگاه خود را دارد و رکن مستقل است. پس این پرسش را همواره مرور میکنم که چرا تلاش بر جلوهدادن «مقام» در کشور ما پیگیرانه دنبال میشود در زمانه ما بسیاری از واژههای مربوط به موسیقی مناطق و نواحی از قالب اصلی خود دور شده و به ژرفای بدی از غلطهای مصطلح گرفتار آمده، برای نمونه چوببازی، پابازی، دستبازی، دستمالبازی و... همه این واژههای عربی رقص شدهاند، و مدام ناآگاهانه حتی در رسانههای جمعی این هنرهای کهن را به رقص چوب، رقص پا، رقص دستمال و ... نام میبرند.
این در حالی است که هیچکدام از بازیهای عامیانه مردم ایران در مناطق و نواحی نام رقص را چه در پیشوند و چه در پسوند ندارند، رقص در تفسیر حرکات موزون همراه با عشوه و اطوار دلبرانه تلقی میشود و همین است.
آن را به حیطه حرمت و حرامبودن وارد میکند، ولی در ایران هیچیک از بازیهای گوناگون عامیانه در بین مردان و زنان با چنین حرکات عشوهگرانهای همراه نیست، بلکه بیشتر بالاوپایینپریدن، به طرفین دویدن، حول یکمحور چرخیدن همراه با کفزدن و فریادهای سهمگین است و نمیتوان به آن رقص اطلاق کرد.
در مورد «مقام» هم چنین مشکلی را هنوز داریم، تلاش کردهام که این ارزش را در موسیقی خودمان بشناسم، از تمامی دستاندرکاران این عرصه نیز میخواهم که در این مهم یاریگر شوند و در زمانه کوتاه در کمترین اندازه به تعریفی خوب و درست از «مقام در موسیقی» برسیم تا آیندگان ما بهتر راه خود را ببینند. در سال 1379 در روزنامه ابرار و همچنین ویژهنامه آهنگ و در سال 1380 در ماهنامه مقام در مورد این مساله نوشتم اینک بر آن گفتهها و نوشتهها افزودهام و امیدوارم که مورد پذیرش باشد.
در دورانی نهچنداندور در تاریخ ایران، موسیقی اینگونه تعریف شده است که: عبارت است از معرفت احوال الحان و آنچه التیام الحان بدان بُوَد و بدان کامل شود و این صناعت بر سه قسم است: نظر، صناعت ادای الحان، صناعت تالیف الحان.1
اگر از دو قسم آخر که به تصنیف و تولید موسیقی مربوط میشود و شکل عملی دارد، بگذریم، بخش اول دارای ارزش است و گرانقدر که همان نظر است، نظر به معرفتالروح انسان بازمیگردد و حکایت از کنکاش مداوم درون دارد در تلاش به رسیدن به عالم بالا و همین است که انسان را به چرخهای از دانش درک و دریافت وارد میکند که به آن مقام میگویند و اینگونه تعریف شده که:
«عبارت است از مرتبهای که سالک به آن رسد و محل استقامت او شود و زوال نپذیرد، بلکه وجود سالک محل تصرف او بُوَد و قبل: المقام وقوف العبدبین یدیاللهتعالی، قال عزمن قایل: و مامنا الا که مقام معلوم تعریف سادهتر مقام اینگونه آمده است که: مقام عبارتی است از اقامت طالب بر ادا حقوق مطلوب بهشدت اجتهاد و صحت نیت وی [در اینجا مطلوب از اجتهاد میزان تلاش و کوشش است] و هر یکی از مویدان حق را مقامی است که اندر ابتدا، درگاه طلبشان را سبب آن بوده است و هرچند که طالب از هر مقام بهره مییابد و بر هر یکی گذری میکند، قرارش بر یکی باشد از آن، نویسنده این مطلب در ادامه بحث خود پیرامون مقام مینویسد: بدانکه راه خدای بر سه قسمت است؛ یکی مقام، دیگر حال و سه تمکین و خدای عزوجل همه انبیا را از برای بیان کردن راه خود فرستاده است تا حکم مقامات را بیان کنند.3
در این تعریف انسان در یک سیر کشف و شهودی نام سالک پیدا میکند و آیین سلوک دوگونه بوده که در هر گونه سالک باید مقامات خاصی را به لحاظ ترقی روح بگذراند:
الف: مقامات چهارگانه
ب: مقامات سالک
مقامات چهارگانه را اینگونه تعریف کردهاند: یکی رویت غیوب افعال است،دوم رعایت ظاهر و باطن خود از قصد مخالفت و میل بدان، سوم محاسبه یعنی پیوسته معتقد و متفحص احوال و افعال نفس باشد، چهارم؛ مراقبت یعنی در جمیع حرکات و سکنات ظاهر و خطرات و نیات باطن، حق را بر خود رقیب و مطلع بیند.4
مقامات سالک نیز 9گانهاند که باید بهطور حتم و جدی طی میشده که عبارتند از: توبه، وَرَع، زهد، فقر، صبر، شکر، خوف، رجا، توکل.
تنها سهنفر در زمانه ما به طور نسبی به این تعارف کهن در گفتوگوهای پژوهشیام درباره «مقام» پاسخی نزدیک دادهاند، شادروان شیخ طهخالصی در پاوه، شادروان استاد حسین یگانه سلمان در قوچان و استاد نورمحمد درپور، خواننده آوازهای کهن در روستای یادگار پایین جام منطقه تربتجام، که سخنان وی قابلیت تامل فراوان دارد.
