گفتوگو با فواد نظیری درباره دو کتاب «سمندر، ورای عشق» و «پنجرههایی به فصل پنجم سال»
دلواپسی پاز شادمانی الیتیس
علی شروقی . عكس: رئوفه رستمی، شرق
«سمندر، ورای عشق» از اوکتاویو پاز و «پنجرههایی به فصل پنجم سال» از اُدیسهئوس الیتیس، دو مجموعه شعری هستند که اخیرا با ترجمه فواد نظیری از طرف نشر ثالث، پس از سالها، تجدید چاپ شدهاند. البته «سمندر، ورای عشق»، پیش از این با عنوان «سمندر» منتشر شده بود اما به چاپ تازه این کتاب، شعرهایی افزوده شده و برای همین عنوان آن هم از «سمندر» به «سمندر، ورای عشق» تغییر کرده است. پاز و الیتیس، شاعرانی هستند متعلق به دو جغرافیای متفاوت، یکی از مکزیک و دیگری از یونان، که هردو، بسیار از مرزهای جغرافیایی خود فراتر رفتهاند و این فراروی جز به یاری رفتن به ریشههای تاریخی و فرهنگی خود و پیوند زدن این ریشهها با فرهنگ و تاریخ جهان میسر نشده است. یعنی به مدد یک ذخیره و گنجینه فرهنگی غنی که کاربرد خلاقانه آن، اکنون خود این دو شاعر را به بخشی از این گنجینه بدل کرده است. در شعر پاز و الیتیس، گرچه با دو شیوه متفاوت از رویارویی با جهان روبهرو هستیم اما این دو در یک نقطه به هم میرسند و آن نارضایتی است از آنچه هست و آرزوی آنچه باید باشد.گیریم که هر کدام از این دو، قلعه مقاومت خود را در برابر جریان هراسناک، ویرانگر و
پرشتاب زمان به شیوهای میسازند؛ پاز با جوهر کلمات و الیتیس، با تصویری از یک «شادمانی ناب» که به تعبیر شاملو همچون «غول زیبایی» در برابر زوال جهان ایستاده است. اگر پاز در شعرش، نفسِ روند درگیری و برخوردهای پیاپی توفان زوال را با صخره کلمات ترسیم میکند، الیتیس، گویی جهان خود را در برابر زوال و ویرانی در هیات غولی زیبا و شاداب بنا میکند. برای همین و به واقع در تقابل با همان زوال است که به قول نظیری در همین گفتوگوی پیش رو، «شادمانی الیتیس» فرسنگها با «خوش خیالی» فاصله دارد و در این شادمانی، نومیدی و اندوهی هم مستتر است و از ورای آن به چشم میآید، اما در شعر الیتیس، این نومیدی و اندوه نیز تلالویی رنگین مییابد. شعر پاز، ترسیم توفان است و زد و خورد میان جاودانگی و زوال و شعر الیتیس، یک تن شفاف و شیشهای است که رنگهای شاد جهان را بازتاب میدهد. رنگهایی که مقابل هر آنچه به محو رنگ کمر میبندد مقاومت میکنند. با خواندن شعر او گویی از پشت جعبهای شیشهای، از پشت یک ویترین، رنگهای گوناگون طبیعت را تماشا میکنیم. طبیعتی که به مفاهیمی عمیق گره میخورد. شعر پاز بیان دیالکتیکی نبرد زوال و جاودانگی است و کلمات
برای او ابزار مقاومت و شعر الیتیس، بارویی است بنا شده بر فراز زوال، گویی به قصد هرچه بیشتر به حاشیه راندن زوال و محو آن و بیاعتنایی به آن به یاری جلوههای طبیعت. پاز میسراید: «اینک کلام نخستین/ نوشته شد (یک، دو، سه - آفتابِ فراز - چهره تو دوخته بر آبِ چاه چون آفتاب حیرتزده) / اینک کلام نخستین/ نوشته شد (چهار، پنج - ریگدانه راه سقوط میگیرد، وقت سقوط ریگ به چهرهات بنگر، بسنج میزانِ قائم سقوطش را) / اینک کلام نخستین/ نوشته شد (دیگری هم هست، پایین، نه آنکه سقوط کرد، آنکه صورت و آفتاب و زمان را فراز هاویه نگاه میدارد: واژهای پیش از سقوط، پیش از اندازه) » و الیتیس: «من زندگانی خود را بدین دور دست کشاندم/ تکه سنگی در گرو عنصر آبی/ بسا پرت افتادهتر از جزیرهها/ فروتر از امواج/ در جوار لنگرها/ - آنگاه که زورقها میگذرند/ قیدهای تازه را/ با درد/ میشکافند/ و بر آن ظفر مییابند/ و امید با تمام لنگرگاههای شناورش/ درخشان است/ حاصل آفتاب در قلب بشری، / تورهای تردید/ پیکری از سنگ نمک را میآراید/ پیکری تراش خورده با تلاش/ بیاعتنا، سفید/ که خالی چشمانش را/ میچرخاند به جانب دریا/ در حمایت از بیکرانگی. » اینک
گفتوگو با فواد نظیری درباره این دو شاعر و ترجمه شعرهاشان.
مجموعه شعرهای «سمندر» اوکتاویو پاز و «پنجرههایی به فصل پنجم سال» اُدیسهئوس الیتیس پیش از این هم سالها پیش با ترجمه شما منتشر شده بود؛ منتها در چاپ تازه سمندر، عنوان کتاب تغییری کرده و شده است «سمندر، ورای عشق». آیا در چاپ جدید در خود کتاب هم تغییری دادهاید و در ترجمه بازنگری کرده یا چیزی به آن اضافه کردهاید؟
بازنگری که نه، اما فکر کردم بد نیست به چاپ جدید تعدادی شعر اضافه کنم. چون من بعد از چاپ اول سمندر، باز هم به صورت پراکنده روی ترجمه تعدادی از شعرهای اوکتاویو پاز کار کرده بودم. مثل شعری به اسم «ورای عشق» که شعر زیبایی هم هست و نامش به عنوان کتاب اضافه شده. غیراز این شعر، به پیشنهاد نشر ثالث تعدادی شعر دیگر هم به چاپ جدید اضافه کردم. به همین دلیل این «سمندر، ورای عشق» یک تجدید چاپ با اضافات است. شعرهای اضافه شده را هم از دو مجموعه پاز که شامل شعرهایی کوتاه از اوست انتخاب کردم و سعی کردم شعرهایی باشد که با ترجمهشان اس و اساس ذهنیت و حال و هوای پاز را قدری بیشتر بازتاب بدهم که حاصلش شد «سمندر، ورای عشق».
به «پنجرههایی به فصل پنجم سال» الیتیس هم چیزی اضافه کردهاید؟
نه، کتاب الیتیس اصلا اضافه ندارد...
مقدمهای که برای کتاب الیتیس انتخاب و ترجمه کردهاید، مقدمه خیلی خوبی است، مخصوصا که الی تیس در ایران کمتر از اوکتاویو پاز شناخته شده است...
با اینکه اینجا خیلی از شاعران خارجی شناخته شدهاند و میشود گفت که ترجمه شعر جا افتاده، تعجب میکنم از اینکه متاسفانه هنوز بسیاری در ایران الیتیس را به جا نیاوردهاند. الیتیس یکی از قلههای شعر معاصر جهان و برنده جایزه نوبل است. یادم است همان سالی که الیتیس نوبل گرفت، در «کتاب جمعه» شاملو ترجمه چند شعر از او چاپ شد (فکر میکنم شماره 18 کتاب جمعه) و همانجا بود که من برای اولین بار به نام الیتیس برخوردم و آن شعرها برایم بسیار تکاندهنده بود و همان موقع تصمیم گرفتم روزگاری شعرهایی را از او ترجمه کنم. در مورد مقدمه کتاب، درست میگویید، آن مقدمه، مقدمه بسیار جامعی است که نه تنها الیتیس را معرفی میکند، مروری هم هست بر تاریخ شعر و ادبیات یونان امروز و گره خوردگی آن با فرهنگ و ادبیات و شعر اروپا و به خصوص فرانسه و حتی گاهی فرهنگ و ادبیات مشرق زمین.
آن شعرهای «کتاب جمعه» را که اشاره کردید، چه کسی ترجمه کرده بود؟
نمیدانم چون اسم مترجم نیامده بود، اما سالها پیش که من داشتم شعرهای الیتیس را ترجمه میکردم یکبار استاد شاملو از من پرسیدند الان چه کار میکنی و من گفتم دارم الیتیس را ترجمه میکنم. ایشان حضور ذهن نداشتند و پرسیدند الیتیس کیست؟ با تعجب گفتم الیتیس را من از طریق کتاب جمعه شما شناختم و همانجا بود که جذبش شدم. پرسید کی ترجمه کرده بود؟ گفتم اسم مترجم نیامده بود. اما خودم حدسی زدم و اسمی را گفتم. آقای شاملو گفتند نه امکان ندارد او بوده باشد، اگر او بود چاپ نمیکردم چون خیلی غلط ترجمه میکند.
به نظرتان دلیل اینکه الیتیس در ایران کمتر شناخته شده است، چیست؟
خب شاید یک دلیلش این بود که الیتیس زمانی برنده نوبل ادبیات شد که ایران در التهاب و تب و تاب انقلاب بود. یعنی سال 1979 که درست همزمان است با انقلاب ایران. شاید به این لحاظ که در آن زمان در اینجا التهابهای سیاسی- اجتماعی، سنگین بود خیلیها توجه شان به برنده نوبل آن سال که الیتیس بود جلب نشد. چون الیتیس شاعری است که چندان گرایشهای مشخص سیاسی ندارد. البته جهتگیری اجتماعی دارد اما آدم مستقلی است و اصلا حزبی نیست.
برخلاف ریتسوس که اینجا بسیار شناخته شده است...
بله ریتسوس مبارز بود و حزبی بود و شاعری بسیار بزرگ. یکی از غبطههای من این است که ریتسوس نوبل نگرفت. در یونان سفریس و الیتیس شاعران بزرگی بودند که هر دو برنده نوبل شدند و حیف شد که ریتسوس با اینکه حقش بود، این جایزه را نگرفت...
دلیل ناشناختهماندن الیتیس را در ایران میگفتید...
بله، خب الیتیس آن جهتگیریهای بسیار مشخص و روشن سیاسی ریتسوس را ندارد. در واقع تعهد الیتیس به نفس انسان است و به خاک یونان. البته او با دید ناسیونالیستی به یونان نگاه نمیکند. یونان برای الیتیس یک نماد تابناک از کره زمین است. الیتیس شاعری با نگاه انسانی و جهانی است که در هیچ قالبی نمیگنجد. اما آدمی است که در هر کاری آگاهانه دست به انتخاب زده و میدانید که علاوه بر شعر، در زمینه ترجمه هم کارهای ارزشمندی کرده و مترجم بزرگی بوده است، چنانکه بهترین ترجمههای یونانی از آثار برتولت برشت و لورکا، ترجمههای الیتیس است.
به شاملو و کتاب جمعه اشاره کردید، شاملو از پاز هم شعرهایی ترجمه کرده است؛ آیا آن زمان که شما ترجمه پاز را منتشر کردید، ترجمههای شاملو در آمده بود؟
نه، ترجمههای شاملو از پاز در یکی از چاپهای بعدی کتاب همچون کوچهای بیانتها» در آمد. یعنی آن چاپی که بعد از انتشار «سمندر» منتشر شد. اما ترجمه آقای احمد میرعلایی از «سنگآفتاب» پاز قبل از ترجمه من از «سمندر» در آمد و اصلا اوکتاویو پاز را اولین بار ایشان به خواننده فارسی زبان معرفی کردند و از این نظر حق بزرگی دارند به گردن شاعران امروز ما و ترجمه شعر و تک تک ما که به شعر علاقه داریم و به اعتقاد من علیرغم ترجمههای متعدد که از «سنگ آفتاب»
درآمده، همچنان ترجمه آقای میرعلایی درخشانترین ترجمه است و من اگر هم به اجبار قرار بود سنگ آفتاب را ترجمه کنم این کار را نمیکردم اما به دلیل عشقی که به اوکتاویو پاز و بینش او داشتم و همچنین به احترام آقای میرعلایی که آن زمان هنوز زنده بودند، سه دفتر شعر را از پاز برای ترجمه انتخاب کردم که ادامه سنگ آفتاب بودند. چون دیدم با ترجمه سنگآفتاب یک سنگ بنای درست در ترجمه شعر پاز گذاشته شده و برای همین فکر کردم روند شعر این شاعر را به توالی تاریخی دنبال کنم. این شد که رفتم سراغ آن سه دفتر که ادامه سنگآفتاب بود و من آنها را انتخاب کردم که حاصلش شد همین کتاب سمندر.
اوکتاویو پاز و الیتیس در عین تفاوتهای بسیار یک وجه مشترک دارند و آن هم تاثیر گرفتن این دو شاعر از سوررئالیسم است. به نظرتان اصلیترین تفاوت سوررئالیسم پاز و الیتیس در کجاست؟
ببینید این بحث کمی فنی و مفصل است. خب شاید تاثیر پاز و الیتیس از سوررئالیسم باعث نزدیکیها و شباهتهایی بین این دو شده باشد. اما به نظرم یک ویژگی پاز که او را از الیتیس متمایز میکند، رفتار او با کلمات است. در شعر پاز واژگان به اشیاء تبدیل میشوند و اصلا تشخص اولیه در کلمه است. یعنی وقتی پاز دریا را مینویسد این دریا از دل واژه بیرون میزند. در شعر او یک سوررئالیسم به شدت درونی در بافتی بسیار تنگاتنگ با کلام جاری میشود. برای همین ممکن است با یکبار خواندن، منطق تعابیر و واژگان شعری پاز را در نیابیم، اما وقتی شعرش را بازخوانی میکنیم و حس شاعر را در مییابیم، یکباره یک جهان شگفتانگیز بر ما آشکار میشود. در واقع شعر پاز، نوعی انفجار کلام از درون است. ولی شعر الیتیس گرچه به سوررئالیسم و شعر مدرن فرانسه گره خورده است، اما چون الیتیس بسیار مجذوب فضا و طبیعت و جغرافیای یونان است، آدم احساس میکند وقت نوشتن این شعرها دریای اژه در خونش موج میزده یا زل آفتاب تابناک یونان روی مغزش بوده، از بس حس درستی از آفتاب و دریا و ماسهها و کنارهها و درختها و طبیعت به دست میدهد و بعد میبینید که یکباره از اینها میرود به سمت اساطیر. در واقع در شعر الیتیس تمام این المانها از بیرون کلمات میآید و به کلام تبدیل میشود و تفاوت پاز و الیتیس به نظرم در همین است.
