|

بوطیقای دیگری در شعر اکتاویو پاز

نیستم اگر نباشی

حسین فراستخواه

صدسال پیش، 1914میلادی؛ از مبارک‌ترین اتفاقات آن سال، یکی چاپ «دوبلینی‌ها»ی جویس بود در لندن و هم شروع انتشار«چهره مرد هنرمند در جوانی» او در مجله اگوییست؛ و دیگری اکران نخستین اثر چاپلین، که آوازه او را چنان بر سر زبان‌ها انداخت که، تنها در فاصله چندماه، 40 اثر دیگر از او بر پرده تابید. ولی ناخجسته‌ترین اتفاق آن سال، که بر هر رویداد دیگری در 1914 سایه افکند، جنگ جهانی اول بود؛ اژدهای خفته‌ای که بیدار شد و زمین و زمان را بر هم ریخت. ناقوس ادبیات جنگ جهانی اول با شعر «آگوست1914» جان میسفیلد نواخته شد.
صدسال پیش، 1293شمسی؛ هشت‌سال از امضای فرمان مشروطیت می‌گذشت و در حالی که احمدشاه 18ساله مشغول برنامه‌های تاج‌گذاری بود، ستارخان 48ساله واپسین ماه‌های عمر خود را می‌گذراند. بی‌رمق‌ترین روزهای مشروطه بود و بحران اقتصادی و مداخلات خارجی دمار از دهر مردم درآورده بود. اعلام بی‌طرفی در جنگ هم دامن ایران را از گزند بلا ایمن نساخت.
در همان سال مکزیک، موطن پاز، در آتش خشونت‌های انقلاب می‌سوخت. از آنجا که برای اغلب آدم‌ها مهم است که سال و روز تولدشان با چیز نامرغوبی در همان تاریخ اصابت نکرده باشد، مقارنت روز یا سالگرد تولد با هر واقعه ناترازی، می‌شود اسباب نامبارکی و گرفتگی احوال و 1914 هم سال چندان مناسبی نبود برای تولد خیلی‌ها، از جمله مارگریت دوراس، خولیو کورتازار و اکتاویو پاز. با این همه شاید همین تخریب و توحش قرن بیستم بود که بیش از هر چیز در فکر و شعر پاز موثر افتاد و او را به جست‌وجوی بیانی شاعرانه برای هویت، زندگی و احوالات انسان واداشت.
پاز در پیشگفتار «چنگ و کمان» از دغدغه‌ای که نسبت به عمل شعرگفتن پیدا کرده حرف می‌زند (کسانی که عنوان این کتاب را «رنگین‌کمان تغزل» ترجمه کرده‌اند، می‌بخشند). ذهنش، از وقتی که شروع به شعرگفتن کرده، گرفتار این است که آیا می‌ارزد عمر پای شعرگفتن گذاشته شود؟ و از خود می‌پرسد: بهتر نبود، به جای آنکه از زندگی شعر بسازم، زندگی را به شعر مبدل می‌کردم؟ در نظر او شعر یا این‌طرفی‌ست یا آن‌طرفی. اما این قرارگاه‌ها دوگانه‌هایی مانند اخلاقی و غیراخلاقی، درست و نادرست، کاذب و صادق و زیبا و زشت نیست. برای او شعر فقط دو قرارگاه دارد: یا شعر عزلت است و انزوا و تنهایی، یا شعر عشرت است و صحبت و هم‌آمیزی. در هر دو صورت، غماز شوق‌ها و رویاهای پنهان ماست و با افشای آنها مجال تحقق بخشیدنشان را برایمان مهیا می‌کند. شاعر رویاهای ما را نشان‌مان می‌دهد و اساسا به ما یادآوری می‌کند که چیزی به نام رویا هم داریم و شعر با بیان بی‌پرده این رویاها فراخوانی‌ست به بند گسستن و آزادی. دعوتی‌ست به زندگی‌کردن رویاها در بیداری؛ به وانهادن رویاپیمایی‌های هپروتی و باشیدن و زیستن رویا در متن واقعیت زندگی.