شادروان شیخ طهخالصی میفرمود: در اصل دف را به دست کسی نباید داد که دارای بدعت باشد و در زمان شیخ جنید نیز چنین بوده، بلکه دف را به کسی میدادند و اجازه نواختن به او میدادند که دارای تقوی باشد و مقامات سالکی را گذرانده باشد. (گفتوگوی حضوری، 1372 خورشیدی)و نورمحمد درپور چنین به موضوع پرداخت که معنا در موسیقی یک احوالات موهوبی است، یک حالی است که فنا میشوی، خود خودت را نمیبینی، ناگهان در مییابی که جای دیگری راه میروی، او لازمه مراحل را در درک موسیقی، پنجلطایف ذات میدانست.
آنکه شما را به هوا پرت میکند، میروی تا جایی که شیخ جام از آن تعریفی بسیار زیبا میدهد:
عرش چیست و فرش چیست، ما از آن بالاتریم
یک قدم بر نفس نهیم، دم ز بالاتر زنیم
رخت بربندیم از این عالم، به بالاتر رویم
خیمه بر ملک سپاه مروی و زمزم زنیم
و مقام را اینچنین به تعریف نهایی رساند که: موسیقی ذکر قلب، روح و انتظار وسعت است. کسی که در این مسیر کوشش کند، هی (در گویش جام یعنی بهطور دایم) مغلوب میشود، چرخ میخورد و بازمیگردد، به همین دلیل است که ناظران بر این پیچوتابخوردن روح فرد فناشده، فریاد سر میدهند که الله، هو، انتالهادی، انتالحق، لیثالهادی، الاهو، این است که جذب را ایجاد میکند.5
شادروان استادمحمدتقی مسعودیه در کتاب ارزشمند «مبانی اتنوموزیکولوژی» درباره مقام چنین نوشته است: این مفهوم (مقام) از لحاظ تاریخی و نیز بررسیهای محققان قرن اخیر معانی متفاوت و گاه متضادی را داراست. از لحاظ تاریخی مفهوم مقام اولینبار در قرن هشتم هجری در فرهنگ موسیقی اسلام عمومیت پیدا میکند.6
باور کنید که در تمام علوم بهویژه موسیقی، ایرانیان دارای روشهای علمی- نظری پیشرفتهای بودهاند و بر همین اساس هنگامی که گفتوگو از مقام پیش میآید، بسیاری ارزشهای والایی را برای آن مدنظر میآورند و جنبههای حکمی و فلسفی بر پایه مذهب برای «مقام» قایل میشوند، بهطوری که حکمای رسالهنویس موسیقی در گذشته، 24شعبه معروفِ مقام را با کواکب اسطرلابی هندسی محاسبه و نسبت دادهاند و شش آواز را با کواکب سبعه سیاره سنجیدهاند و امروزه باید ارزشمندی مقام را در موسیقی خودمان دریابیم و به آن بیندیشیم که از کجا این واژه به موسیقی ما راه یافته و یا در چه زمانی و چرا؟
وظیفه جامعه موسیقیشناسان کشور در زمان حاضر که درباره هنر موسیقی خود در ذهنیتش به تعارض کشیده شدند و بنیان تفافری را از داشتههای خودی پیدا کرده، این است که به حقایق پنهان در موسیقی بپردازند و ارزشها را واژه به واژه پی بگیرند تا بتوانیم با موسیقی خود زندهکننده ذایقه شنیداری و تازهکننده روح جامعه شویم و بدانیم که چرا شاعر ترک زبان چنین سروده است که:
دفن ائدین سیزمنی زابل سه گاهی مایه سی نه
مرا در مایه سهگاه زابل دفن کنید.
دئیرم بلکه منی بیرگون اویاندیردی موقام
به شما میگویم که شاید روزی مقام مرا زنده کند
چوخ کتابلار اوخودم ظن ائلهدیم، بختیارام
کتابهای بسیار خواندم و اندیشیدم که به مطلوب رسیدم
منه چوخ مطلبی آهیسته جه تاندیردی موقام
اما مقام بسیار آهسته به من چیزهایی آموخت که ندانسته بودم.
پینوشتها:
1- فرهنگ اصطلاحات نفایسالفنون فی عرایسالعیون، ص 293، به کوشش بهروز ثروتیان، نشر فردوس، 1380
2- همان منبع ص283
3-کشفالمحجوب، ابوالحسن علیبن عثمانی الجلابی الهجویری الغزنوی، به تصحیح ژوکوفسکی، ص483، نشر طهوری، 1381
4- فرهنگ اصطلاحات نفایسالفنون فی عرایسالعیون، ص283
5- موسیقی آیینی، کتاب اول، هوشنگ جاوید، صص 55 و 57، نشر انجمن موسیقی و مرکز موسیقی حوزه هنری، 1380
6- مبانی اتنوموزیکولوژی، محمدتقی مسعودیه، چاپ سروش.
این درست است که در برخی نقاط ایران کنونی، موسیقیورزان قومی - بومی از واژههایی مانند: ریزمقام، مقام، سرمقام و ... استفاده میکنند، اما تا به حال تعریف جامعی که چرا این واژگان را به کار میبرند از هیچکدام نشنیدهایم و نه نوشته شده است.
در گفتوگوی مفصلی که با پروفسور عسگرعلی رجبزاده، استاد پژوهش موسیقی تاجیکستان داشتم ایشان در اینباره که چرا میگویند ششمقام اظهار کرد: به سبب آنکه این ششمقام، ششرکن و پایه نهادین موسیقی در آن سرزمین را تشکیل میدهند، هنگامی که بیشتر بحث کردیم، مشخص شد که یگاه (گاه) از شعبات فرعی ششمقام بهشمار میرود.