به یونان در شعر الیتیس اشاره کردید. آیا تفاوت جغرافیا و اقلیم را هم میتوان عامل تفاوت سبک پاز و الیتیس به شمار آورد؟
در پاسخ به این سوال شاید بد نباشد حرف جالبی از پاز نقل کنم. البته نقل به مفهوم میکنم چون عین جمله را یادم نیست. پاز میگوید سبکها مقولاتی تاریخیاند و به اعتقاد او در شعر مدرن، سبکها مرز و محدوده جغرافیایی و اقلیمی را در مینوردند و به جهان گره میخورند و برای همین مثلا ما چیزی به اسم سبک مکزیکی یا سبک فرانسوی و... نداریم و بنابراین وقتی شما نرودا، پاز، الیتیس، رافائل آلبرتی و لورکا را میخوانید میبینید چنان مشترکاتی بین شان هست که گاهی آدم با خود فکر میکند که نکند بعضی از اینها را یک شاعر سروده است و از طرفی من رد بسیاری از این شاعران را در دو شاعر پیشکسوتشان گرفتم که یکی گابریلا میسترال آمریکای لاتینی و دیگری آنتونیو ماچادوی اسپانیایی است. زبان شاعرانه این دو نفر و برداشتشان از شعر و موجی که به راه انداختند، تاثیر گاهگاهی خودش را روی شاعران بعد از خودشان نشان میدهد. در کل به همان تعبیر اوکتاویو پاز اگر بازگردیم، شاعران بزرگ قرن بیستم یک جان متحدند و این جان متحد با وجود گوناگونی و رنگارنگ بودن آواهایش، یک ندا و یک برایند و صدای مشخص و روشن دارد و آن هم تکامل و تکریم و ستایش انسان و فرهنگ و هنر و شعر است و اینای بسا تنها مفر آدمیزاد قرن بیستمِ پر آشوب و به دنبال آن، انسان قرن بیست و یکم است. بین بسیاری از شاعران قرن بیستم یک همصدایی وجود دارد و این هم صدایی هیچ ربطی به تشابه یا تضاد افق دید سیاسی و اجتماعی این شاعران با یکدیگر ندارد. کما اینکه پاز شیفته شعر نرودا است و با هم رفیق هم هستند و با این حال سر مسایل ایدئولوژیک جنگ و دعوا دارند. اما مشترکاتشان خیلی بیشتر از اختلافاتشان است. آن تب و تابها فرو مینشیند و تاریخ عوض میشود و آنچه مهم است و میماند آثار این شاعران است. با یک استنتاج کلی از شعر شاعران نیمه اول و دوم قرن بیستم مشخص میشود که در واقع اینها سلسله جبالی هستند که این سلسله جبال قللی دارد نزدیک به هم و البته با برخی تفاوتها.
یکی از تفاوتهایی که بین شعر پاز و الیتیس هست، در نوع نگرش این دو به جهان است. الیتیس همانطور که در مقدمه «پنجرههایی به فصل پنجم سال» هم آمده میخواهد آنچه را که باید باشد بنا کند. در کار پاز اما آنچه هست و آنچه باید باشد انگار به صورت دیالکتیکی حضور دارند. برای همین به نظر میرسد در شعر پاز، هم نوعی آرمان و امید به آینده هست و هم نوعی هراس و دلواپسی از حال. اما شعر الی تیس شادابتر و روشنتر است...
خب شکی نیست که پاز یک متفکر ناب و عمیق و شاعری با بینشی فلسفی است. شاعری که تمام تاریخ و در واقع هستی را مرور میکند و در آثارش گره خوردگی او با مظاهر انسانی، فرهنگ، شعر، ادبیات و هنر مشهود است. در واقع آن بینش خاص فلسفی پاز و عمیق شدن بسیار بسیار ظریفش در هر ذره از هستی باعث میشود که در آثارش آن نوسانها و تلاطمها و امیدها و یاسها و دلهرهها تنگاتنگ هم حرکت بکنند. درکتاب درخشان «هفت صدا» میبینید که پاز حتی صادقهدایت را میشناخته و «بوفکور» را خوانده بوده. خب این نشاندهنده فراگیر بودن ذهنیات اوکتاویو پاز است و این را هم فراموش نکنید که وقتی پاز به عنوان دیپلمات شروع میکند دور دنیا را گشتن و بهخصوص به هندوستان که میرود و به عنوان سفیر فرهنگی آنجا مستقر میشود و مراقبه و مطالعهای که در هندوییسم و فرهنگ و شعر و فلسفه و عرفان هندوها انجام میدهد باعث میشود که آرامشها، التهابها، امیدها و یأسها در کارش نمود و کشاکش بیشتر و مشخصتری داشته باشد. الیتیس بسیار عمیق است ولی به نسبت پاز آنچنان ذهنیت تئوریک و فلسفی ندارد. پاز اگر شاعر هم نبود یکی از تئوریسینهای درخشان قرن بیستم بود. چنانکه نوشتههای تئوریکاش به اندازه شعرش خواندنی است و مجموعه اینهاست که برآیند شعر درخشانش را میسازد. من به شخصه همیشه در مقابل دانش و بینش او احساس حقارت میکنم و با خود میگویم چه قدر یک آدم باید خوانده و جذب کرده باشد که بتواند این ابعاد عجیب و غریب انسانی را این همه درخشان بازتاب بدهد. اینها که گفتم به نظرم اس و اساس ذهنیت اوکتاویو پاز است و تفاوتاش با آن شادمانی همیشه الی تیس از همین جا میآید. البته همین جا باید تاکید کنم که شادمانی الیتیس با خوشخیالی فرق میکند. الیتیس، نومیدیاش هم زیباست و از دل نومیدیاش هم امید رویش و آزادی و رستگاری بیرون میآید.
در صحبتهایتان به اهمیت «کلمه» در شعر پاز اشاره کردید. به نظر میرسد در شعر اوکتاویو پاز، کلمات با بدل شدن به شعر، به یک ابزار مقاومت در برابر زوال تبدیل میشوند. گویی زمان به سرعت میگذرد و سیلابوار همه چیز را با خود میبرد و این کلمات شعر شده است که مثل صخره در برابر این سیلاب مقاومت میکند و به نوعی زمان را از یک امر کمی که زوال را در خود حمل میکند به یک امر کیفی و زیبایی شناختی بدل میکند. امری زوالناپذیر...
دقیقا، اصلا سلاح پاز برای منکوب و مقهورنشدن در قبال هجوم زوال و یاس، واژگان است و پاز به کمک جادوی کلمات است که به عنوان یک سلحشور شعر و تفکر درخشان انسانی با انهدام برخورد میکند. این یادآور آن بحث بسیار ظریف و اندیشمندانهای است که در «دیالکتیک تنهایی» مطرح میشود. پاز به هیچوجه تاییدکننده یا مبلغ انزوا و تنهایی نیست و به خطر انزوا و تنهایی بهخوبی واقف است و آنها را زمانی خطرناک میداند که انسان را زیر بار خود منکوب کنند. به نظرم پاز جایی اشاره میکند به اینکه بزرگانی مثل بودا، افلاطون و... اگر تنهایی را انتخاب میکردند برای این بود که با جانی پالودهتر به اجتماع بازگردند. به باور پاز آنها میخواستند از دل تنهایی و انزوا یک ارتباط انسانی به وجود بیاید و این همان دیالکتیک تنهایی است.
پاز و الیتیس هر دو شاعرانی سنت شکن و بدعتگذار به شمار میآیند. اما در عین حال مانند تمام شاعران بزرگ با میراث و ذخیره فرهنگی گذشتهشان پیوندی تنگاتنگ داشتهاند. چنین پیوندی با میراث گذشته در شاعران بزرگ معاصر ایران مثل شاملو و اخوان و نیما و مانند اینها هم هست. پیوندی که البته با کهنهگرایی بسیار متفاوت است. اما به نظر میرسد شعر امروز ما پیوندش را با میراث گذشته از دست داده است و گویا سنتشکنی معادل نادیده انگاشتن این میراث شده است.
خب اوکتاویو پاز و ادیسهئوس الیتیس از اساطیر و شعر کلاسیک خودشان شناختی دقیق دارند و همچنین از شعر کلاسیک جهان و تحولی هم که در شعرشان ایجاد میشود ریشه در هویت و تاریخ باستانشان دارد. نگاه کنید به اشاراتی که اینها جابهجا به اساطیر میکنند. در شعر الیتیس اساطیر یونان حضوری پر رنگ دارند و از آن طرف میبینیم که شعر و مقالات اوکتاویو پاز چه قدر ریشه در فرهنگ و اساطیر سرخپوستی دارد. اصلا ارزش کار اینها در این است که با یک شناخت دقیق از گذشته، آن را پشت سر میگذارند نه اینکه یکبارگی از کف زمین خیز بردارند و بپرند روی پله آخر. به نظر من حاصل کار شاعرانی که چنین شناختی از گذشته ندارند، یک موجود عجیبالخلقه بیریشه است که نمیتوان اسم شعر را روی آن گذاشت. اگر میبینیم میوههای شعر شاعرانی مثل پاز و الیتیس، میوههایی مدرن و جهانی است دلیلش این است که اینها ریشههای خودشان را عمیقا درک کردهاند و آبشخورشان در یک فرهنگ غنی تاریخی است. به نظر من اگر قرار است که تحولی در شعر امروز ما به وجود بیاید این تحول، بدون شناخت گذشته به دست نمیآید. این روزها این اصطلاح گذر کردن خیلی باب شده و مرتب گفته میشود باید از شاملو بگذریم و از نیما بگذریم و... اما با چشم هم گذاشتن و گذر کردن به جایی میرسیم که کلهمان مستقیم به دیوار میخورد. بنابراین دغدغه من و قطعا دغدغه همه کسانی که شیفته و علاقهمند به شعر و بالندگی آن هستند، این است که بیشتر بخوانیم و بیشتر بشناسیم و بیشتر تبادل نظر کنیم. همانطور که گفتم جای تاسف دارد که شاعری مثل الیتیس تنها برای قشر خیلی محدودی از جماعت شعر شناس ما شناخته شده باشد. اینها باید خوانده شوند. ما نمیتوانیم ادعای سرودن شعر مدرن یا امروزی را داشته باشیم بیاینکه شاعران مدرن امروزمان را بشناسیم. باید اینها را بشناسیم و وقتی شناختیم، دیگر بحث گذشتن مطرح نیست. بحث بالارفتن از پلههاست و این همان چیزی است که فکر میکنم دغدغه همه این آدمهای بزرگ، از پاز گرفته تا الیتیس و نرودا و... بوده است. همه این شاعران پلههای تکامل فرهنگ و هنر بشری هستند.
منظورتان این است که با جهش ناگهانی نمیتوان به تحول رسید...
اصلا جهش ناگهانی معنی ندارد. اوکتاویو پاز در یکی از مصاحبههایش میگوید که در کار ادبیات و شعر اصلا جهش معنی ندارد. ما جهش نداریم. جهش برای کار تجاری است. نرخ بورس است که جهش پیدا میکند یا افت میکند. شعر و به طور کلی ادبیات، درست مثل آن سرچشمههایی است که آنقدر باید برود و از سنگ و خاک و طبیعت و زیر و بالای هستی گذشته باشد تا نمود عینی پیدا کند و بعد از آن بر جان بنشیند.
میرسیم به بحث ترجمه شعرها؛ شعرهای هر دو کتاب را از زبان انگلیسی ترجمه کردهاید؟
من همیشه شعرها را از انگلیسی ترجمه میکنم. منتها در مورد اوکتاویو پاز چون متنی که داشتم یک متن دوزبانه انگلیسی- اسپانیولی بود، متن اسپانیایی را با ترجمه انگلیسی مطابقت دادم.
زبان اسپانیایی را هم میدانید؟
نه آنقدر که مسلط باشم. اما همیشه شعرهای کتابهایی از شاعران اسپانیایی زبان را که دوزبانه بودهاند، واژه به واژه از فرهنگ بزرگ اکسفورد اسپانیولی - انگلیسی استخراج و با متن انگلیسی مقابله میکنم. در واقع اول آنها را میخوانم و برداشت کلی از شعر که به دست آمد، میروم سراغ ترجمه اشعار. البته در مورد پاز، مترجمان انگلیسی شعرها آدمهای قدری بودهاند که میشد بدون رجوع به متن اصلی، با خیال راحت شعرها را از انگلیسی ترجمه کرد. چون این متن انگلیسی که من از اشعار پاز داشتم، خودش به نوعی بازسرایی اشعار بود. در واقع چند مترجم، این شعرها را زیر نظر الیوت واینبرگر ترجمه کردهاند و الیوت واینبرگر، خودش شاعر بسیار قدر و شناخته شدهای است، ضمن اینکه آن چند مترجمی هم که زیر نظر او کار کردهاند همگی شاعر هستند. شاید اگر بخواهیم مقایسه بکنیم، کار الیوت واینبرگر مثل کار بیژن الهی در ترجمه لورکا است. بیژنالهی هم شعرهایی را که چند شاعر و مترجم مثل آقای رویایی، آقای اسفندیاری، آقای بهمنفرزانه و... از لورکا ترجمه کرده بودند، یکدست کرد. البته الیوت واینبرگر به اندازه آقای الهی در ترجمهها دخالت نکرده و بیشتر بازخوانی و مقابله کرده است. چون خودش کرسی تدریس ادبیات اسپانیولی و تاریخ ادبیات اسپانیولی را دارد و بنابراین وقتی آن ترجمهها را مقابله کرد منجر شد به این مجموعه از اوکتاویو پاز که من ترجمه کردم و این کارهایی هم که در چاپ دوم به مجموعه اضافه شد از همین کتاب بود.