بر خلاف سارتر، که ادبیات را عرصه پندار و توهم می‌داند و عقیده دارد که ما هرگز نمی‌توانیم همان‌گونه زندگی کنیم که درباره‌اش می‌نویسیم و رویا می‌پردازیم، پاز می‌گوید جز این چاره‌ای نداریم. آدم‌بودن به زبانمندی‌ست و زندگی‌کردن مستلزم گفت. زندگی بدون سخن، چیز ناقصی‌ست و در این میان، شعر کمال سخن است؛ زبانی‌ست که با خود سخن می‌گوید و فراخوانی‌ست به التذاذ از تمامیت زندگی و بودن. سرشارکننده زندگی‌ست و دعوتت می‌کند که کمال مطلوب این لذت را نه فقط در خوشی«من»، که در خوشی«تو»،«دیگری»، و«سایه من» نیز بجویی و دنبال کنی. شعر خیال را تغذیه می‌کند و وجدان را پرورش می‌دهد. به قول رمبو، برمی‌کشدش به قدرتی والاتر؛ به قدرت عشق. عشق‌ورزیدن مبارزه است؛ مبارزه‌ای برای بازکردن درها. جهان جان می‌گیرد و دگرگون می‌شود وقتی دو نفر در چشم‌های هم نگاه می‌کنند و یکدیگر را می‌فهمند. عشق‌ورزیدن رهاشدن از اسارت نام‌هاست و در این معنا، شعر می‌شود نقاد وجدان و صیقلی‌کار روح. برای همین است که پاز می‌گوید بهتر است دست از شعر گفتن برداریم و به جایش زندگی را و جهان را به شعر بگردانیم.
مضمون بیشتر کارهای پاز به چیستی و چگونگی شعر و کارکردهای آن در زندگی (یا کارکردهایی که باید داشته باشد)، اختصاص دارد و نخستین ماموریت شعر را آفریدن شکل تازه‌ای از تقدس می‌داند که پاسخگوی نیازهای معنوی انسان امروز باشد و بشر را در رسیدن به سعادت این‌جهانی همراهی کند. در جایی، با اشاره به«فصلی در دوزخ» رمبو، می‌گوید که شاعران بزرگ با نفی شعر به شکل والاتری از آن رسیده‌اند؛ شعر آنها نقد تجربه شاعرانه، زبان، معنا و خود شعر است. کلام شاعرانه به واسطه نفی کلام است که باقی می‌ماند. بنابراین تجربه شاعرانه با فاصله‌گرفتن از«خود» و با گذاشتن خود در جای«دیگری» به زندگی اصیل نزدیک می‌شود. در تکه شعری می‌گوید: «من دیگری هستم آنگاه که خودم هستم/ کارهایم بیشتر مال خودم‌اند آنگاه که مال همه‌اند/ زیرا برای آنکه خودم باشم باید دیگری باشم/ از خودم بیرون بروم، خود را میان دیگران بجویم/ دیگرانی که من نیستم اگر نباشند».
پاز بخشی از مشکل را بر گردن مدرنیته می‌اندازد و عقیده دارد که دستاورد مدرنیته گم‌وگور کردن رکن اساسی هرگونه آگاهی، یعنی«تو»، بود. برای همین دیگری همواره نادیده گرفته می‌شود، اصلا داخل آدم حساب نمی‌شود. اگر آدم‌ها چشمشان را به موجودیت«دیگری» باز کنند، قدم اساسی برای حل بحران روابط انسانی برداشته می‌شود. در اینجا پاز تا حدودی با هایدگر همسخن می‌شود که برای برداشتن چنان قدمی و رسیدن به چنان نتیجه‌ای، باید ردپای شاعران را گرفت و رفت و منزلت شعر را، به‌عنوان منبع ممکنات وجود، بجا آورد. بنابراین ما همچنان نیاز داریم که گوش به«صدای دیگر» شاعران بدهیم و یاد بگیریم که خودمان را در دیگرپذیری و دیگرگزینی شعر و هنر دوباره معنا کنیم. به قول پاز، باید آن خودی را که در نسبت و ارتباط با دیگری معنا می‌یابد دوباره شناخت. در غیر این صورت، همواره مشکلی خواهیم بود برای دیگری؛ حتی برای خودمان. باید دیگری را بخشی از خود بدانیم و این در پهنه نگاهی فراخ و باز امکان‌پذیر خواهد بود. در این مسیر، تجربه و درک شاعرانه زندگی و انسان به جوشش چشمه‌ای در بیابان قحطی‌زده خواهد مانست.