این در حالی است که در موسیقی کشور عراق یگاه جایگاه خود را دارد و رکن مستقل است. پس این پرسش را همواره مرور میکنم که چرا تلاش بر جلوهدادن «مقام» در کشور ما پیگیرانه دنبال میشود در زمانه ما بسیاری از واژههای مربوط به موسیقی مناطق و نواحی از قالب اصلی خود دور شده و به ژرفای بدی از غلطهای مصطلح گرفتار آمده، برای نمونه چوببازی، پابازی، دستبازی، دستمالبازی و... همه این واژههای عربی رقص شدهاند، و مدام ناآگاهانه حتی در رسانههای جمعی این هنرهای کهن را به رقص چوب، رقص پا، رقص دستمال و ... نام میبرند.
این در حالی است که هیچکدام از بازیهای عامیانه مردم ایران در مناطق و نواحی نام رقص را چه در پیشوند و چه در پسوند ندارند، رقص در تفسیر حرکات موزون همراه با عشوه و اطوار دلبرانه تلقی میشود و همین است.
آن را به حیطه حرمت و حرامبودن وارد میکند، ولی در ایران هیچیک از بازیهای گوناگون عامیانه در بین مردان و زنان با چنین حرکات عشوهگرانهای همراه نیست، بلکه بیشتر بالاوپایینپریدن، به طرفین دویدن، حول یکمحور چرخیدن همراه با کفزدن و فریادهای سهمگین است و نمیتوان به آن رقص اطلاق کرد.
در مورد «مقام» هم چنین مشکلی را هنوز داریم، تلاش کردهام که این ارزش را در موسیقی خودمان بشناسم، از تمامی دستاندرکاران این عرصه نیز میخواهم که در این مهم یاریگر شوند و در زمانه کوتاه در کمترین اندازه به تعریفی خوب و درست از «مقام در موسیقی» برسیم تا آیندگان ما بهتر راه خود را ببینند. در سال 1379 در روزنامه ابرار و همچنین ویژهنامه آهنگ و در سال 1380 در ماهنامه مقام در مورد این مساله نوشتم اینک بر آن گفتهها و نوشتهها افزودهام و امیدوارم که مورد پذیرش باشد.
در دورانی نهچنداندور در تاریخ ایران، موسیقی اینگونه تعریف شده است که: عبارت است از معرفت احوال الحان و آنچه التیام الحان بدان بُوَد و بدان کامل شود و این صناعت بر سه قسم است: نظر، صناعت ادای الحان، صناعت تالیف الحان.1
اگر از دو قسم آخر که به تصنیف و تولید موسیقی مربوط میشود و شکل عملی دارد، بگذریم، بخش اول دارای ارزش است و گرانقدر که همان نظر است، نظر به معرفتالروح انسان بازمیگردد و حکایت از کنکاش مداوم درون دارد در تلاش به رسیدن به عالم بالا و همین است که انسان را به چرخهای از دانش درک و دریافت وارد میکند که به آن مقام میگویند و اینگونه تعریف شده که:
«عبارت است از مرتبهای که سالک به آن رسد و محل استقامت او شود و زوال نپذیرد، بلکه وجود سالک محل تصرف او بُوَد و قبل: المقام وقوف العبدبین یدیاللهتعالی، قال عزمن قایل: و مامنا الا که مقام معلوم تعریف سادهتر مقام اینگونه آمده است که: مقام عبارتی است از اقامت طالب بر ادا حقوق مطلوب بهشدت اجتهاد و صحت نیت وی [در اینجا مطلوب از اجتهاد میزان تلاش و کوشش است] و هر یکی از مویدان حق را مقامی است که اندر ابتدا، درگاه طلبشان را سبب آن بوده است و هرچند که طالب از هر مقام بهره مییابد و بر هر یکی گذری میکند، قرارش بر یکی باشد از آن، نویسنده این مطلب در ادامه بحث خود پیرامون مقام مینویسد: بدانکه راه خدای بر سه قسمت است؛ یکی مقام، دیگر حال و سه تمکین و خدای عزوجل همه انبیا را از برای بیان کردن راه خود فرستاده است تا حکم مقامات را بیان کنند.3
در این تعریف انسان در یک سیر کشف و شهودی نام سالک پیدا میکند و آیین سلوک دوگونه بوده که در هر گونه سالک باید مقامات خاصی را به لحاظ ترقی روح بگذراند:
الف: مقامات چهارگانه
ب: مقامات سالک
مقامات چهارگانه را اینگونه تعریف کردهاند: یکی رویت غیوب افعال است،دوم رعایت ظاهر و باطن خود از قصد مخالفت و میل بدان، سوم محاسبه یعنی پیوسته معتقد و متفحص احوال و افعال نفس باشد، چهارم؛ مراقبت یعنی در جمیع حرکات و سکنات ظاهر و خطرات و نیات باطن، حق را بر خود رقیب و مطلع بیند.4
مقامات سالک نیز 9گانهاند که باید بهطور حتم و جدی طی میشده که عبارتند از: توبه، وَرَع، زهد، فقر، صبر، شکر، خوف، رجا، توکل.
تنها سهنفر در زمانه ما به طور نسبی به این تعارف کهن در گفتوگوهای پژوهشیام درباره «مقام» پاسخی نزدیک دادهاند، شادروان شیخ طهخالصی در پاوه، شادروان استاد حسین یگانه سلمان در قوچان و استاد نورمحمد درپور، خواننده آوازهای کهن در روستای یادگار پایین جام منطقه تربتجام، که سخنان وی قابلیت تامل فراوان دارد.