اما در مورد الیتیس قضیه فرق میکرد و برداشت من این است که در «پنجرههایی به فصل پنجم سال»، سرایش شعرها به انگلیسی توسط خود الیتیس انجام شده. چون کیمون فراییار که مترجم انگلیسی این شعرها است شیفته شعر الیتیس بوده و با هم خیلی رفیق بودهاند. او و الیتیس 27سال با هم روی این شعرها کار کردهاند، به این صورت که فراییار شعرها را ترجمه میکرده و میداده به الیتیس و الیتیس هم میخوانده و تصحیح میکرده. برای همین، ترجمه انگلیسی فراییار از شعرهای الیتیس در واقع یک اثر دونفره است که خود شاعر مستقیما در ترجمه انگلیسیاش دخالت کرده.
آیا در ترجمه پاز و الیتیس به لحاظ زبانی برای هر کدام یک استراتژی متفاوت را به کار گرفتید؟
خب به هر حال سعی کردم تفاوتها را رعایت کنم و در مورد هرکدام آن حس شعری و قالبهای زبانی را انتقال دهم. باید توجه داشت که این هر دوشاعر، اصلا سادهنویس و سهلانگار در قبال کلمه نیستند و شعرشان شعری فاخر است و کلمات، در آن سردستی به کار نرفته. اگر هم جایی شعرشان بسیار ساده است اما ترکیبش با مفهوم، آنچنان فخیم است که خواه نا خواه شما را به سمت انتخاب یک زبان فاخر و گزیده میبرد. نمیشود اینها را مسطح ترجمه کرد چون شاعران مسطحی نیستند و شعرشان اصلا سطحی نیست و این فاخر و گزیدهبودن کلماتشان را باید در ترجمه هم رعایت کرد.
یکی از واژههایی که در ترجمه شعرهای هر دو کتاب، فراوان به کار بردهاید واژه نامتداول «حراک» است در معنای «جنبش»...
من این واژه «حراک» را خیلی دوست دارم و آن را مدیون بیژن الهی هستم و اولینبار در کارهای او به این واژه برخوردم. به نظر من وظیفه شاعر و مترجم شعر این است که اگر واژگانی مهجور، توانایی و پتانسیل احیا شدن و بازگشت به زبان را دارند آنها را به کار گیرد تا ارتباط ما با زبان اصلیمان قطع نشود. خب در بعضی شعرها، اشاراتی آرکاییک هست و این دستِ مترجم را باز میگذارد که به جای کلمات آرکاییک، معادلی متناسب در زبان فارسی بگذارد و کلماتی مهجور را از ادبیات کهن احیا کند. مثلا اگر اشتباه نکنم یک جا در ترجمه اوکتاویو پاز من از کلمه «تباشیر» به عنوان معادل برای ماده سفید داخل خیزران، استفاده کردهام. خب این کلمه ممکن است در زبان امروز ما مهجور باشد اما آنجا که متن اقتضا میکند میشود چنین کلماتی را احیا کرد.
مجموعه شعرهای «سمندر» اوکتاویو پاز و «پنجرههایی به فصل پنجم سال» اُدیسهئوس الیتیس پیش از این هم سالها پیش با ترجمه شما منتشر شده بود؛ منتها در چاپ تازه سمندر، عنوان کتاب تغییری کرده و شده است «سمندر، ورای عشق». آیا در چاپ جدید در خود کتاب هم تغییری دادهاید و در ترجمه بازنگری کرده یا چیزی به آن اضافه کردهاید؟
بازنگری که نه، اما فکر کردم بد نیست به چاپ جدید تعدادی شعر اضافه کنم. چون من بعد از چاپ اول سمندر، باز هم به صورت پراکنده روی ترجمه تعدادی از شعرهای اوکتاویو پاز کار کرده بودم. مثل شعری به اسم «ورای عشق» که شعر زیبایی هم هست و نامش به عنوان کتاب اضافه شده. غیراز این شعر، به پیشنهاد نشر ثالث تعدادی شعر دیگر هم به چاپ جدید اضافه کردم. به همین دلیل این «سمندر، ورای عشق» یک تجدید چاپ با اضافات است. شعرهای اضافه شده را هم از دو مجموعه پاز که شامل شعرهایی کوتاه از اوست انتخاب کردم و سعی کردم شعرهایی باشد که با ترجمهشان اس و اساس ذهنیت و حال و هوای پاز را قدری بیشتر بازتاب بدهم که حاصلش شد «سمندر، ورای عشق».
به «پنجرههایی به فصل پنجم سال» الیتیس هم چیزی اضافه کردهاید؟
نه، کتاب الیتیس اصلا اضافه ندارد...
مقدمهای که برای کتاب الیتیس انتخاب و ترجمه کردهاید، مقدمه خیلی خوبی است، مخصوصا که الی تیس در ایران کمتر از اوکتاویو پاز شناخته شده است...
با اینکه اینجا خیلی از شاعران خارجی شناخته شدهاند و میشود گفت که ترجمه شعر جا افتاده، تعجب میکنم از اینکه متاسفانه هنوز بسیاری در ایران الیتیس را به جا نیاوردهاند. الیتیس یکی از قلههای شعر معاصر جهان و برنده جایزه نوبل است. یادم است همان سالی که الیتیس نوبل گرفت، در «کتاب جمعه» شاملو ترجمه چند شعر از او چاپ شد (فکر میکنم شماره 18 کتاب جمعه) و همانجا بود که من برای اولین بار به نام الیتیس برخوردم و آن شعرها برایم بسیار تکاندهنده بود و همان موقع تصمیم گرفتم روزگاری شعرهایی را از او ترجمه کنم. در مورد مقدمه کتاب، درست میگویید، آن مقدمه، مقدمه بسیار جامعی است که نه تنها الیتیس را معرفی میکند، مروری هم هست بر تاریخ شعر و ادبیات یونان امروز و گره خوردگی آن با فرهنگ و ادبیات و شعر اروپا و به خصوص فرانسه و حتی گاهی فرهنگ و ادبیات مشرق زمین.
آن شعرهای «کتاب جمعه» را که اشاره کردید، چه کسی ترجمه کرده بود؟
نمیدانم چون اسم مترجم نیامده بود، اما سالها پیش که من داشتم شعرهای الیتیس را ترجمه میکردم یکبار استاد شاملو از من پرسیدند الان چه کار میکنی و من گفتم دارم الیتیس را ترجمه میکنم. ایشان حضور ذهن نداشتند و پرسیدند الیتیس کیست؟ با تعجب گفتم الیتیس را من از طریق کتاب جمعه شما شناختم و همانجا بود که جذبش شدم. پرسید کی ترجمه کرده بود؟ گفتم اسم مترجم نیامده بود. اما خودم حدسی زدم و اسمی را گفتم. آقای شاملو گفتند نه امکان ندارد او بوده باشد، اگر او بود چاپ نمیکردم چون خیلی غلط ترجمه میکند.
به نظرتان دلیل اینکه الیتیس در ایران کمتر شناخته شده است، چیست؟
خب شاید یک دلیلش این بود که الیتیس زمانی برنده نوبل ادبیات شد که ایران در التهاب و تب و تاب انقلاب بود. یعنی سال 1979 که درست همزمان است با انقلاب ایران. شاید به این لحاظ که در آن زمان در اینجا التهابهای سیاسی- اجتماعی، سنگین بود خیلیها توجه شان به برنده نوبل آن سال که الیتیس بود جلب نشد. چون الیتیس شاعری است که چندان گرایشهای مشخص سیاسی ندارد. البته جهتگیری اجتماعی دارد اما آدم مستقلی است و اصلا حزبی نیست.
برخلاف ریتسوس که اینجا بسیار شناخته شده است...
بله ریتسوس مبارز بود و حزبی بود و شاعری بسیار بزرگ. یکی از غبطههای من این است که ریتسوس نوبل نگرفت. در یونان سفریس و الیتیس شاعران بزرگی بودند که هر دو برنده نوبل شدند و حیف شد که ریتسوس با اینکه حقش بود، این جایزه را نگرفت...
دلیل ناشناختهماندن الیتیس را در ایران میگفتید...
بله، خب الیتیس آن جهتگیریهای بسیار مشخص و روشن سیاسی ریتسوس را ندارد. در واقع تعهد الیتیس به نفس انسان است و به خاک یونان. البته او با دید ناسیونالیستی به یونان نگاه نمیکند. یونان برای الیتیس یک نماد تابناک از کره زمین است. الیتیس شاعری با نگاه انسانی و جهانی است که در هیچ قالبی نمیگنجد. اما آدمی است که در هر کاری آگاهانه دست به انتخاب زده و میدانید که علاوه بر شعر، در زمینه ترجمه هم کارهای ارزشمندی کرده و مترجم بزرگی بوده است، چنانکه بهترین ترجمههای یونانی از آثار برتولت برشت و لورکا، ترجمههای الیتیس است.
به شاملو و کتاب جمعه اشاره کردید، شاملو از پاز هم شعرهایی ترجمه کرده است؛ آیا آن زمان که شما ترجمه پاز را منتشر کردید، ترجمههای شاملو در آمده بود؟
نه، ترجمههای شاملو از پاز در یکی از چاپهای بعدی کتاب همچون کوچهای بیانتها» در آمد. یعنی آن چاپی که بعد از انتشار «سمندر» منتشر شد. اما ترجمه آقای احمد میرعلایی از «سنگآفتاب» پاز قبل از ترجمه من از «سمندر» در آمد و اصلا اوکتاویو پاز را اولین بار ایشان به خواننده فارسی زبان معرفی کردند و از این نظر حق بزرگی دارند به گردن شاعران امروز ما و ترجمه شعر و تک تک ما که به شعر علاقه داریم و به اعتقاد من علیرغم ترجمههای متعدد که از «سنگ آفتاب»
درآمده، همچنان ترجمه آقای میرعلایی درخشانترین ترجمه است و من اگر هم به اجبار قرار بود سنگ آفتاب را ترجمه کنم این کار را نمیکردم اما به دلیل عشقی که به اوکتاویو پاز و بینش او داشتم و همچنین به احترام آقای میرعلایی که آن زمان هنوز زنده بودند، سه دفتر شعر را از پاز برای ترجمه انتخاب کردم که ادامه سنگ آفتاب بودند. چون دیدم با ترجمه سنگآفتاب یک سنگ بنای درست در ترجمه شعر پاز گذاشته شده و برای همین فکر کردم روند شعر این شاعر را به توالی تاریخی دنبال کنم. این شد که رفتم سراغ آن سه دفتر که ادامه سنگآفتاب بود و من آنها را انتخاب کردم که حاصلش شد همین کتاب سمندر.
اوکتاویو پاز و الیتیس در عین تفاوتهای بسیار یک وجه مشترک دارند و آن هم تاثیر گرفتن این دو شاعر از سوررئالیسم است. به نظرتان اصلیترین تفاوت سوررئالیسم پاز و الیتیس در کجاست؟
ببینید این بحث کمی فنی و مفصل است. خب شاید تاثیر پاز و الیتیس از سوررئالیسم باعث نزدیکیها و شباهتهایی بین این دو شده باشد. اما به نظرم یک ویژگی پاز که او را از الیتیس متمایز میکند، رفتار او با کلمات است. در شعر پاز واژگان به اشیاء تبدیل میشوند و اصلا تشخص اولیه در کلمه است. یعنی وقتی پاز دریا را مینویسد این دریا از دل واژه بیرون میزند. در شعر او یک سوررئالیسم به شدت درونی در بافتی بسیار تنگاتنگ با کلام جاری میشود. برای همین ممکن است با یکبار خواندن، منطق تعابیر و واژگان شعری پاز را در نیابیم، اما وقتی شعرش را بازخوانی میکنیم و حس شاعر را در مییابیم، یکباره یک جهان شگفتانگیز بر ما آشکار میشود. در واقع شعر پاز، نوعی انفجار کلام از درون است. ولی شعر الیتیس گرچه به سوررئالیسم و شعر مدرن فرانسه گره خورده است، اما چون الیتیس بسیار مجذوب فضا و طبیعت و جغرافیای یونان است، آدم احساس میکند وقت نوشتن این شعرها دریای اژه در خونش موج میزده یا زل آفتاب تابناک یونان روی مغزش بوده، از بس حس درستی از آفتاب و دریا و ماسهها و کنارهها و درختها و طبیعت به دست میدهد و بعد میبینید که یکباره از اینها میرود به سمت اساطیر. در واقع در شعر الیتیس تمام این المانها از بیرون کلمات میآید و به کلام تبدیل میشود و تفاوت پاز و الیتیس به نظرم در همین است.
به یونان در شعر الیتیس اشاره کردید. آیا تفاوت جغرافیا و اقلیم را هم میتوان عامل تفاوت سبک پاز و الیتیس به شمار آورد؟
در پاسخ به این سوال شاید بد نباشد حرف جالبی از پاز نقل کنم. البته نقل به مفهوم میکنم چون عین جمله را یادم نیست. پاز میگوید سبکها مقولاتی تاریخیاند و به اعتقاد او در شعر مدرن، سبکها مرز و محدوده جغرافیایی و اقلیمی را در مینوردند و به جهان گره میخورند و برای همین مثلا ما چیزی به اسم سبک مکزیکی یا سبک فرانسوی و... نداریم و بنابراین وقتی شما نرودا، پاز، الیتیس، رافائل آلبرتی و لورکا را میخوانید میبینید چنان مشترکاتی بین شان هست که گاهی آدم با خود فکر میکند که نکند بعضی از اینها را یک شاعر سروده است و از طرفی من رد بسیاری از این شاعران را در دو شاعر پیشکسوتشان گرفتم که یکی گابریلا میسترال آمریکای لاتینی و دیگری آنتونیو ماچادوی اسپانیایی است. زبان شاعرانه این دو نفر و برداشتشان از شعر و موجی که به راه انداختند، تاثیر گاهگاهی خودش را روی شاعران بعد از خودشان نشان میدهد. در کل به همان تعبیر اوکتاویو پاز اگر بازگردیم، شاعران بزرگ قرن بیستم یک جان متحدند و این جان متحد با وجود گوناگونی و رنگارنگ بودن آواهایش، یک ندا و یک برایند و صدای مشخص و روشن دارد و آن هم تکامل و تکریم و ستایش انسان و فرهنگ و هنر و شعر است و اینای بسا تنها مفر آدمیزاد قرن بیستمِ پر آشوب و به دنبال آن، انسان قرن بیست و یکم است. بین بسیاری از شاعران قرن بیستم یک همصدایی وجود دارد و این هم صدایی هیچ ربطی به تشابه یا تضاد افق دید سیاسی و اجتماعی این شاعران با یکدیگر ندارد. کما اینکه پاز شیفته شعر نرودا است و با هم رفیق هم هستند و با این حال سر مسایل ایدئولوژیک جنگ و دعوا دارند. اما مشترکاتشان خیلی بیشتر از اختلافاتشان است. آن تب و تابها فرو مینشیند و تاریخ عوض میشود و آنچه مهم است و میماند آثار این شاعران است. با یک استنتاج کلی از شعر شاعران نیمه اول و دوم قرن بیستم مشخص میشود که در واقع اینها سلسله جبالی هستند که این سلسله جبال قللی دارد نزدیک به هم و البته با برخی تفاوتها.