صدسال پیش، 1914میلادی؛ از مبارک‌ترین اتفاقات آن سال، یکی چاپ «دوبلینی‌ها»ی جویس بود در لندن و هم شروع انتشار«چهره مرد هنرمند در جوانی» او در مجله اگوییست؛ و دیگری اکران نخستین اثر چاپلین، که آوازه او را چنان بر سر زبان‌ها انداخت که، تنها در فاصله چندماه، 40 اثر دیگر از او بر پرده تابید. ولی ناخجسته‌ترین اتفاق آن سال، که بر هر رویداد دیگری در 1914 سایه افکند، جنگ جهانی اول بود؛ اژدهای خفته‌ای که بیدار شد و زمین و زمان را بر هم ریخت. ناقوس ادبیات جنگ جهانی اول با شعر «آگوست1914» جان میسفیلد نواخته شد.
صدسال پیش، 1293شمسی؛ هشت‌سال از امضای فرمان مشروطیت می‌گذشت و در حالی که احمدشاه 18ساله مشغول برنامه‌های تاج‌گذاری بود، ستارخان 48ساله واپسین ماه‌های عمر خود را می‌گذراند. بی‌رمق‌ترین روزهای مشروطه بود و بحران اقتصادی و مداخلات خارجی دمار از دهر مردم درآورده بود. اعلام بی‌طرفی در جنگ هم دامن ایران را از گزند بلا ایمن نساخت.
در همان سال مکزیک، موطن پاز، در آتش خشونت‌های انقلاب می‌سوخت. از آنجا که برای اغلب آدم‌ها مهم است که سال و روز تولدشان با چیز نامرغوبی در همان تاریخ اصابت نکرده باشد، مقارنت روز یا سالگرد تولد با هر واقعه ناترازی، می‌شود اسباب نامبارکی و گرفتگی احوال و 1914 هم سال چندان مناسبی نبود برای تولد خیلی‌ها، از جمله مارگریت دوراس، خولیو کورتازار و اکتاویو پاز. با این همه شاید همین تخریب و توحش قرن بیستم بود که بیش از هر چیز در فکر و شعر پاز موثر افتاد و او را به جست‌وجوی بیانی شاعرانه برای هویت، زندگی و احوالات انسان واداشت.
پاز در پیشگفتار «چنگ و کمان» از دغدغه‌ای که نسبت به عمل شعرگفتن پیدا کرده حرف می‌زند (کسانی که عنوان این کتاب را «رنگین‌کمان تغزل» ترجمه کرده‌اند، می‌بخشند). ذهنش، از وقتی که شروع به شعرگفتن کرده، گرفتار این است که آیا می‌ارزد عمر پای شعرگفتن گذاشته شود؟ و از خود می‌پرسد: بهتر نبود، به جای آنکه از زندگی شعر بسازم، زندگی را به شعر مبدل می‌کردم؟ در نظر او شعر یا این‌طرفی‌ست یا آن‌طرفی. اما این قرارگاه‌ها دوگانه‌هایی مانند اخلاقی و غیراخلاقی، درست و نادرست، کاذب و صادق و زیبا و زشت نیست. برای او شعر فقط دو قرارگاه دارد: یا شعر عزلت است و انزوا و تنهایی، یا شعر عشرت است و صحبت و هم‌آمیزی. در هر دو صورت، غماز شوق‌ها و رویاهای پنهان ماست و با افشای آنها مجال تحقق بخشیدنشان را برایمان مهیا می‌کند. شاعر رویاهای ما را نشان‌مان می‌دهد و اساسا به ما یادآوری می‌کند که چیزی به نام رویا هم داریم و شعر با بیان بی‌پرده این رویاها فراخوانی‌ست به بند گسستن و آزادی. دعوتی‌ست به زندگی‌کردن رویاها در بیداری؛ به وانهادن رویاپیمایی‌های هپروتی و باشیدن و زیستن رویا در متن واقعیت زندگی.