شادروان شیخ طهخالصی میفرمود: در اصل دف را به دست کسی نباید داد که دارای بدعت باشد و در زمان شیخ جنید نیز چنین بوده، بلکه دف را به کسی میدادند و اجازه نواختن به او میدادند که دارای تقوی باشد و مقامات سالکی را گذرانده باشد. (گفتوگوی حضوری، 1372 خورشیدی)و نورمحمد درپور چنین به موضوع پرداخت که معنا در موسیقی یک احوالات موهوبی است، یک حالی است که فنا میشوی، خود خودت را نمیبینی، ناگهان در مییابی که جای دیگری راه میروی، او لازمه مراحل را در درک موسیقی، پنجلطایف ذات میدانست.
آنکه شما را به هوا پرت میکند، میروی تا جایی که شیخ جام از آن تعریفی بسیار زیبا میدهد:
عرش چیست و فرش چیست، ما از آن بالاتریم
یک قدم بر نفس نهیم، دم ز بالاتر زنیم
رخت بربندیم از این عالم، به بالاتر رویم
خیمه بر ملک سپاه مروی و زمزم زنیم
و مقام را اینچنین به تعریف نهایی رساند که: موسیقی ذکر قلب، روح و انتظار وسعت است. کسی که در این مسیر کوشش کند، هی (در گویش جام یعنی بهطور دایم) مغلوب میشود، چرخ میخورد و بازمیگردد، به همین دلیل است که ناظران بر این پیچوتابخوردن روح فرد فناشده، فریاد سر میدهند که الله، هو، انتالهادی، انتالحق، لیثالهادی، الاهو، این است که جذب را ایجاد میکند.5
شادروان استادمحمدتقی مسعودیه در کتاب ارزشمند «مبانی اتنوموزیکولوژی» درباره مقام چنین نوشته است: این مفهوم (مقام) از لحاظ تاریخی و نیز بررسیهای محققان قرن اخیر معانی متفاوت و گاه متضادی را داراست. از لحاظ تاریخی مفهوم مقام اولینبار در قرن هشتم هجری در فرهنگ موسیقی اسلام عمومیت پیدا میکند.6
باور کنید که در تمام علوم بهویژه موسیقی، ایرانیان دارای روشهای علمی- نظری پیشرفتهای بودهاند و بر همین اساس هنگامی که گفتوگو از مقام پیش میآید، بسیاری ارزشهای والایی را برای آن مدنظر میآورند و جنبههای حکمی و فلسفی بر پایه مذهب برای «مقام» قایل میشوند، بهطوری که حکمای رسالهنویس موسیقی در گذشته، 24شعبه معروفِ مقام را با کواکب اسطرلابی هندسی محاسبه و نسبت دادهاند و شش آواز را با کواکب سبعه سیاره سنجیدهاند و امروزه باید ارزشمندی مقام را در موسیقی خودمان دریابیم و به آن بیندیشیم که از کجا این واژه به موسیقی ما راه یافته و یا در چه زمانی و چرا؟
وظیفه جامعه موسیقیشناسان کشور در زمان حاضر که درباره هنر موسیقی خود در ذهنیتش به تعارض کشیده شدند و بنیان تفافری را از داشتههای خودی پیدا کرده، این است که به حقایق پنهان در موسیقی بپردازند و ارزشها را واژه به واژه پی بگیرند تا بتوانیم با موسیقی خود زندهکننده ذایقه شنیداری و تازهکننده روح جامعه شویم و بدانیم که چرا شاعر ترک زبان چنین سروده است که:
دفن ائدین سیزمنی زابل سه گاهی مایه سی نه
مرا در مایه سهگاه زابل دفن کنید.
دئیرم بلکه منی بیرگون اویاندیردی موقام
به شما میگویم که شاید روزی مقام مرا زنده کند
چوخ کتابلار اوخودم ظن ائلهدیم، بختیارام
کتابهای بسیار خواندم و اندیشیدم که به مطلوب رسیدم
منه چوخ مطلبی آهیسته جه تاندیردی موقام
اما مقام بسیار آهسته به من چیزهایی آموخت که ندانسته بودم.
پینوشتها:
1- فرهنگ اصطلاحات نفایسالفنون فی عرایسالعیون، ص 293، به کوشش بهروز ثروتیان، نشر فردوس، 1380
2- همان منبع ص283
3-کشفالمحجوب، ابوالحسن علیبن عثمانی الجلابی الهجویری الغزنوی، به تصحیح ژوکوفسکی، ص483، نشر طهوری، 1381
4- فرهنگ اصطلاحات نفایسالفنون فی عرایسالعیون، ص283
5- موسیقی آیینی، کتاب اول، هوشنگ جاوید، صص 55 و 57، نشر انجمن موسیقی و مرکز موسیقی حوزه هنری، 1380
6- مبانی اتنوموزیکولوژی، محمدتقی مسعودیه، چاپ سروش.
بسیاری از فرهنگدوستان و برخی موسیقیشناسان طی چهاردهه اخیر، تلاش خود را بر این داشتند تا موسیقی مناطق و نواحی ایران را در انواع مختلفش، مقامی، بنامند، حال چه ضرورتی بر تحمیل اندیشه خود به ذهن جامعه دارند و چه استدلالی بر این کوشش وافر بر هیچیک از هنرمندان موسیقی در شاخههای گوناگون آن روشن نشده است.
این درست است که در برخی نقاط ایران کنونی، موسیقیورزان قومی - بومی از واژههایی مانند: ریزمقام، مقام، سرمقام و ... استفاده میکنند، اما تا به حال تعریف جامعی که چرا این واژگان را به کار میبرند از هیچکدام نشنیدهایم و نه نوشته شده است.