یکی از تفاوتهایی که بین شعر پاز و الیتیس هست، در نوع نگرش این دو به جهان است. الیتیس همانطور که در مقدمه «پنجرههایی به فصل پنجم سال» هم آمده میخواهد آنچه را که باید باشد بنا کند. در کار پاز اما آنچه هست و آنچه باید باشد انگار به صورت دیالکتیکی حضور دارند. برای همین به نظر میرسد در شعر پاز، هم نوعی آرمان و امید به آینده هست و هم نوعی هراس و دلواپسی از حال. اما شعر الی تیس شادابتر و روشنتر است...
خب شکی نیست که پاز یک متفکر ناب و عمیق و شاعری با بینشی فلسفی است. شاعری که تمام تاریخ و در واقع هستی را مرور میکند و در آثارش گره خوردگی او با مظاهر انسانی، فرهنگ، شعر، ادبیات و هنر مشهود است. در واقع آن بینش خاص فلسفی پاز و عمیق شدن بسیار بسیار ظریفش در هر ذره از هستی باعث میشود که در آثارش آن نوسانها و تلاطمها و امیدها و یاسها و دلهرهها تنگاتنگ هم حرکت بکنند. درکتاب درخشان «هفت صدا» میبینید که پاز حتی صادقهدایت را میشناخته و «بوفکور» را خوانده بوده. خب این نشاندهنده فراگیر بودن ذهنیات اوکتاویو پاز است و این را هم فراموش نکنید که وقتی پاز به عنوان دیپلمات شروع میکند دور دنیا را گشتن و بهخصوص به هندوستان که میرود و به عنوان سفیر فرهنگی آنجا مستقر میشود و مراقبه و مطالعهای که در هندوییسم و فرهنگ و شعر و فلسفه و عرفان هندوها انجام میدهد باعث میشود که آرامشها، التهابها، امیدها و یأسها در کارش نمود و کشاکش بیشتر و مشخصتری داشته باشد. الیتیس بسیار عمیق است ولی به نسبت پاز آنچنان ذهنیت تئوریک و فلسفی ندارد. پاز اگر شاعر هم نبود یکی از تئوریسینهای درخشان قرن بیستم بود. چنانکه نوشتههای تئوریکاش به اندازه شعرش خواندنی است و مجموعه اینهاست که برآیند شعر درخشانش را میسازد. من به شخصه همیشه در مقابل دانش و بینش او احساس حقارت میکنم و با خود میگویم چه قدر یک آدم باید خوانده و جذب کرده باشد که بتواند این ابعاد عجیب و غریب انسانی را این همه درخشان بازتاب بدهد. اینها که گفتم به نظرم اس و اساس ذهنیت اوکتاویو پاز است و تفاوتاش با آن شادمانی همیشه الی تیس از همین جا میآید. البته همین جا باید تاکید کنم که شادمانی الیتیس با خوشخیالی فرق میکند. الیتیس، نومیدیاش هم زیباست و از دل نومیدیاش هم امید رویش و آزادی و رستگاری بیرون میآید.
در صحبتهایتان به اهمیت «کلمه» در شعر پاز اشاره کردید. به نظر میرسد در شعر اوکتاویو پاز، کلمات با بدل شدن به شعر، به یک ابزار مقاومت در برابر زوال تبدیل میشوند. گویی زمان به سرعت میگذرد و سیلابوار همه چیز را با خود میبرد و این کلمات شعر شده است که مثل صخره در برابر این سیلاب مقاومت میکند و به نوعی زمان را از یک امر کمی که زوال را در خود حمل میکند به یک امر کیفی و زیبایی شناختی بدل میکند. امری زوالناپذیر...
دقیقا، اصلا سلاح پاز برای منکوب و مقهورنشدن در قبال هجوم زوال و یاس، واژگان است و پاز به کمک جادوی کلمات است که به عنوان یک سلحشور شعر و تفکر درخشان انسانی با انهدام برخورد میکند. این یادآور آن بحث بسیار ظریف و اندیشمندانهای است که در «دیالکتیک تنهایی» مطرح میشود. پاز به هیچوجه تاییدکننده یا مبلغ انزوا و تنهایی نیست و به خطر انزوا و تنهایی بهخوبی واقف است و آنها را زمانی خطرناک میداند که انسان را زیر بار خود منکوب کنند. به نظرم پاز جایی اشاره میکند به اینکه بزرگانی مثل بودا، افلاطون و... اگر تنهایی را انتخاب میکردند برای این بود که با جانی پالودهتر به اجتماع بازگردند. به باور پاز آنها میخواستند از دل تنهایی و انزوا یک ارتباط انسانی به وجود بیاید و این همان دیالکتیک تنهایی است.
پاز و الیتیس هر دو شاعرانی سنت شکن و بدعتگذار به شمار میآیند. اما در عین حال مانند تمام شاعران بزرگ با میراث و ذخیره فرهنگی گذشتهشان پیوندی تنگاتنگ داشتهاند. چنین پیوندی با میراث گذشته در شاعران بزرگ معاصر ایران مثل شاملو و اخوان و نیما و مانند اینها هم هست. پیوندی که البته با کهنهگرایی بسیار متفاوت است. اما به نظر میرسد شعر امروز ما پیوندش را با میراث گذشته از دست داده است و گویا سنتشکنی معادل نادیده انگاشتن این میراث شده است.
خب اوکتاویو پاز و ادیسهئوس الیتیس از اساطیر و شعر کلاسیک خودشان شناختی دقیق دارند و همچنین از شعر کلاسیک جهان و تحولی هم که در شعرشان ایجاد میشود ریشه در هویت و تاریخ باستانشان دارد. نگاه کنید به اشاراتی که اینها جابهجا به اساطیر میکنند. در شعر الیتیس اساطیر یونان حضوری پر رنگ دارند و از آن طرف میبینیم که شعر و مقالات اوکتاویو پاز چه قدر ریشه در فرهنگ و اساطیر سرخپوستی دارد. اصلا ارزش کار اینها در این است که با یک شناخت دقیق از گذشته، آن را پشت سر میگذارند نه اینکه یکبارگی از کف زمین خیز بردارند و بپرند روی پله آخر. به نظر من حاصل کار شاعرانی که چنین شناختی از گذشته ندارند، یک موجود عجیبالخلقه بیریشه است که نمیتوان اسم شعر را روی آن گذاشت. اگر میبینیم میوههای شعر شاعرانی مثل پاز و الیتیس، میوههایی مدرن و جهانی است دلیلش این است که اینها ریشههای خودشان را عمیقا درک کردهاند و آبشخورشان در یک فرهنگ غنی تاریخی است. به نظر من اگر قرار است که تحولی در شعر امروز ما به وجود بیاید این تحول، بدون شناخت گذشته به دست نمیآید. این روزها این اصطلاح گذر کردن خیلی باب شده و مرتب گفته میشود باید از شاملو بگذریم و از نیما بگذریم و... اما با چشم هم گذاشتن و گذر کردن به جایی میرسیم که کلهمان مستقیم به دیوار میخورد. بنابراین دغدغه من و قطعا دغدغه همه کسانی که شیفته و علاقهمند به شعر و بالندگی آن هستند، این است که بیشتر بخوانیم و بیشتر بشناسیم و بیشتر تبادل نظر کنیم. همانطور که گفتم جای تاسف دارد که شاعری مثل الیتیس تنها برای قشر خیلی محدودی از جماعت شعر شناس ما شناخته شده باشد. اینها باید خوانده شوند. ما نمیتوانیم ادعای سرودن شعر مدرن یا امروزی را داشته باشیم بیاینکه شاعران مدرن امروزمان را بشناسیم. باید اینها را بشناسیم و وقتی شناختیم، دیگر بحث گذشتن مطرح نیست. بحث بالارفتن از پلههاست و این همان چیزی است که فکر میکنم دغدغه همه این آدمهای بزرگ، از پاز گرفته تا الیتیس و نرودا و... بوده است. همه این شاعران پلههای تکامل فرهنگ و هنر بشری هستند.
منظورتان این است که با جهش ناگهانی نمیتوان به تحول رسید...
اصلا جهش ناگهانی معنی ندارد. اوکتاویو پاز در یکی از مصاحبههایش میگوید که در کار ادبیات و شعر اصلا جهش معنی ندارد. ما جهش نداریم. جهش برای کار تجاری است. نرخ بورس است که جهش پیدا میکند یا افت میکند. شعر و به طور کلی ادبیات، درست مثل آن سرچشمههایی است که آنقدر باید برود و از سنگ و خاک و طبیعت و زیر و بالای هستی گذشته باشد تا نمود عینی پیدا کند و بعد از آن بر جان بنشیند.
میرسیم به بحث ترجمه شعرها؛ شعرهای هر دو کتاب را از زبان انگلیسی ترجمه کردهاید؟
من همیشه شعرها را از انگلیسی ترجمه میکنم. منتها در مورد اوکتاویو پاز چون متنی که داشتم یک متن دوزبانه انگلیسی- اسپانیولی بود، متن اسپانیایی را با ترجمه انگلیسی مطابقت دادم.
زبان اسپانیایی را هم میدانید؟
نه آنقدر که مسلط باشم. اما همیشه شعرهای کتابهایی از شاعران اسپانیایی زبان را که دوزبانه بودهاند، واژه به واژه از فرهنگ بزرگ اکسفورد اسپانیولی - انگلیسی استخراج و با متن انگلیسی مقابله میکنم. در واقع اول آنها را میخوانم و برداشت کلی از شعر که به دست آمد، میروم سراغ ترجمه اشعار. البته در مورد پاز، مترجمان انگلیسی شعرها آدمهای قدری بودهاند که میشد بدون رجوع به متن اصلی، با خیال راحت شعرها را از انگلیسی ترجمه کرد. چون این متن انگلیسی که من از اشعار پاز داشتم، خودش به نوعی بازسرایی اشعار بود. در واقع چند مترجم، این شعرها را زیر نظر الیوت واینبرگر ترجمه کردهاند و الیوت واینبرگر، خودش شاعر بسیار قدر و شناخته شدهای است، ضمن اینکه آن چند مترجمی هم که زیر نظر او کار کردهاند همگی شاعر هستند. شاید اگر بخواهیم مقایسه بکنیم، کار الیوت واینبرگر مثل کار بیژن الهی در ترجمه لورکا است. بیژنالهی هم شعرهایی را که چند شاعر و مترجم مثل آقای رویایی، آقای اسفندیاری، آقای بهمنفرزانه و... از لورکا ترجمه کرده بودند، یکدست کرد. البته الیوت واینبرگر به اندازه آقای الهی در ترجمهها دخالت نکرده و بیشتر بازخوانی و مقابله کرده است. چون خودش کرسی تدریس ادبیات اسپانیولی و تاریخ ادبیات اسپانیولی را دارد و بنابراین وقتی آن ترجمهها را مقابله کرد منجر شد به این مجموعه از اوکتاویو پاز که من ترجمه کردم و این کارهایی هم که در چاپ دوم به مجموعه اضافه شد از همین کتاب بود.
اما در مورد الیتیس قضیه فرق میکرد و برداشت من این است که در «پنجرههایی به فصل پنجم سال»، سرایش شعرها به انگلیسی توسط خود الیتیس انجام شده. چون کیمون فراییار که مترجم انگلیسی این شعرها است شیفته شعر الیتیس بوده و با هم خیلی رفیق بودهاند. او و الیتیس 27سال با هم روی این شعرها کار کردهاند، به این صورت که فراییار شعرها را ترجمه میکرده و میداده به الیتیس و الیتیس هم میخوانده و تصحیح میکرده. برای همین، ترجمه انگلیسی فراییار از شعرهای الیتیس در واقع یک اثر دونفره است که خود شاعر مستقیما در ترجمه انگلیسیاش دخالت کرده.
آیا در ترجمه پاز و الیتیس به لحاظ زبانی برای هر کدام یک استراتژی متفاوت را به کار گرفتید؟
خب به هر حال سعی کردم تفاوتها را رعایت کنم و در مورد هرکدام آن حس شعری و قالبهای زبانی را انتقال دهم. باید توجه داشت که این هر دوشاعر، اصلا سادهنویس و سهلانگار در قبال کلمه نیستند و شعرشان شعری فاخر است و کلمات، در آن سردستی به کار نرفته. اگر هم جایی شعرشان بسیار ساده است اما ترکیبش با مفهوم، آنچنان فخیم است که خواه نا خواه شما را به سمت انتخاب یک زبان فاخر و گزیده میبرد. نمیشود اینها را مسطح ترجمه کرد چون شاعران مسطحی نیستند و شعرشان اصلا سطحی نیست و این فاخر و گزیدهبودن کلماتشان را باید در ترجمه هم رعایت کرد.
یکی از واژههایی که در ترجمه شعرهای هر دو کتاب، فراوان به کار بردهاید واژه نامتداول «حراک» است در معنای «جنبش»...
من این واژه «حراک» را خیلی دوست دارم و آن را مدیون بیژن الهی هستم و اولینبار در کارهای او به این واژه برخوردم. به نظر من وظیفه شاعر و مترجم شعر این است که اگر واژگانی مهجور، توانایی و پتانسیل احیا شدن و بازگشت به زبان را دارند آنها را به کار گیرد تا ارتباط ما با زبان اصلیمان قطع نشود. خب در بعضی شعرها، اشاراتی آرکاییک هست و این دستِ مترجم را باز میگذارد که به جای کلمات آرکاییک، معادلی متناسب در زبان فارسی بگذارد و کلماتی مهجور را از ادبیات کهن احیا کند. مثلا اگر اشتباه نکنم یک جا در ترجمه اوکتاویو پاز من از کلمه «تباشیر» به عنوان معادل برای ماده سفید داخل خیزران، استفاده کردهام. خب این کلمه ممکن است در زبان امروز ما مهجور باشد اما آنجا که متن اقتضا میکند میشود چنین کلماتی را احیا کرد.