بر خلاف سارتر، که ادبیات را عرصه پندار و توهم می‌داند و عقیده دارد که ما هرگز نمی‌توانیم همان‌گونه زندگی کنیم که درباره‌اش می‌نویسیم و رویا می‌پردازیم، پاز می‌گوید جز این چاره‌ای نداریم. آدم‌بودن به زبانمندی‌ست و زندگی‌کردن مستلزم گفت. زندگی بدون سخن، چیز ناقصی‌ست و در این میان، شعر کمال سخن است؛ زبانی‌ست که با خود سخن می‌گوید و فراخوانی‌ست به التذاذ از تمامیت زندگی و بودن. سرشارکننده زندگی‌ست و دعوتت می‌کند که کمال مطلوب این لذت را نه فقط در خوشی«من»، که در خوشی«تو»،«دیگری»، و«سایه من» نیز بجویی و دنبال کنی. شعر خیال را تغذیه می‌کند و وجدان را پرورش می‌دهد. به قول رمبو، برمی‌کشدش به قدرتی والاتر؛ به قدرت عشق. عشق‌ورزیدن مبارزه است؛ مبارزه‌ای برای بازکردن درها. جهان جان می‌گیرد و دگرگون می‌شود وقتی دو نفر در چشم‌های هم نگاه می‌کنند و یکدیگر را می‌فهمند. عشق‌ورزیدن رهاشدن از اسارت نام‌هاست و در این معنا، شعر می‌شود نقاد وجدان و صیقلی‌کار روح. برای همین است که پاز می‌گوید بهتر است دست از شعر گفتن برداریم و به جایش زندگی را و جهان را به شعر بگردانیم.
مضمون بیشتر کارهای پاز به چیستی و چگونگی شعر و کارکردهای آن در زندگی (یا کارکردهایی که باید داشته باشد)، اختصاص دارد و نخستین ماموریت شعر را آفریدن شکل تازه‌ای از تقدس می‌داند که پاسخگوی نیازهای معنوی انسان امروز باشد و بشر را در رسیدن به سعادت این‌جهانی همراهی کند. در جایی، با اشاره به«فصلی در دوزخ» رمبو، می‌گوید که شاعران بزرگ با نفی شعر به شکل والاتری از آن رسیده‌اند؛ شعر آنها نقد تجربه شاعرانه، زبان، معنا و خود شعر است. کلام شاعرانه به واسطه نفی کلام است که باقی می‌ماند. بنابراین تجربه شاعرانه با فاصله‌گرفتن از«خود» و با گذاشتن خود در جای«دیگری» به زندگی اصیل نزدیک می‌شود. در تکه شعری می‌گوید: «من دیگری هستم آنگاه که خودم هستم/ کارهایم بیشتر مال خودم‌اند آنگاه که مال همه‌اند/ زیرا برای آنکه خودم باشم باید دیگری باشم/ از خودم بیرون بروم، خود را میان دیگران بجویم/ دیگرانی که من نیستم اگر نباشند».
پاز بخشی از مشکل را بر گردن مدرنیته می‌اندازد و عقیده دارد که دستاورد مدرنیته گم‌وگور کردن رکن اساسی هرگونه آگاهی، یعنی«تو»، بود. برای همین دیگری همواره نادیده گرفته می‌شود، اصلا داخل آدم حساب نمی‌شود. اگر آدم‌ها چشمشان را به موجودیت«دیگری» باز کنند، قدم اساسی برای حل بحران روابط انسانی برداشته می‌شود. در اینجا پاز تا حدودی با هایدگر همسخن می‌شود که برای برداشتن چنان قدمی و رسیدن به چنان نتیجه‌ای، باید ردپای شاعران را گرفت و رفت و منزلت شعر را، به‌عنوان منبع ممکنات وجود، بجا آورد. بنابراین ما همچنان نیاز داریم که گوش به«صدای دیگر» شاعران بدهیم و یاد بگیریم که خودمان را در دیگرپذیری و دیگرگزینی شعر و هنر دوباره معنا کنیم. به قول پاز، باید آن خودی را که در نسبت و ارتباط با دیگری معنا می‌یابد دوباره شناخت. در غیر این صورت، همواره مشکلی خواهیم بود برای دیگری؛ حتی برای خودمان. باید دیگری را بخشی از خود بدانیم و این در پهنه نگاهی فراخ و باز امکان‌پذیر خواهد بود. در این مسیر، تجربه و درک شاعرانه زندگی و انسان به جوشش چشمه‌ای در بیابان قحطی‌زده خواهد مانست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.