در گفتوگوی مفصلی که با پروفسور عسگرعلی رجبزاده، استاد پژوهش موسیقی تاجیکستان داشتم ایشان در اینباره که چرا میگویند ششمقام اظهار کرد: به سبب آنکه این ششمقام، ششرکن و پایه نهادین موسیقی در آن سرزمین را تشکیل میدهند، هنگامی که بیشتر بحث کردیم، مشخص شد که یگاه (گاه) از شعبات فرعی ششمقام بهشمار میرود.
این در حالی است که در موسیقی کشور عراق یگاه جایگاه خود را دارد و رکن مستقل است. پس این پرسش را همواره مرور میکنم که چرا تلاش بر جلوهدادن «مقام» در کشور ما پیگیرانه دنبال میشود در زمانه ما بسیاری از واژههای مربوط به موسیقی مناطق و نواحی از قالب اصلی خود دور شده و به ژرفای بدی از غلطهای مصطلح گرفتار آمده، برای نمونه چوببازی، پابازی، دستبازی، دستمالبازی و... همه این واژههای عربی رقص شدهاند، و مدام ناآگاهانه حتی در رسانههای جمعی این هنرهای کهن را به رقص چوب، رقص پا، رقص دستمال و ... نام میبرند.
این در حالی است که هیچکدام از بازیهای عامیانه مردم ایران در مناطق و نواحی نام رقص را چه در پیشوند و چه در پسوند ندارند، رقص در تفسیر حرکات موزون همراه با عشوه و اطوار دلبرانه تلقی میشود و همین است.
آن را به حیطه حرمت و حرامبودن وارد میکند، ولی در ایران هیچیک از بازیهای گوناگون عامیانه در بین مردان و زنان با چنین حرکات عشوهگرانهای همراه نیست، بلکه بیشتر بالاوپایینپریدن، به طرفین دویدن، حول یکمحور چرخیدن همراه با کفزدن و فریادهای سهمگین است و نمیتوان به آن رقص اطلاق کرد.
در مورد «مقام» هم چنین مشکلی را هنوز داریم، تلاش کردهام که این ارزش را در موسیقی خودمان بشناسم، از تمامی دستاندرکاران این عرصه نیز میخواهم که در این مهم یاریگر شوند و در زمانه کوتاه در کمترین اندازه به تعریفی خوب و درست از «مقام در موسیقی» برسیم تا آیندگان ما بهتر راه خود را ببینند. در سال 1379 در روزنامه ابرار و همچنین ویژهنامه آهنگ و در سال 1380 در ماهنامه مقام در مورد این مساله نوشتم اینک بر آن گفتهها و نوشتهها افزودهام و امیدوارم که مورد پذیرش باشد.
در دورانی نهچنداندور در تاریخ ایران، موسیقی اینگونه تعریف شده است که: عبارت است از معرفت احوال الحان و آنچه التیام الحان بدان بُوَد و بدان کامل شود و این صناعت بر سه قسم است: نظر، صناعت ادای الحان، صناعت تالیف الحان.1
اگر از دو قسم آخر که به تصنیف و تولید موسیقی مربوط میشود و شکل عملی دارد، بگذریم، بخش اول دارای ارزش است و گرانقدر که همان نظر است، نظر به معرفتالروح انسان بازمیگردد و حکایت از کنکاش مداوم درون دارد در تلاش به رسیدن به عالم بالا و همین است که انسان را به چرخهای از دانش درک و دریافت وارد میکند که به آن مقام میگویند و اینگونه تعریف شده که:
«عبارت است از مرتبهای که سالک به آن رسد و محل استقامت او شود و زوال نپذیرد، بلکه وجود سالک محل تصرف او بُوَد و قبل: المقام وقوف العبدبین یدیاللهتعالی، قال عزمن قایل: و مامنا الا که مقام معلوم تعریف سادهتر مقام اینگونه آمده است که: مقام عبارتی است از اقامت طالب بر ادا حقوق مطلوب بهشدت اجتهاد و صحت نیت وی [در اینجا مطلوب از اجتهاد میزان تلاش و کوشش است] و هر یکی از مویدان حق را مقامی است که اندر ابتدا، درگاه طلبشان را سبب آن بوده است و هرچند که طالب از هر مقام بهره مییابد و بر هر یکی گذری میکند، قرارش بر یکی باشد از آن، نویسنده این مطلب در ادامه بحث خود پیرامون مقام مینویسد: بدانکه راه خدای بر سه قسمت است؛ یکی مقام، دیگر حال و سه تمکین و خدای عزوجل همه انبیا را از برای بیان کردن راه خود فرستاده است تا حکم مقامات را بیان کنند.3
در این تعریف انسان در یک سیر کشف و شهودی نام سالک پیدا میکند و آیین سلوک دوگونه بوده که در هر گونه سالک باید مقامات خاصی را به لحاظ ترقی روح بگذراند:
الف: مقامات چهارگانه
ب: مقامات سالک
مقامات چهارگانه را اینگونه تعریف کردهاند: یکی رویت غیوب افعال است،دوم رعایت ظاهر و باطن خود از قصد مخالفت و میل بدان، سوم محاسبه یعنی پیوسته معتقد و متفحص احوال و افعال نفس باشد، چهارم؛ مراقبت یعنی در جمیع حرکات و سکنات ظاهر و خطرات و نیات باطن، حق را بر خود رقیب و مطلع بیند.4
مقامات سالک نیز 9گانهاند که باید بهطور حتم و جدی طی میشده که عبارتند از: توبه، وَرَع، زهد، فقر، صبر، شکر، خوف، رجا، توکل.