«سمندر، ورای عشق» از اوکتاویو پاز و «پنجرههایی به فصل پنجم سال» از اُدیسهئوس الیتیس، دو مجموعه شعری هستند که اخیرا با ترجمه فواد نظیری از طرف نشر ثالث، پس از سالها، تجدید چاپ شدهاند. البته «سمندر، ورای عشق»، پیش از این با عنوان «سمندر» منتشر شده بود اما به چاپ تازه این کتاب، شعرهایی افزوده شده و برای همین عنوان آن هم از «سمندر» به «سمندر، ورای عشق» تغییر کرده است. پاز و الیتیس، شاعرانی هستند متعلق به دو جغرافیای متفاوت، یکی از مکزیک و دیگری از یونان، که هردو، بسیار از مرزهای جغرافیایی خود فراتر رفتهاند و این فراروی جز به یاری رفتن به ریشههای تاریخی و فرهنگی خود و پیوند زدن این ریشهها با فرهنگ و تاریخ جهان میسر نشده است. یعنی به مدد یک ذخیره و گنجینه فرهنگی غنی که کاربرد خلاقانه آن، اکنون خود این دو شاعر را به بخشی از این گنجینه بدل کرده است. در شعر پاز و الیتیس، گرچه با دو شیوه متفاوت از رویارویی با جهان روبهرو هستیم اما این دو در یک نقطه به هم میرسند و آن نارضایتی است از آنچه هست و آرزوی آنچه باید باشد.گیریم که هر کدام از این دو، قلعه مقاومت خود را در برابر جریان هراسناک، ویرانگر و
پرشتاب زمان به شیوهای میسازند؛ پاز با جوهر کلمات و الیتیس، با تصویری از یک «شادمانی ناب» که به تعبیر شاملو همچون «غول زیبایی» در برابر زوال جهان ایستاده است. اگر پاز در شعرش، نفسِ روند درگیری و برخوردهای پیاپی توفان زوال را با صخره کلمات ترسیم میکند، الیتیس، گویی جهان خود را در برابر زوال و ویرانی در هیات غولی زیبا و شاداب بنا میکند. برای همین و به واقع در تقابل با همان زوال است که به قول نظیری در همین گفتوگوی پیش رو، «شادمانی الیتیس» فرسنگها با «خوش خیالی» فاصله دارد و در این شادمانی، نومیدی و اندوهی هم مستتر است و از ورای آن به چشم میآید، اما در شعر الیتیس، این نومیدی و اندوه نیز تلالویی رنگین مییابد. شعر پاز، ترسیم توفان است و زد و خورد میان جاودانگی و زوال و شعر الیتیس، یک تن شفاف و شیشهای است که رنگهای شاد جهان را بازتاب میدهد. رنگهایی که مقابل هر آنچه به محو رنگ کمر میبندد مقاومت میکنند. با خواندن شعر او گویی از پشت جعبهای شیشهای، از پشت یک ویترین، رنگهای گوناگون طبیعت را تماشا میکنیم. طبیعتی که به مفاهیمی عمیق گره میخورد. شعر پاز بیان دیالکتیکی نبرد زوال و جاودانگی است و کلمات
برای او ابزار مقاومت و شعر الیتیس، بارویی است بنا شده بر فراز زوال، گویی به قصد هرچه بیشتر به حاشیه راندن زوال و محو آن و بیاعتنایی به آن به یاری جلوههای طبیعت. پاز میسراید: «اینک کلام نخستین/ نوشته شد (یک، دو، سه - آفتابِ فراز - چهره تو دوخته بر آبِ چاه چون آفتاب حیرتزده) / اینک کلام نخستین/ نوشته شد (چهار، پنج - ریگدانه راه سقوط میگیرد، وقت سقوط ریگ به چهرهات بنگر، بسنج میزانِ قائم سقوطش را) / اینک کلام نخستین/ نوشته شد (دیگری هم هست، پایین، نه آنکه سقوط کرد، آنکه صورت و آفتاب و زمان را فراز هاویه نگاه میدارد: واژهای پیش از سقوط، پیش از اندازه) » و الیتیس: «من زندگانی خود را بدین دور دست کشاندم/ تکه سنگی در گرو عنصر آبی/ بسا پرت افتادهتر از جزیرهها/ فروتر از امواج/ در جوار لنگرها/ - آنگاه که زورقها میگذرند/ قیدهای تازه را/ با درد/ میشکافند/ و بر آن ظفر مییابند/ و امید با تمام لنگرگاههای شناورش/ درخشان است/ حاصل آفتاب در قلب بشری، / تورهای تردید/ پیکری از سنگ نمک را میآراید/ پیکری تراش خورده با تلاش/ بیاعتنا، سفید/ که خالی چشمانش را/ میچرخاند به جانب دریا/ در حمایت از بیکرانگی. » اینک
گفتوگو با فواد نظیری درباره این دو شاعر و ترجمه شعرهاشان.
مجموعه شعرهای «سمندر» اوکتاویو پاز و «پنجرههایی به فصل پنجم سال» اُدیسهئوس الیتیس پیش از این هم سالها پیش با ترجمه شما منتشر شده بود؛ منتها در چاپ تازه سمندر، عنوان کتاب تغییری کرده و شده است «سمندر، ورای عشق». آیا در چاپ جدید در خود کتاب هم تغییری دادهاید و در ترجمه بازنگری کرده یا چیزی به آن اضافه کردهاید؟
بازنگری که نه، اما فکر کردم بد نیست به چاپ جدید تعدادی شعر اضافه کنم. چون من بعد از چاپ اول سمندر، باز هم به صورت پراکنده روی ترجمه تعدادی از شعرهای اوکتاویو پاز کار کرده بودم. مثل شعری به اسم «ورای عشق» که شعر زیبایی هم هست و نامش به عنوان کتاب اضافه شده. غیراز این شعر، به پیشنهاد نشر ثالث تعدادی شعر دیگر هم به چاپ جدید اضافه کردم. به همین دلیل این «سمندر، ورای عشق» یک تجدید چاپ با اضافات است. شعرهای اضافه شده را هم از دو مجموعه پاز که شامل شعرهایی کوتاه از اوست انتخاب کردم و سعی کردم شعرهایی باشد که با ترجمهشان اس و اساس ذهنیت و حال و هوای پاز را قدری بیشتر بازتاب بدهم که حاصلش شد «سمندر، ورای عشق».
به «پنجرههایی به فصل پنجم سال» الیتیس هم چیزی اضافه کردهاید؟
نه، کتاب الیتیس اصلا اضافه ندارد...
مقدمهای که برای کتاب الیتیس انتخاب و ترجمه کردهاید، مقدمه خیلی خوبی است، مخصوصا که الی تیس در ایران کمتر از اوکتاویو پاز شناخته شده است...
با اینکه اینجا خیلی از شاعران خارجی شناخته شدهاند و میشود گفت که ترجمه شعر جا افتاده، تعجب میکنم از اینکه متاسفانه هنوز بسیاری در ایران الیتیس را به جا نیاوردهاند. الیتیس یکی از قلههای شعر معاصر جهان و برنده جایزه نوبل است. یادم است همان سالی که الیتیس نوبل گرفت، در «کتاب جمعه» شاملو ترجمه چند شعر از او چاپ شد (فکر میکنم شماره 18 کتاب جمعه) و همانجا بود که من برای اولین بار به نام الیتیس برخوردم و آن شعرها برایم بسیار تکاندهنده بود و همان موقع تصمیم گرفتم روزگاری شعرهایی را از او ترجمه کنم. در مورد مقدمه کتاب، درست میگویید، آن مقدمه، مقدمه بسیار جامعی است که نه تنها الیتیس را معرفی میکند، مروری هم هست بر تاریخ شعر و ادبیات یونان امروز و گره خوردگی آن با فرهنگ و ادبیات و شعر اروپا و به خصوص فرانسه و حتی گاهی فرهنگ و ادبیات مشرق زمین.
آن شعرهای «کتاب جمعه» را که اشاره کردید، چه کسی ترجمه کرده بود؟
نمیدانم چون اسم مترجم نیامده بود، اما سالها پیش که من داشتم شعرهای الیتیس را ترجمه میکردم یکبار استاد شاملو از من پرسیدند الان چه کار میکنی و من گفتم دارم الیتیس را ترجمه میکنم. ایشان حضور ذهن نداشتند و پرسیدند الیتیس کیست؟ با تعجب گفتم الیتیس را من از طریق کتاب جمعه شما شناختم و همانجا بود که جذبش شدم. پرسید کی ترجمه کرده بود؟ گفتم اسم مترجم نیامده بود. اما خودم حدسی زدم و اسمی را گفتم. آقای شاملو گفتند نه امکان ندارد او بوده باشد، اگر او بود چاپ نمیکردم چون خیلی غلط ترجمه میکند.
به نظرتان دلیل اینکه الیتیس در ایران کمتر شناخته شده است، چیست؟
خب شاید یک دلیلش این بود که الیتیس زمانی برنده نوبل ادبیات شد که ایران در التهاب و تب و تاب انقلاب بود. یعنی سال 1979 که درست همزمان است با انقلاب ایران. شاید به این لحاظ که در آن زمان در اینجا التهابهای سیاسی- اجتماعی، سنگین بود خیلیها توجه شان به برنده نوبل آن سال که الیتیس بود جلب نشد. چون الیتیس شاعری است که چندان گرایشهای مشخص سیاسی ندارد. البته جهتگیری اجتماعی دارد اما آدم مستقلی است و اصلا حزبی نیست.
برخلاف ریتسوس که اینجا بسیار شناخته شده است...
بله ریتسوس مبارز بود و حزبی بود و شاعری بسیار بزرگ. یکی از غبطههای من این است که ریتسوس نوبل نگرفت. در یونان سفریس و الیتیس شاعران بزرگی بودند که هر دو برنده نوبل شدند و حیف شد که ریتسوس با اینکه حقش بود، این جایزه را نگرفت...
دلیل ناشناختهماندن الیتیس را در ایران میگفتید...
بله، خب الیتیس آن جهتگیریهای بسیار مشخص و روشن سیاسی ریتسوس را ندارد. در واقع تعهد الیتیس به نفس انسان است و به خاک یونان. البته او با دید ناسیونالیستی به یونان نگاه نمیکند. یونان برای الیتیس یک نماد تابناک از کره زمین است. الیتیس شاعری با نگاه انسانی و جهانی است که در هیچ قالبی نمیگنجد. اما آدمی است که در هر کاری آگاهانه دست به انتخاب زده و میدانید که علاوه بر شعر، در زمینه ترجمه هم کارهای ارزشمندی کرده و مترجم بزرگی بوده است، چنانکه بهترین ترجمههای یونانی از آثار برتولت برشت و لورکا، ترجمههای الیتیس است.
به شاملو و کتاب جمعه اشاره کردید، شاملو از پاز هم شعرهایی ترجمه کرده است؛ آیا آن زمان که شما ترجمه پاز را منتشر کردید، ترجمههای شاملو در آمده بود؟
نه، ترجمههای شاملو از پاز در یکی از چاپهای بعدی کتاب همچون کوچهای بیانتها» در آمد. یعنی آن چاپی که بعد از انتشار «سمندر» منتشر شد. اما ترجمه آقای احمد میرعلایی از «سنگآفتاب» پاز قبل از ترجمه من از «سمندر» در آمد و اصلا اوکتاویو پاز را اولین بار ایشان به خواننده فارسی زبان معرفی کردند و از این نظر حق بزرگی دارند به گردن شاعران امروز ما و ترجمه شعر و تک تک ما که به شعر علاقه داریم و به اعتقاد من علیرغم ترجمههای متعدد که از «سنگ آفتاب»
درآمده، همچنان ترجمه آقای میرعلایی درخشانترین ترجمه است و من اگر هم به اجبار قرار بود سنگ آفتاب را ترجمه کنم این کار را نمیکردم اما به دلیل عشقی که به اوکتاویو پاز و بینش او داشتم و همچنین به احترام آقای میرعلایی که آن زمان هنوز زنده بودند، سه دفتر شعر را از پاز برای ترجمه انتخاب کردم که ادامه سنگ آفتاب بودند. چون دیدم با ترجمه سنگآفتاب یک سنگ بنای درست در ترجمه شعر پاز گذاشته شده و برای همین فکر کردم روند شعر این شاعر را به توالی تاریخی دنبال کنم. این شد که رفتم سراغ آن سه دفتر که ادامه سنگآفتاب بود و من آنها را انتخاب کردم که حاصلش شد همین کتاب سمندر.
اوکتاویو پاز و الیتیس در عین تفاوتهای بسیار یک وجه مشترک دارند و آن هم تاثیر گرفتن این دو شاعر از سوررئالیسم است. به نظرتان اصلیترین تفاوت سوررئالیسم پاز و الیتیس در کجاست؟
ببینید این بحث کمی فنی و مفصل است. خب شاید تاثیر پاز و الیتیس از سوررئالیسم باعث نزدیکیها و شباهتهایی بین این دو شده باشد. اما به نظرم یک ویژگی پاز که او را از الیتیس متمایز میکند، رفتار او با کلمات است. در شعر پاز واژگان به اشیاء تبدیل میشوند و اصلا تشخص اولیه در کلمه است. یعنی وقتی پاز دریا را مینویسد این دریا از دل واژه بیرون میزند. در شعر او یک سوررئالیسم به شدت درونی در بافتی بسیار تنگاتنگ با کلام جاری میشود. برای همین ممکن است با یکبار خواندن، منطق تعابیر و واژگان شعری پاز را در نیابیم، اما وقتی شعرش را بازخوانی میکنیم و حس شاعر را در مییابیم، یکباره یک جهان شگفتانگیز بر ما آشکار میشود. در واقع شعر پاز، نوعی انفجار کلام از درون است. ولی شعر الیتیس گرچه به سوررئالیسم و شعر مدرن فرانسه گره خورده است، اما چون الیتیس بسیار مجذوب فضا و طبیعت و جغرافیای یونان است، آدم احساس میکند وقت نوشتن این شعرها دریای اژه در خونش موج میزده یا زل آفتاب تابناک یونان روی مغزش بوده، از بس حس درستی از آفتاب و دریا و ماسهها و کنارهها و درختها و طبیعت به دست میدهد و بعد میبینید که یکباره از اینها میرود به سمت اساطیر. در واقع در شعر الیتیس تمام این المانها از بیرون کلمات میآید و به کلام تبدیل میشود و تفاوت پاز و الیتیس به نظرم در همین است.
به یونان در شعر الیتیس اشاره کردید. آیا تفاوت جغرافیا و اقلیم را هم میتوان عامل تفاوت سبک پاز و الیتیس به شمار آورد؟
در پاسخ به این سوال شاید بد نباشد حرف جالبی از پاز نقل کنم. البته نقل به مفهوم میکنم چون عین جمله را یادم نیست. پاز میگوید سبکها مقولاتی تاریخیاند و به اعتقاد او در شعر مدرن، سبکها مرز و محدوده جغرافیایی و اقلیمی را در مینوردند و به جهان گره میخورند و برای همین مثلا ما چیزی به اسم سبک مکزیکی یا سبک فرانسوی و... نداریم و بنابراین وقتی شما نرودا، پاز، الیتیس، رافائل آلبرتی و لورکا را میخوانید میبینید چنان مشترکاتی بین شان هست که گاهی آدم با خود فکر میکند که نکند بعضی از اینها را یک شاعر سروده است و از طرفی من رد بسیاری از این شاعران را در دو شاعر پیشکسوتشان گرفتم که یکی گابریلا میسترال آمریکای لاتینی و دیگری آنتونیو ماچادوی اسپانیایی است. زبان شاعرانه این دو نفر و برداشتشان از شعر و موجی که به راه انداختند، تاثیر گاهگاهی خودش را روی شاعران بعد از خودشان نشان میدهد. در کل به همان تعبیر اوکتاویو پاز اگر بازگردیم، شاعران بزرگ قرن بیستم یک جان متحدند و این جان متحد با وجود گوناگونی و رنگارنگ بودن آواهایش، یک ندا و یک برایند و صدای مشخص و روشن دارد و آن هم تکامل و تکریم و ستایش انسان و فرهنگ و هنر و شعر است و اینای بسا تنها مفر آدمیزاد قرن بیستمِ پر آشوب و به دنبال آن، انسان قرن بیست و یکم است. بین بسیاری از شاعران قرن بیستم یک همصدایی وجود دارد و این هم صدایی هیچ ربطی به تشابه یا تضاد افق دید سیاسی و اجتماعی این شاعران با یکدیگر ندارد. کما اینکه پاز شیفته شعر نرودا است و با هم رفیق هم هستند و با این حال سر مسایل ایدئولوژیک جنگ و دعوا دارند. اما مشترکاتشان خیلی بیشتر از اختلافاتشان است. آن تب و تابها فرو مینشیند و تاریخ عوض میشود و آنچه مهم است و میماند آثار این شاعران است. با یک استنتاج کلی از شعر شاعران نیمه اول و دوم قرن بیستم مشخص میشود که در واقع اینها سلسله جبالی هستند که این سلسله جبال قللی دارد نزدیک به هم و البته با برخی تفاوتها.
یکی از تفاوتهایی که بین شعر پاز و الیتیس هست، در نوع نگرش این دو به جهان است. الیتیس همانطور که در مقدمه «پنجرههایی به فصل پنجم سال» هم آمده میخواهد آنچه را که باید باشد بنا کند. در کار پاز اما آنچه هست و آنچه باید باشد انگار به صورت دیالکتیکی حضور دارند. برای همین به نظر میرسد در شعر پاز، هم نوعی آرمان و امید به آینده هست و هم نوعی هراس و دلواپسی از حال. اما شعر الی تیس شادابتر و روشنتر است...
خب شکی نیست که پاز یک متفکر ناب و عمیق و شاعری با بینشی فلسفی است. شاعری که تمام تاریخ و در واقع هستی را مرور میکند و در آثارش گره خوردگی او با مظاهر انسانی، فرهنگ، شعر، ادبیات و هنر مشهود است. در واقع آن بینش خاص فلسفی پاز و عمیق شدن بسیار بسیار ظریفش در هر ذره از هستی باعث میشود که در آثارش آن نوسانها و تلاطمها و امیدها و یاسها و دلهرهها تنگاتنگ هم حرکت بکنند. درکتاب درخشان «هفت صدا» میبینید که پاز حتی صادقهدایت را میشناخته و «بوفکور» را خوانده بوده. خب این نشاندهنده فراگیر بودن ذهنیات اوکتاویو پاز است و این را هم فراموش نکنید که وقتی پاز به عنوان دیپلمات شروع میکند دور دنیا را گشتن و بهخصوص به هندوستان که میرود و به عنوان سفیر فرهنگی آنجا مستقر میشود و مراقبه و مطالعهای که در هندوییسم و فرهنگ و شعر و فلسفه و عرفان هندوها انجام میدهد باعث میشود که آرامشها، التهابها، امیدها و یأسها در کارش نمود و کشاکش بیشتر و مشخصتری داشته باشد. الیتیس بسیار عمیق است ولی به نسبت پاز آنچنان ذهنیت تئوریک و فلسفی ندارد. پاز اگر شاعر هم نبود یکی از تئوریسینهای درخشان قرن بیستم بود. چنانکه نوشتههای تئوریکاش به اندازه شعرش خواندنی است و مجموعه اینهاست که برآیند شعر درخشانش را میسازد. من به شخصه همیشه در مقابل دانش و بینش او احساس حقارت میکنم و با خود میگویم چه قدر یک آدم باید خوانده و جذب کرده باشد که بتواند این ابعاد عجیب و غریب انسانی را این همه درخشان بازتاب بدهد. اینها که گفتم به نظرم اس و اساس ذهنیت اوکتاویو پاز است و تفاوتاش با آن شادمانی همیشه الی تیس از همین جا میآید. البته همین جا باید تاکید کنم که شادمانی الیتیس با خوشخیالی فرق میکند. الیتیس، نومیدیاش هم زیباست و از دل نومیدیاش هم امید رویش و آزادی و رستگاری بیرون میآید.
در صحبتهایتان به اهمیت «کلمه» در شعر پاز اشاره کردید. به نظر میرسد در شعر اوکتاویو پاز، کلمات با بدل شدن به شعر، به یک ابزار مقاومت در برابر زوال تبدیل میشوند. گویی زمان به سرعت میگذرد و سیلابوار همه چیز را با خود میبرد و این کلمات شعر شده است که مثل صخره در برابر این سیلاب مقاومت میکند و به نوعی زمان را از یک امر کمی که زوال را در خود حمل میکند به یک امر کیفی و زیبایی شناختی بدل میکند. امری زوالناپذیر...
دقیقا، اصلا سلاح پاز برای منکوب و مقهورنشدن در قبال هجوم زوال و یاس، واژگان است و پاز به کمک جادوی کلمات است که به عنوان یک سلحشور شعر و تفکر درخشان انسانی با انهدام برخورد میکند. این یادآور آن بحث بسیار ظریف و اندیشمندانهای است که در «دیالکتیک تنهایی» مطرح میشود. پاز به هیچوجه تاییدکننده یا مبلغ انزوا و تنهایی نیست و به خطر انزوا و تنهایی بهخوبی واقف است و آنها را زمانی خطرناک میداند که انسان را زیر بار خود منکوب کنند. به نظرم پاز جایی اشاره میکند به اینکه بزرگانی مثل بودا، افلاطون و... اگر تنهایی را انتخاب میکردند برای این بود که با جانی پالودهتر به اجتماع بازگردند. به باور پاز آنها میخواستند از دل تنهایی و انزوا یک ارتباط انسانی به وجود بیاید و این همان دیالکتیک تنهایی است.
پاز و الیتیس هر دو شاعرانی سنت شکن و بدعتگذار به شمار میآیند. اما در عین حال مانند تمام شاعران بزرگ با میراث و ذخیره فرهنگی گذشتهشان پیوندی تنگاتنگ داشتهاند. چنین پیوندی با میراث گذشته در شاعران بزرگ معاصر ایران مثل شاملو و اخوان و نیما و مانند اینها هم هست. پیوندی که البته با کهنهگرایی بسیار متفاوت است. اما به نظر میرسد شعر امروز ما پیوندش را با میراث گذشته از دست داده است و گویا سنتشکنی معادل نادیده انگاشتن این میراث شده است.
خب اوکتاویو پاز و ادیسهئوس الیتیس از اساطیر و شعر کلاسیک خودشان شناختی دقیق دارند و همچنین از شعر کلاسیک جهان و تحولی هم که در شعرشان ایجاد میشود ریشه در هویت و تاریخ باستانشان دارد. نگاه کنید به اشاراتی که اینها جابهجا به اساطیر میکنند. در شعر الیتیس اساطیر یونان حضوری پر رنگ دارند و از آن طرف میبینیم که شعر و مقالات اوکتاویو پاز چه قدر ریشه در فرهنگ و اساطیر سرخپوستی دارد. اصلا ارزش کار اینها در این است که با یک شناخت دقیق از گذشته، آن را پشت سر میگذارند نه اینکه یکبارگی از کف زمین خیز بردارند و بپرند روی پله آخر. به نظر من حاصل کار شاعرانی که چنین شناختی از گذشته ندارند، یک موجود عجیبالخلقه بیریشه است که نمیتوان اسم شعر را روی آن گذاشت. اگر میبینیم میوههای شعر شاعرانی مثل پاز و الیتیس، میوههایی مدرن و جهانی است دلیلش این است که اینها ریشههای خودشان را عمیقا درک کردهاند و آبشخورشان در یک فرهنگ غنی تاریخی است. به نظر من اگر قرار است که تحولی در شعر امروز ما به وجود بیاید این تحول، بدون شناخت گذشته به دست نمیآید. این روزها این اصطلاح گذر کردن خیلی باب شده و مرتب گفته میشود باید از شاملو بگذریم و از نیما بگذریم و... اما با چشم هم گذاشتن و گذر کردن به جایی میرسیم که کلهمان مستقیم به دیوار میخورد. بنابراین دغدغه من و قطعا دغدغه همه کسانی که شیفته و علاقهمند به شعر و بالندگی آن هستند، این است که بیشتر بخوانیم و بیشتر بشناسیم و بیشتر تبادل نظر کنیم. همانطور که گفتم جای تاسف دارد که شاعری مثل الیتیس تنها برای قشر خیلی محدودی از جماعت شعر شناس ما شناخته شده باشد. اینها باید خوانده شوند. ما نمیتوانیم ادعای سرودن شعر مدرن یا امروزی را داشته باشیم بیاینکه شاعران مدرن امروزمان را بشناسیم. باید اینها را بشناسیم و وقتی شناختیم، دیگر بحث گذشتن مطرح نیست. بحث بالارفتن از پلههاست و این همان چیزی است که فکر میکنم دغدغه همه این آدمهای بزرگ، از پاز گرفته تا الیتیس و نرودا و... بوده است. همه این شاعران پلههای تکامل فرهنگ و هنر بشری هستند.
منظورتان این است که با جهش ناگهانی نمیتوان به تحول رسید...
اصلا جهش ناگهانی معنی ندارد. اوکتاویو پاز در یکی از مصاحبههایش میگوید که در کار ادبیات و شعر اصلا جهش معنی ندارد. ما جهش نداریم. جهش برای کار تجاری است. نرخ بورس است که جهش پیدا میکند یا افت میکند. شعر و به طور کلی ادبیات، درست مثل آن سرچشمههایی است که آنقدر باید برود و از سنگ و خاک و طبیعت و زیر و بالای هستی گذشته باشد تا نمود عینی پیدا کند و بعد از آن بر جان بنشیند.
میرسیم به بحث ترجمه شعرها؛ شعرهای هر دو کتاب را از زبان انگلیسی ترجمه کردهاید؟
من همیشه شعرها را از انگلیسی ترجمه میکنم. منتها در مورد اوکتاویو پاز چون متنی که داشتم یک متن دوزبانه انگلیسی- اسپانیولی بود، متن اسپانیایی را با ترجمه انگلیسی مطابقت دادم.
زبان اسپانیایی را هم میدانید؟
نه آنقدر که مسلط باشم. اما همیشه شعرهای کتابهایی از شاعران اسپانیایی زبان را که دوزبانه بودهاند، واژه به واژه از فرهنگ بزرگ اکسفورد اسپانیولی - انگلیسی استخراج و با متن انگلیسی مقابله میکنم. در واقع اول آنها را میخوانم و برداشت کلی از شعر که به دست آمد، میروم سراغ ترجمه اشعار. البته در مورد پاز، مترجمان انگلیسی شعرها آدمهای قدری بودهاند که میشد بدون رجوع به متن اصلی، با خیال راحت شعرها را از انگلیسی ترجمه کرد. چون این متن انگلیسی که من از اشعار پاز داشتم، خودش به نوعی بازسرایی اشعار بود. در واقع چند مترجم، این شعرها را زیر نظر الیوت واینبرگر ترجمه کردهاند و الیوت واینبرگر، خودش شاعر بسیار قدر و شناخته شدهای است، ضمن اینکه آن چند مترجمی هم که زیر نظر او کار کردهاند همگی شاعر هستند. شاید اگر بخواهیم مقایسه بکنیم، کار الیوت واینبرگر مثل کار بیژن الهی در ترجمه لورکا است. بیژنالهی هم شعرهایی را که چند شاعر و مترجم مثل آقای رویایی، آقای اسفندیاری، آقای بهمنفرزانه و... از لورکا ترجمه کرده بودند، یکدست کرد. البته الیوت واینبرگر به اندازه آقای الهی در ترجمهها دخالت نکرده و بیشتر بازخوانی و مقابله کرده است. چون خودش کرسی تدریس ادبیات اسپانیولی و تاریخ ادبیات اسپانیولی را دارد و بنابراین وقتی آن ترجمهها را مقابله کرد منجر شد به این مجموعه از اوکتاویو پاز که من ترجمه کردم و این کارهایی هم که در چاپ دوم به مجموعه اضافه شد از همین کتاب بود.
اما در مورد الیتیس قضیه فرق میکرد و برداشت من این است که در «پنجرههایی به فصل پنجم سال»، سرایش شعرها به انگلیسی توسط خود الیتیس انجام شده. چون کیمون فراییار که مترجم انگلیسی این شعرها است شیفته شعر الیتیس بوده و با هم خیلی رفیق بودهاند. او و الیتیس 27سال با هم روی این شعرها کار کردهاند، به این صورت که فراییار شعرها را ترجمه میکرده و میداده به الیتیس و الیتیس هم میخوانده و تصحیح میکرده. برای همین، ترجمه انگلیسی فراییار از شعرهای الیتیس در واقع یک اثر دونفره است که خود شاعر مستقیما در ترجمه انگلیسیاش دخالت کرده.