تنها سهنفر در زمانه ما به طور نسبی به این تعارف کهن در گفتوگوهای پژوهشیام درباره «مقام» پاسخی نزدیک دادهاند، شادروان شیخ طهخالصی در پاوه، شادروان استاد حسین یگانه سلمان در قوچان و استاد نورمحمد درپور، خواننده آوازهای کهن در روستای یادگار پایین جام منطقه تربتجام، که سخنان وی قابلیت تامل فراوان دارد.
شادروان شیخ طهخالصی میفرمود: در اصل دف را به دست کسی نباید داد که دارای بدعت باشد و در زمان شیخ جنید نیز چنین بوده، بلکه دف را به کسی میدادند و اجازه نواختن به او میدادند که دارای تقوی باشد و مقامات سالکی را گذرانده باشد. (گفتوگوی حضوری، 1372 خورشیدی)و نورمحمد درپور چنین به موضوع پرداخت که معنا در موسیقی یک احوالات موهوبی است، یک حالی است که فنا میشوی، خود خودت را نمیبینی، ناگهان در مییابی که جای دیگری راه میروی، او لازمه مراحل را در درک موسیقی، پنجلطایف ذات میدانست.
آنکه شما را به هوا پرت میکند، میروی تا جایی که شیخ جام از آن تعریفی بسیار زیبا میدهد:
عرش چیست و فرش چیست، ما از آن بالاتریم
یک قدم بر نفس نهیم، دم ز بالاتر زنیم
رخت بربندیم از این عالم، به بالاتر رویم
خیمه بر ملک سپاه مروی و زمزم زنیم
و مقام را اینچنین به تعریف نهایی رساند که: موسیقی ذکر قلب، روح و انتظار وسعت است. کسی که در این مسیر کوشش کند، هی (در گویش جام یعنی بهطور دایم) مغلوب میشود، چرخ میخورد و بازمیگردد، به همین دلیل است که ناظران بر این پیچوتابخوردن روح فرد فناشده، فریاد سر میدهند که الله، هو، انتالهادی، انتالحق، لیثالهادی، الاهو، این است که جذب را ایجاد میکند.5
شادروان استادمحمدتقی مسعودیه در کتاب ارزشمند «مبانی اتنوموزیکولوژی» درباره مقام چنین نوشته است: این مفهوم (مقام) از لحاظ تاریخی و نیز بررسیهای محققان قرن اخیر معانی متفاوت و گاه متضادی را داراست. از لحاظ تاریخی مفهوم مقام اولینبار در قرن هشتم هجری در فرهنگ موسیقی اسلام عمومیت پیدا میکند.6
باور کنید که در تمام علوم بهویژه موسیقی، ایرانیان دارای روشهای علمی- نظری پیشرفتهای بودهاند و بر همین اساس هنگامی که گفتوگو از مقام پیش میآید، بسیاری ارزشهای والایی را برای آن مدنظر میآورند و جنبههای حکمی و فلسفی بر پایه مذهب برای «مقام» قایل میشوند، بهطوری که حکمای رسالهنویس موسیقی در گذشته، 24شعبه معروفِ مقام را با کواکب اسطرلابی هندسی محاسبه و نسبت دادهاند و شش آواز را با کواکب سبعه سیاره سنجیدهاند و امروزه باید ارزشمندی مقام را در موسیقی خودمان دریابیم و به آن بیندیشیم که از کجا این واژه به موسیقی ما راه یافته و یا در چه زمانی و چرا؟
وظیفه جامعه موسیقیشناسان کشور در زمان حاضر که درباره هنر موسیقی خود در ذهنیتش به تعارض کشیده شدند و بنیان تفافری را از داشتههای خودی پیدا کرده، این است که به حقایق پنهان در موسیقی بپردازند و ارزشها را واژه به واژه پی بگیرند تا بتوانیم با موسیقی خود زندهکننده ذایقه شنیداری و تازهکننده روح جامعه شویم و بدانیم که چرا شاعر ترک زبان چنین سروده است که:
دفن ائدین سیزمنی زابل سه گاهی مایه سی نه
مرا در مایه سهگاه زابل دفن کنید.
دئیرم بلکه منی بیرگون اویاندیردی موقام
به شما میگویم که شاید روزی مقام مرا زنده کند
چوخ کتابلار اوخودم ظن ائلهدیم، بختیارام
کتابهای بسیار خواندم و اندیشیدم که به مطلوب رسیدم
منه چوخ مطلبی آهیسته جه تاندیردی موقام
اما مقام بسیار آهسته به من چیزهایی آموخت که ندانسته بودم.
پینوشتها:
1- فرهنگ اصطلاحات نفایسالفنون فی عرایسالعیون، ص 293، به کوشش بهروز ثروتیان، نشر فردوس، 1380
2- همان منبع ص283
3-کشفالمحجوب، ابوالحسن علیبن عثمانی الجلابی الهجویری الغزنوی، به تصحیح ژوکوفسکی، ص483، نشر طهوری، 1381
4- فرهنگ اصطلاحات نفایسالفنون فی عرایسالعیون، ص283
5- موسیقی آیینی، کتاب اول، هوشنگ جاوید، صص 55 و 57، نشر انجمن موسیقی و مرکز موسیقی حوزه هنری، 1380
6- مبانی اتنوموزیکولوژی، محمدتقی مسعودیه، چاپ سروش.