آیا در ترجمه پاز و الیتیس به لحاظ زبانی برای هر کدام یک استراتژی متفاوت را به کار گرفتید؟
خب به هر حال سعی کردم تفاوتها را رعایت کنم و در مورد هرکدام آن حس شعری و قالبهای زبانی را انتقال دهم. باید توجه داشت که این هر دوشاعر، اصلا سادهنویس و سهلانگار در قبال کلمه نیستند و شعرشان شعری فاخر است و کلمات، در آن سردستی به کار نرفته. اگر هم جایی شعرشان بسیار ساده است اما ترکیبش با مفهوم، آنچنان فخیم است که خواه نا خواه شما را به سمت انتخاب یک زبان فاخر و گزیده میبرد. نمیشود اینها را مسطح ترجمه کرد چون شاعران مسطحی نیستند و شعرشان اصلا سطحی نیست و این فاخر و گزیدهبودن کلماتشان را باید در ترجمه هم رعایت کرد.
یکی از واژههایی که در ترجمه شعرهای هر دو کتاب، فراوان به کار بردهاید واژه نامتداول «حراک» است در معنای «جنبش»...
من این واژه «حراک» را خیلی دوست دارم و آن را مدیون بیژن الهی هستم و اولینبار در کارهای او به این واژه برخوردم. به نظر من وظیفه شاعر و مترجم شعر این است که اگر واژگانی مهجور، توانایی و پتانسیل احیا شدن و بازگشت به زبان را دارند آنها را به کار گیرد تا ارتباط ما با زبان اصلیمان قطع نشود. خب در بعضی شعرها، اشاراتی آرکاییک هست و این دستِ مترجم را باز میگذارد که به جای کلمات آرکاییک، معادلی متناسب در زبان فارسی بگذارد و کلماتی مهجور را از ادبیات کهن احیا کند. مثلا اگر اشتباه نکنم یک جا در ترجمه اوکتاویو پاز من از کلمه «تباشیر» به عنوان معادل برای ماده سفید داخل خیزران، استفاده کردهام. خب این کلمه ممکن است در زبان امروز ما مهجور باشد اما آنجا که متن اقتضا میکند میشود چنین کلماتی را احیا کرد.
مجموعه شعرهای «سمندر» اوکتاویو پاز و «پنجرههایی به فصل پنجم سال» اُدیسهئوس الیتیس پیش از این هم سالها پیش با ترجمه شما منتشر شده بود؛ منتها در چاپ تازه سمندر، عنوان کتاب تغییری کرده و شده است «سمندر، ورای عشق». آیا در چاپ جدید در خود کتاب هم تغییری دادهاید و در ترجمه بازنگری کرده یا چیزی به آن اضافه کردهاید؟
بازنگری که نه، اما فکر کردم بد نیست به چاپ جدید تعدادی شعر اضافه کنم. چون من بعد از چاپ اول سمندر، باز هم به صورت پراکنده روی ترجمه تعدادی از شعرهای اوکتاویو پاز کار کرده بودم. مثل شعری به اسم «ورای عشق» که شعر زیبایی هم هست و نامش به عنوان کتاب اضافه شده. غیراز این شعر، به پیشنهاد نشر ثالث تعدادی شعر دیگر هم به چاپ جدید اضافه کردم. به همین دلیل این «سمندر، ورای عشق» یک تجدید چاپ با اضافات است. شعرهای اضافه شده را هم از دو مجموعه پاز که شامل شعرهایی کوتاه از اوست انتخاب کردم و سعی کردم شعرهایی باشد که با ترجمهشان اس و اساس ذهنیت و حال و هوای پاز را قدری بیشتر بازتاب بدهم که حاصلش شد «سمندر، ورای عشق».
به «پنجرههایی به فصل پنجم سال» الیتیس هم چیزی اضافه کردهاید؟
نه، کتاب الیتیس اصلا اضافه ندارد...
مقدمهای که برای کتاب الیتیس انتخاب و ترجمه کردهاید، مقدمه خیلی خوبی است، مخصوصا که الی تیس در ایران کمتر از اوکتاویو پاز شناخته شده است...
با اینکه اینجا خیلی از شاعران خارجی شناخته شدهاند و میشود گفت که ترجمه شعر جا افتاده، تعجب میکنم از اینکه متاسفانه هنوز بسیاری در ایران الیتیس را به جا نیاوردهاند. الیتیس یکی از قلههای شعر معاصر جهان و برنده جایزه نوبل است. یادم است همان سالی که الیتیس نوبل گرفت، در «کتاب جمعه» شاملو ترجمه چند شعر از او چاپ شد (فکر میکنم شماره 18 کتاب جمعه) و همانجا بود که من برای اولین بار به نام الیتیس برخوردم و آن شعرها برایم بسیار تکاندهنده بود و همان موقع تصمیم گرفتم روزگاری شعرهایی را از او ترجمه کنم. در مورد مقدمه کتاب، درست میگویید، آن مقدمه، مقدمه بسیار جامعی است که نه تنها الیتیس را معرفی میکند، مروری هم هست بر تاریخ شعر و ادبیات یونان امروز و گره خوردگی آن با فرهنگ و ادبیات و شعر اروپا و به خصوص فرانسه و حتی گاهی فرهنگ و ادبیات مشرق زمین.
آن شعرهای «کتاب جمعه» را که اشاره کردید، چه کسی ترجمه کرده بود؟
نمیدانم چون اسم مترجم نیامده بود، اما سالها پیش که من داشتم شعرهای الیتیس را ترجمه میکردم یکبار استاد شاملو از من پرسیدند الان چه کار میکنی و من گفتم دارم الیتیس را ترجمه میکنم. ایشان حضور ذهن نداشتند و پرسیدند الیتیس کیست؟ با تعجب گفتم الیتیس را من از طریق کتاب جمعه شما شناختم و همانجا بود که جذبش شدم. پرسید کی ترجمه کرده بود؟ گفتم اسم مترجم نیامده بود. اما خودم حدسی زدم و اسمی را گفتم. آقای شاملو گفتند نه امکان ندارد او بوده باشد، اگر او بود چاپ نمیکردم چون خیلی غلط ترجمه میکند.
به نظرتان دلیل اینکه الیتیس در ایران کمتر شناخته شده است، چیست؟
خب شاید یک دلیلش این بود که الیتیس زمانی برنده نوبل ادبیات شد که ایران در التهاب و تب و تاب انقلاب بود. یعنی سال 1979 که درست همزمان است با انقلاب ایران. شاید به این لحاظ که در آن زمان در اینجا التهابهای سیاسی- اجتماعی، سنگین بود خیلیها توجه شان به برنده نوبل آن سال که الیتیس بود جلب نشد. چون الیتیس شاعری است که چندان گرایشهای مشخص سیاسی ندارد. البته جهتگیری اجتماعی دارد اما آدم مستقلی است و اصلا حزبی نیست.
برخلاف ریتسوس که اینجا بسیار شناخته شده است...
بله ریتسوس مبارز بود و حزبی بود و شاعری بسیار بزرگ. یکی از غبطههای من این است که ریتسوس نوبل نگرفت. در یونان سفریس و الیتیس شاعران بزرگی بودند که هر دو برنده نوبل شدند و حیف شد که ریتسوس با اینکه حقش بود، این جایزه را نگرفت...
دلیل ناشناختهماندن الیتیس را در ایران میگفتید...
بله، خب الیتیس آن جهتگیریهای بسیار مشخص و روشن سیاسی ریتسوس را ندارد. در واقع تعهد الیتیس به نفس انسان است و به خاک یونان. البته او با دید ناسیونالیستی به یونان نگاه نمیکند. یونان برای الیتیس یک نماد تابناک از کره زمین است. الیتیس شاعری با نگاه انسانی و جهانی است که در هیچ قالبی نمیگنجد. اما آدمی است که در هر کاری آگاهانه دست به انتخاب زده و میدانید که علاوه بر شعر، در زمینه ترجمه هم کارهای ارزشمندی کرده و مترجم بزرگی بوده است، چنانکه بهترین ترجمههای یونانی از آثار برتولت برشت و لورکا، ترجمههای الیتیس است.
به شاملو و کتاب جمعه اشاره کردید، شاملو از پاز هم شعرهایی ترجمه کرده است؛ آیا آن زمان که شما ترجمه پاز را منتشر کردید، ترجمههای شاملو در آمده بود؟
نه، ترجمههای شاملو از پاز در یکی از چاپهای بعدی کتاب همچون کوچهای بیانتها» در آمد. یعنی آن چاپی که بعد از انتشار «سمندر» منتشر شد. اما ترجمه آقای احمد میرعلایی از «سنگآفتاب» پاز قبل از ترجمه من از «سمندر» در آمد و اصلا اوکتاویو پاز را اولین بار ایشان به خواننده فارسی زبان معرفی کردند و از این نظر حق بزرگی دارند به گردن شاعران امروز ما و ترجمه شعر و تک تک ما که به شعر علاقه داریم و به اعتقاد من علیرغم ترجمههای متعدد که از «سنگ آفتاب»
درآمده، همچنان ترجمه آقای میرعلایی درخشانترین ترجمه است و من اگر هم به اجبار قرار بود سنگ آفتاب را ترجمه کنم این کار را نمیکردم اما به دلیل عشقی که به اوکتاویو پاز و بینش او داشتم و همچنین به احترام آقای میرعلایی که آن زمان هنوز زنده بودند، سه دفتر شعر را از پاز برای ترجمه انتخاب کردم که ادامه سنگ آفتاب بودند. چون دیدم با ترجمه سنگآفتاب یک سنگ بنای درست در ترجمه شعر پاز گذاشته شده و برای همین فکر کردم روند شعر این شاعر را به توالی تاریخی دنبال کنم. این شد که رفتم سراغ آن سه دفتر که ادامه سنگآفتاب بود و من آنها را انتخاب کردم که حاصلش شد همین کتاب سمندر.
اوکتاویو پاز و الیتیس در عین تفاوتهای بسیار یک وجه مشترک دارند و آن هم تاثیر گرفتن این دو شاعر از سوررئالیسم است. به نظرتان اصلیترین تفاوت سوررئالیسم پاز و الیتیس در کجاست؟
ببینید این بحث کمی فنی و مفصل است. خب شاید تاثیر پاز و الیتیس از سوررئالیسم باعث نزدیکیها و شباهتهایی بین این دو شده باشد. اما به نظرم یک ویژگی پاز که او را از الیتیس متمایز میکند، رفتار او با کلمات است. در شعر پاز واژگان به اشیاء تبدیل میشوند و اصلا تشخص اولیه در کلمه است. یعنی وقتی پاز دریا را مینویسد این دریا از دل واژه بیرون میزند. در شعر او یک سوررئالیسم به شدت درونی در بافتی بسیار تنگاتنگ با کلام جاری میشود. برای همین ممکن است با یکبار خواندن، منطق تعابیر و واژگان شعری پاز را در نیابیم، اما وقتی شعرش را بازخوانی میکنیم و حس شاعر را در مییابیم، یکباره یک جهان شگفتانگیز بر ما آشکار میشود. در واقع شعر پاز، نوعی انفجار کلام از درون است. ولی شعر الیتیس گرچه به سوررئالیسم و شعر مدرن فرانسه گره خورده است، اما چون الیتیس بسیار مجذوب فضا و طبیعت و جغرافیای یونان است، آدم احساس میکند وقت نوشتن این شعرها دریای اژه در خونش موج میزده یا زل آفتاب تابناک یونان روی مغزش بوده، از بس حس درستی از آفتاب و دریا و ماسهها و کنارهها و درختها و طبیعت به دست میدهد و بعد میبینید که یکباره از اینها میرود به سمت اساطیر. در واقع در شعر الیتیس تمام این المانها از بیرون کلمات میآید و به کلام تبدیل میشود و تفاوت پاز و الیتیس به نظرم در همین است.
به یونان در شعر الیتیس اشاره کردید. آیا تفاوت جغرافیا و اقلیم را هم میتوان عامل تفاوت سبک پاز و الیتیس به شمار آورد؟
در پاسخ به این سوال شاید بد نباشد حرف جالبی از پاز نقل کنم. البته نقل به مفهوم میکنم چون عین جمله را یادم نیست. پاز میگوید سبکها مقولاتی تاریخیاند و به اعتقاد او در شعر مدرن، سبکها مرز و محدوده جغرافیایی و اقلیمی را در مینوردند و به جهان گره میخورند و برای همین مثلا ما چیزی به اسم سبک مکزیکی یا سبک فرانسوی و... نداریم و بنابراین وقتی شما نرودا، پاز، الیتیس، رافائل آلبرتی و لورکا را میخوانید میبینید چنان مشترکاتی بین شان هست که گاهی آدم با خود فکر میکند که نکند بعضی از اینها را یک شاعر سروده است و از طرفی من رد بسیاری از این شاعران را در دو شاعر پیشکسوتشان گرفتم که یکی گابریلا میسترال آمریکای لاتینی و دیگری آنتونیو ماچادوی اسپانیایی است. زبان شاعرانه این دو نفر و برداشتشان از شعر و موجی که به راه انداختند، تاثیر گاهگاهی خودش را روی شاعران بعد از خودشان نشان میدهد. در کل به همان تعبیر اوکتاویو پاز اگر بازگردیم، شاعران بزرگ قرن بیستم یک جان متحدند و این جان متحد با وجود گوناگونی و رنگارنگ بودن آواهایش، یک ندا و یک برایند و صدای مشخص و روشن دارد و آن هم تکامل و تکریم و ستایش انسان و فرهنگ و هنر و شعر است و اینای بسا تنها مفر آدمیزاد قرن بیستمِ پر آشوب و به دنبال آن، انسان قرن بیست و یکم است. بین بسیاری از شاعران قرن بیستم یک همصدایی وجود دارد و این هم صدایی هیچ ربطی به تشابه یا تضاد افق دید سیاسی و اجتماعی این شاعران با یکدیگر ندارد. کما اینکه پاز شیفته شعر نرودا است و با هم رفیق هم هستند و با این حال سر مسایل ایدئولوژیک جنگ و دعوا دارند. اما مشترکاتشان خیلی بیشتر از اختلافاتشان است. آن تب و تابها فرو مینشیند و تاریخ عوض میشود و آنچه مهم است و میماند آثار این شاعران است. با یک استنتاج کلی از شعر شاعران نیمه اول و دوم قرن بیستم مشخص میشود که در واقع اینها سلسله جبالی هستند که این سلسله جبال قللی دارد نزدیک به هم و البته با برخی تفاوتها.
یکی از تفاوتهایی که بین شعر پاز و الیتیس هست، در نوع نگرش این دو به جهان است. الیتیس همانطور که در مقدمه «پنجرههایی به فصل پنجم سال» هم آمده میخواهد آنچه را که باید باشد بنا کند. در کار پاز اما آنچه هست و آنچه باید باشد انگار به صورت دیالکتیکی حضور دارند. برای همین به نظر میرسد در شعر پاز، هم نوعی آرمان و امید به آینده هست و هم نوعی هراس و دلواپسی از حال. اما شعر الی تیس شادابتر و روشنتر است...
خب شکی نیست که پاز یک متفکر ناب و عمیق و شاعری با بینشی فلسفی است. شاعری که تمام تاریخ و در واقع هستی را مرور میکند و در آثارش گره خوردگی او با مظاهر انسانی، فرهنگ، شعر، ادبیات و هنر مشهود است. در واقع آن بینش خاص فلسفی پاز و عمیق شدن بسیار بسیار ظریفش در هر ذره از هستی باعث میشود که در آثارش آن نوسانها و تلاطمها و امیدها و یاسها و دلهرهها تنگاتنگ هم حرکت بکنند. درکتاب درخشان «هفت صدا» میبینید که پاز حتی صادقهدایت را میشناخته و «بوفکور» را خوانده بوده. خب این نشاندهنده فراگیر بودن ذهنیات اوکتاویو پاز است و این را هم فراموش نکنید که وقتی پاز به عنوان دیپلمات شروع میکند دور دنیا را گشتن و بهخصوص به هندوستان که میرود و به عنوان سفیر فرهنگی آنجا مستقر میشود و مراقبه و مطالعهای که در هندوییسم و فرهنگ و شعر و فلسفه و عرفان هندوها انجام میدهد باعث میشود که آرامشها، التهابها، امیدها و یأسها در کارش نمود و کشاکش بیشتر و مشخصتری داشته باشد. الیتیس بسیار عمیق است ولی به نسبت پاز آنچنان ذهنیت تئوریک و فلسفی ندارد. پاز اگر شاعر هم نبود یکی از تئوریسینهای درخشان قرن بیستم بود. چنانکه نوشتههای تئوریکاش به اندازه شعرش خواندنی است و مجموعه اینهاست که برآیند شعر درخشانش را میسازد. من به شخصه همیشه در مقابل دانش و بینش او احساس حقارت میکنم و با خود میگویم چه قدر یک آدم باید خوانده و جذب کرده باشد که بتواند این ابعاد عجیب و غریب انسانی را این همه درخشان بازتاب بدهد. اینها که گفتم به نظرم اس و اساس ذهنیت اوکتاویو پاز است و تفاوتاش با آن شادمانی همیشه الی تیس از همین جا میآید. البته همین جا باید تاکید کنم که شادمانی الیتیس با خوشخیالی فرق میکند. الیتیس، نومیدیاش هم زیباست و از دل نومیدیاش هم امید رویش و آزادی و رستگاری بیرون میآید.
در صحبتهایتان به اهمیت «کلمه» در شعر پاز اشاره کردید. به نظر میرسد در شعر اوکتاویو پاز، کلمات با بدل شدن به شعر، به یک ابزار مقاومت در برابر زوال تبدیل میشوند. گویی زمان به سرعت میگذرد و سیلابوار همه چیز را با خود میبرد و این کلمات شعر شده است که مثل صخره در برابر این سیلاب مقاومت میکند و به نوعی زمان را از یک امر کمی که زوال را در خود حمل میکند به یک امر کیفی و زیبایی شناختی بدل میکند. امری زوالناپذیر...
دقیقا، اصلا سلاح پاز برای منکوب و مقهورنشدن در قبال هجوم زوال و یاس، واژگان است و پاز به کمک جادوی کلمات است که به عنوان یک سلحشور شعر و تفکر درخشان انسانی با انهدام برخورد میکند. این یادآور آن بحث بسیار ظریف و اندیشمندانهای است که در «دیالکتیک تنهایی» مطرح میشود. پاز به هیچوجه تاییدکننده یا مبلغ انزوا و تنهایی نیست و به خطر انزوا و تنهایی بهخوبی واقف است و آنها را زمانی خطرناک میداند که انسان را زیر بار خود منکوب کنند. به نظرم پاز جایی اشاره میکند به اینکه بزرگانی مثل بودا، افلاطون و... اگر تنهایی را انتخاب میکردند برای این بود که با جانی پالودهتر به اجتماع بازگردند. به باور پاز آنها میخواستند از دل تنهایی و انزوا یک ارتباط انسانی به وجود بیاید و این همان دیالکتیک تنهایی است.
پاز و الیتیس هر دو شاعرانی سنت شکن و بدعتگذار به شمار میآیند. اما در عین حال مانند تمام شاعران بزرگ با میراث و ذخیره فرهنگی گذشتهشان پیوندی تنگاتنگ داشتهاند. چنین پیوندی با میراث گذشته در شاعران بزرگ معاصر ایران مثل شاملو و اخوان و نیما و مانند اینها هم هست. پیوندی که البته با کهنهگرایی بسیار متفاوت است. اما به نظر میرسد شعر امروز ما پیوندش را با میراث گذشته از دست داده است و گویا سنتشکنی معادل نادیده انگاشتن این میراث شده است.
خب اوکتاویو پاز و ادیسهئوس الیتیس از اساطیر و شعر کلاسیک خودشان شناختی دقیق دارند و همچنین از شعر کلاسیک جهان و تحولی هم که در شعرشان ایجاد میشود ریشه در هویت و تاریخ باستانشان دارد. نگاه کنید به اشاراتی که اینها جابهجا به اساطیر میکنند. در شعر الیتیس اساطیر یونان حضوری پر رنگ دارند و از آن طرف میبینیم که شعر و مقالات اوکتاویو پاز چه قدر ریشه در فرهنگ و اساطیر سرخپوستی دارد. اصلا ارزش کار اینها در این است که با یک شناخت دقیق از گذشته، آن را پشت سر میگذارند نه اینکه یکبارگی از کف زمین خیز بردارند و بپرند روی پله آخر. به نظر من حاصل کار شاعرانی که چنین شناختی از گذشته ندارند، یک موجود عجیبالخلقه بیریشه است که نمیتوان اسم شعر را روی آن گذاشت. اگر میبینیم میوههای شعر شاعرانی مثل پاز و الیتیس، میوههایی مدرن و جهانی است دلیلش این است که اینها ریشههای خودشان را عمیقا درک کردهاند و آبشخورشان در یک فرهنگ غنی تاریخی است. به نظر من اگر قرار است که تحولی در شعر امروز ما به وجود بیاید این تحول، بدون شناخت گذشته به دست نمیآید. این روزها این اصطلاح گذر کردن خیلی باب شده و مرتب گفته میشود باید از شاملو بگذریم و از نیما بگذریم و... اما با چشم هم گذاشتن و گذر کردن به جایی میرسیم که کلهمان مستقیم به دیوار میخورد. بنابراین دغدغه من و قطعا دغدغه همه کسانی که شیفته و علاقهمند به شعر و بالندگی آن هستند، این است که بیشتر بخوانیم و بیشتر بشناسیم و بیشتر تبادل نظر کنیم. همانطور که گفتم جای تاسف دارد که شاعری مثل الیتیس تنها برای قشر خیلی محدودی از جماعت شعر شناس ما شناخته شده باشد. اینها باید خوانده شوند. ما نمیتوانیم ادعای سرودن شعر مدرن یا امروزی را داشته باشیم بیاینکه شاعران مدرن امروزمان را بشناسیم. باید اینها را بشناسیم و وقتی شناختیم، دیگر بحث گذشتن مطرح نیست. بحث بالارفتن از پلههاست و این همان چیزی است که فکر میکنم دغدغه همه این آدمهای بزرگ، از پاز گرفته تا الیتیس و نرودا و... بوده است. همه این شاعران پلههای تکامل فرهنگ و هنر بشری هستند.
منظورتان این است که با جهش ناگهانی نمیتوان به تحول رسید...
اصلا جهش ناگهانی معنی ندارد. اوکتاویو پاز در یکی از مصاحبههایش میگوید که در کار ادبیات و شعر اصلا جهش معنی ندارد. ما جهش نداریم. جهش برای کار تجاری است. نرخ بورس است که جهش پیدا میکند یا افت میکند. شعر و به طور کلی ادبیات، درست مثل آن سرچشمههایی است که آنقدر باید برود و از سنگ و خاک و طبیعت و زیر و بالای هستی گذشته باشد تا نمود عینی پیدا کند و بعد از آن بر جان بنشیند.
میرسیم به بحث ترجمه شعرها؛ شعرهای هر دو کتاب را از زبان انگلیسی ترجمه کردهاید؟
من همیشه شعرها را از انگلیسی ترجمه میکنم. منتها در مورد اوکتاویو پاز چون متنی که داشتم یک متن دوزبانه انگلیسی- اسپانیولی بود، متن اسپانیایی را با ترجمه انگلیسی مطابقت دادم.
زبان اسپانیایی را هم میدانید؟
نه آنقدر که مسلط باشم. اما همیشه شعرهای کتابهایی از شاعران اسپانیایی زبان را که دوزبانه بودهاند، واژه به واژه از فرهنگ بزرگ اکسفورد اسپانیولی - انگلیسی استخراج و با متن انگلیسی مقابله میکنم. در واقع اول آنها را میخوانم و برداشت کلی از شعر که به دست آمد، میروم سراغ ترجمه اشعار. البته در مورد پاز، مترجمان انگلیسی شعرها آدمهای قدری بودهاند که میشد بدون رجوع به متن اصلی، با خیال راحت شعرها را از انگلیسی ترجمه کرد. چون این متن انگلیسی که من از اشعار پاز داشتم، خودش به نوعی بازسرایی اشعار بود. در واقع چند مترجم، این شعرها را زیر نظر الیوت واینبرگر ترجمه کردهاند و الیوت واینبرگر، خودش شاعر بسیار قدر و شناخته شدهای است، ضمن اینکه آن چند مترجمی هم که زیر نظر او کار کردهاند همگی شاعر هستند. شاید اگر بخواهیم مقایسه بکنیم، کار الیوت واینبرگر مثل کار بیژن الهی در ترجمه لورکا است. بیژنالهی هم شعرهایی را که چند شاعر و مترجم مثل آقای رویایی، آقای اسفندیاری، آقای بهمنفرزانه و... از لورکا ترجمه کرده بودند، یکدست کرد. البته الیوت واینبرگر به اندازه آقای الهی در ترجمهها دخالت نکرده و بیشتر بازخوانی و مقابله کرده است. چون خودش کرسی تدریس ادبیات اسپانیولی و تاریخ ادبیات اسپانیولی را دارد و بنابراین وقتی آن ترجمهها را مقابله کرد منجر شد به این مجموعه از اوکتاویو پاز که من ترجمه کردم و این کارهایی هم که در چاپ دوم به مجموعه اضافه شد از همین کتاب بود.
اما در مورد الیتیس قضیه فرق میکرد و برداشت من این است که در «پنجرههایی به فصل پنجم سال»، سرایش شعرها به انگلیسی توسط خود الیتیس انجام شده. چون کیمون فراییار که مترجم انگلیسی این شعرها است شیفته شعر الیتیس بوده و با هم خیلی رفیق بودهاند. او و الیتیس 27سال با هم روی این شعرها کار کردهاند، به این صورت که فراییار شعرها را ترجمه میکرده و میداده به الیتیس و الیتیس هم میخوانده و تصحیح میکرده. برای همین، ترجمه انگلیسی فراییار از شعرهای الیتیس در واقع یک اثر دونفره است که خود شاعر مستقیما در ترجمه انگلیسیاش دخالت کرده.
آیا در ترجمه پاز و الیتیس به لحاظ زبانی برای هر کدام یک استراتژی متفاوت را به کار گرفتید؟
خب به هر حال سعی کردم تفاوتها را رعایت کنم و در مورد هرکدام آن حس شعری و قالبهای زبانی را انتقال دهم. باید توجه داشت که این هر دوشاعر، اصلا سادهنویس و سهلانگار در قبال کلمه نیستند و شعرشان شعری فاخر است و کلمات، در آن سردستی به کار نرفته. اگر هم جایی شعرشان بسیار ساده است اما ترکیبش با مفهوم، آنچنان فخیم است که خواه نا خواه شما را به سمت انتخاب یک زبان فاخر و گزیده میبرد. نمیشود اینها را مسطح ترجمه کرد چون شاعران مسطحی نیستند و شعرشان اصلا سطحی نیست و این فاخر و گزیدهبودن کلماتشان را باید در ترجمه هم رعایت کرد.
یکی از واژههایی که در ترجمه شعرهای هر دو کتاب، فراوان به کار بردهاید واژه نامتداول «حراک» است در معنای «جنبش»...
من این واژه «حراک» را خیلی دوست دارم و آن را مدیون بیژن الهی هستم و اولینبار در کارهای او به این واژه برخوردم. به نظر من وظیفه شاعر و مترجم شعر این است که اگر واژگانی مهجور، توانایی و پتانسیل احیا شدن و بازگشت به زبان را دارند آنها را به کار گیرد تا ارتباط ما با زبان اصلیمان قطع نشود. خب در بعضی شعرها، اشاراتی آرکاییک هست و این دستِ مترجم را باز میگذارد که به جای کلمات آرکاییک، معادلی متناسب در زبان فارسی بگذارد و کلماتی مهجور را از ادبیات کهن احیا کند. مثلا اگر اشتباه نکنم یک جا در ترجمه اوکتاویو پاز من از کلمه «تباشیر» به عنوان معادل برای ماده سفید داخل خیزران، استفاده کردهام. خب این کلمه ممکن است در زبان امروز ما مهجور باشد اما آنجا که متن اقتضا میکند میشود چنین کلماتی را احیا کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.