این درست است که در برخی نقاط ایران کنونی، موسیقیورزان قومی - بومی از واژههایی مانند: ریزمقام، مقام، سرمقام و ... استفاده میکنند، اما تا به حال تعریف جامعی که چرا این واژگان را به کار میبرند از هیچکدام نشنیدهایم و نه نوشته شده است.
در گفتوگوی مفصلی که با پروفسور عسگرعلی رجبزاده، استاد پژوهش موسیقی تاجیکستان داشتم ایشان در اینباره که چرا میگویند ششمقام اظهار کرد: به سبب آنکه این ششمقام، ششرکن و پایه نهادین موسیقی در آن سرزمین را تشکیل میدهند، هنگامی که بیشتر بحث کردیم، مشخص شد که یگاه (گاه) از شعبات فرعی ششمقام بهشمار میرود.
این در حالی است که در موسیقی کشور عراق یگاه جایگاه خود را دارد و رکن مستقل است. پس این پرسش را همواره مرور میکنم که چرا تلاش بر جلوهدادن «مقام» در کشور ما پیگیرانه دنبال میشود در زمانه ما بسیاری از واژههای مربوط به موسیقی مناطق و نواحی از قالب اصلی خود دور شده و به ژرفای بدی از غلطهای مصطلح گرفتار آمده، برای نمونه چوببازی، پابازی، دستبازی، دستمالبازی و... همه این واژههای عربی رقص شدهاند، و مدام ناآگاهانه حتی در رسانههای جمعی این هنرهای کهن را به رقص چوب، رقص پا، رقص دستمال و ... نام میبرند.
این در حالی است که هیچکدام از بازیهای عامیانه مردم ایران در مناطق و نواحی نام رقص را چه در پیشوند و چه در پسوند ندارند، رقص در تفسیر حرکات موزون همراه با عشوه و اطوار دلبرانه تلقی میشود و همین است.
آن را به حیطه حرمت و حرامبودن وارد میکند، ولی در ایران هیچیک از بازیهای گوناگون عامیانه در بین مردان و زنان با چنین حرکات عشوهگرانهای همراه نیست، بلکه بیشتر بالاوپایینپریدن، به طرفین دویدن، حول یکمحور چرخیدن همراه با کفزدن و فریادهای سهمگین است و نمیتوان به آن رقص اطلاق کرد.
در مورد «مقام» هم چنین مشکلی را هنوز داریم، تلاش کردهام که این ارزش را در موسیقی خودمان بشناسم، از تمامی دستاندرکاران این عرصه نیز میخواهم که در این مهم یاریگر شوند و در زمانه کوتاه در کمترین اندازه به تعریفی خوب و درست از «مقام در موسیقی» برسیم تا آیندگان ما بهتر راه خود را ببینند. در سال 1379 در روزنامه ابرار و همچنین ویژهنامه آهنگ و در سال 1380 در ماهنامه مقام در مورد این مساله نوشتم اینک بر آن گفتهها و نوشتهها افزودهام و امیدوارم که مورد پذیرش باشد.
در دورانی نهچنداندور در تاریخ ایران، موسیقی اینگونه تعریف شده است که: عبارت است از معرفت احوال الحان و آنچه التیام الحان بدان بُوَد و بدان کامل شود و این صناعت بر سه قسم است: نظر، صناعت ادای الحان، صناعت تالیف الحان.1
اگر از دو قسم آخر که به تصنیف و تولید موسیقی مربوط میشود و شکل عملی دارد، بگذریم، بخش اول دارای ارزش است و گرانقدر که همان نظر است، نظر به معرفتالروح انسان بازمیگردد و حکایت از کنکاش مداوم درون دارد در تلاش به رسیدن به عالم بالا و همین است که انسان را به چرخهای از دانش درک و دریافت وارد میکند که به آن مقام میگویند و اینگونه تعریف شده که:
«عبارت است از مرتبهای که سالک به آن رسد و محل استقامت او شود و زوال نپذیرد، بلکه وجود سالک محل تصرف او بُوَد و قبل: المقام وقوف العبدبین یدیاللهتعالی، قال عزمن قایل: و مامنا الا که مقام معلوم تعریف سادهتر مقام اینگونه آمده است که: مقام عبارتی است از اقامت طالب بر ادا حقوق مطلوب بهشدت اجتهاد و صحت نیت وی [در اینجا مطلوب از اجتهاد میزان تلاش و کوشش است] و هر یکی از مویدان حق را مقامی است که اندر ابتدا، درگاه طلبشان را سبب آن بوده است و هرچند که طالب از هر مقام بهره مییابد و بر هر یکی گذری میکند، قرارش بر یکی باشد از آن، نویسنده این مطلب در ادامه بحث خود پیرامون مقام مینویسد: بدانکه راه خدای بر سه قسمت است؛ یکی مقام، دیگر حال و سه تمکین و خدای عزوجل همه انبیا را از برای بیان کردن راه خود فرستاده است تا حکم مقامات را بیان کنند.3
در این تعریف انسان در یک سیر کشف و شهودی نام سالک پیدا میکند و آیین سلوک دوگونه بوده که در هر گونه سالک باید مقامات خاصی را به لحاظ ترقی روح بگذراند:
الف: مقامات چهارگانه
ب: مقامات سالک
مقامات چهارگانه را اینگونه تعریف کردهاند: یکی رویت غیوب افعال است،دوم رعایت ظاهر و باطن خود از قصد مخالفت و میل بدان، سوم محاسبه یعنی پیوسته معتقد و متفحص احوال و افعال نفس باشد، چهارم؛ مراقبت یعنی در جمیع حرکات و سکنات ظاهر و خطرات و نیات باطن، حق را بر خود رقیب و مطلع بیند.4
مقامات سالک نیز 9گانهاند که باید بهطور حتم و جدی طی میشده که عبارتند از: توبه، وَرَع، زهد، فقر، صبر، شکر، خوف، رجا، توکل.
تنها سهنفر در زمانه ما به طور نسبی به این تعارف کهن در گفتوگوهای پژوهشیام درباره «مقام» پاسخی نزدیک دادهاند، شادروان شیخ طهخالصی در پاوه، شادروان استاد حسین یگانه سلمان در قوچان و استاد نورمحمد درپور، خواننده آوازهای کهن در روستای یادگار پایین جام منطقه تربتجام، که سخنان وی قابلیت تامل فراوان دارد.
شادروان شیخ طهخالصی میفرمود: در اصل دف را به دست کسی نباید داد که دارای بدعت باشد و در زمان شیخ جنید نیز چنین بوده، بلکه دف را به کسی میدادند و اجازه نواختن به او میدادند که دارای تقوی باشد و مقامات سالکی را گذرانده باشد. (گفتوگوی حضوری، 1372 خورشیدی)و نورمحمد درپور چنین به موضوع پرداخت که معنا در موسیقی یک احوالات موهوبی است، یک حالی است که فنا میشوی، خود خودت را نمیبینی، ناگهان در مییابی که جای دیگری راه میروی، او لازمه مراحل را در درک موسیقی، پنجلطایف ذات میدانست.
آنکه شما را به هوا پرت میکند، میروی تا جایی که شیخ جام از آن تعریفی بسیار زیبا میدهد:
عرش چیست و فرش چیست، ما از آن بالاتریم
یک قدم بر نفس نهیم، دم ز بالاتر زنیم
رخت بربندیم از این عالم، به بالاتر رویم
خیمه بر ملک سپاه مروی و زمزم زنیم
و مقام را اینچنین به تعریف نهایی رساند که: موسیقی ذکر قلب، روح و انتظار وسعت است. کسی که در این مسیر کوشش کند، هی (در گویش جام یعنی بهطور دایم) مغلوب میشود، چرخ میخورد و بازمیگردد، به همین دلیل است که ناظران بر این پیچوتابخوردن روح فرد فناشده، فریاد سر میدهند که الله، هو، انتالهادی، انتالحق، لیثالهادی، الاهو، این است که جذب را ایجاد میکند.5
شادروان استادمحمدتقی مسعودیه در کتاب ارزشمند «مبانی اتنوموزیکولوژی» درباره مقام چنین نوشته است: این مفهوم (مقام) از لحاظ تاریخی و نیز بررسیهای محققان قرن اخیر معانی متفاوت و گاه متضادی را داراست. از لحاظ تاریخی مفهوم مقام اولینبار در قرن هشتم هجری در فرهنگ موسیقی اسلام عمومیت پیدا میکند.6
باور کنید که در تمام علوم بهویژه موسیقی، ایرانیان دارای روشهای علمی- نظری پیشرفتهای بودهاند و بر همین اساس هنگامی که گفتوگو از مقام پیش میآید، بسیاری ارزشهای والایی را برای آن مدنظر میآورند و جنبههای حکمی و فلسفی بر پایه مذهب برای «مقام» قایل میشوند، بهطوری که حکمای رسالهنویس موسیقی در گذشته، 24شعبه معروفِ مقام را با کواکب اسطرلابی هندسی محاسبه و نسبت دادهاند و شش آواز را با کواکب سبعه سیاره سنجیدهاند و امروزه باید ارزشمندی مقام را در موسیقی خودمان دریابیم و به آن بیندیشیم که از کجا این واژه به موسیقی ما راه یافته و یا در چه زمانی و چرا؟
وظیفه جامعه موسیقیشناسان کشور در زمان حاضر که درباره هنر موسیقی خود در ذهنیتش به تعارض کشیده شدند و بنیان تفافری را از داشتههای خودی پیدا کرده، این است که به حقایق پنهان در موسیقی بپردازند و ارزشها را واژه به واژه پی بگیرند تا بتوانیم با موسیقی خود زندهکننده ذایقه شنیداری و تازهکننده روح جامعه شویم و بدانیم که چرا شاعر ترک زبان چنین سروده است که:
دفن ائدین سیزمنی زابل سه گاهی مایه سی نه
مرا در مایه سهگاه زابل دفن کنید.
دئیرم بلکه منی بیرگون اویاندیردی موقام
به شما میگویم که شاید روزی مقام مرا زنده کند
چوخ کتابلار اوخودم ظن ائلهدیم، بختیارام
کتابهای بسیار خواندم و اندیشیدم که به مطلوب رسیدم
منه چوخ مطلبی آهیسته جه تاندیردی موقام
اما مقام بسیار آهسته به من چیزهایی آموخت که ندانسته بودم.
پینوشتها:
1- فرهنگ اصطلاحات نفایسالفنون فی عرایسالعیون، ص 293، به کوشش بهروز ثروتیان، نشر فردوس، 1380
2- همان منبع ص283
3-کشفالمحجوب، ابوالحسن علیبن عثمانی الجلابی الهجویری الغزنوی، به تصحیح ژوکوفسکی، ص483، نشر طهوری، 1381
4- فرهنگ اصطلاحات نفایسالفنون فی عرایسالعیون، ص283
5- موسیقی آیینی، کتاب اول، هوشنگ جاوید، صص 55 و 57، نشر انجمن موسیقی و مرکز موسیقی حوزه هنری، 1380
6- مبانی اتنوموزیکولوژی، محمدتقی مسعودیه، چاپ سروش.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.