|

زمان حضور

از میان صدهاشاعری که تاریخ ادبیات ایران به خود دیده است، ایرانیان تنها پنج‌شاعر (یا به عقیده برخی شش‌شاعر) را در مقام نمونه‌های اعلای بینش شاعرانه خویش برگزیده‌اند. جایگاه ممتاز این شاعران در تفکر ایرانی صرفا ثمره صفات استثنایی آنان نیست، بلکه این پنج‌شاعر هریک به تناسب نبوغ خاص خود، نماینده تبلور یک جریان بزرگ تبارشناسی فکری است که سبک‌وسیاق و شیوه‌ای منحصربه‌فرد را در بازتاب نحوه ویژه جهان‌شناسی خود در پیش می‌گیرد. این پنج‌شاعر در کنار یکدیگر منظومه‌ای را به‌وجود می‌آورند که نزد هرایرانی اهل ادب، زنده و حی و حاضر است. به همین جهت این شاعران در نظر فرد ایرانی، بزرگان متعلق به روزگاران گذشته نیستند، بلکه مخاطبان دایمی و همیشه‌حاضر هستند. هریک از این پنج‌شاعر بلندآوازه، بازتابنده یکی از وجوه روح ایرانی است و منظومه متشکل از مجموعه آنان که بر کل زندگی و جهان‌بینی ایرانی سایه گسترده است، میان او و یک‌یک اقالیم حضور برساخته این شاعران، ارتباط و پیونده اسرارآمیز برقرار می‌کند. هریک از این شاعران، مخاطبی است همسو با بعد اگزیستانسیل زمان خاصی که خود بازتابنده آن است؛ چه زمان روایی حماسی، چه زمان عرفانی بازگشت به خویشتن، چه زمان از خود بیرون‌شدگی وجد و سرور و چه زمان لحظه‌های حضور.
غرض تحلیل پدیدارشناسی آگاهی شاعرانگی ایرانیان در ارتباط با این پنج‌شاعر است. اشاره به مکاتب فلسفی، چه مشاء و چه اشراق در این مقال نمی‌گنجد. البته شکی نیست مکاتب مزبور بر این شاعران بزرگ که خود متفکران برجسته‌ای بوده‌اند و برخی بر معارف زمانه خود اشراف داشته‌اند، تاثیراتی برجا گذاشته‌اند. ولی از این نکته نیز نباید غافل ماند در گذشته علوم‌عقلی تخصص نخبگانی بوده که در کنار جامعه ادبی ایران پرورش می‌یافتند. بدیهی است جوهره آفرینش‌های فلسفی در خاطره شعری ایرانیان بی‌تاثیر نبوده ولی این حوزه جزو لاینفک مطالعات کلاسیک هراهل ادب ایرانی به‌شمار نمی‌رفته است. اصحاب ادب، این علوم و معارف را از طریق شعر کسب می‌کردند، مگر خود مستقیما بر علوم‌عقلی مشرف می‌بودند. غرض اینکه، بینش شاعرانه ایرانی در پنج یا شش‌شاعر (اگر نظامی را هم میان این شاعران بگنجانیم) متبلور شد؛ بزرگانی که شادروان نادر نادرپور آنان را شش‌قله «چشم‌انداز ادبی» ایران لقب داده است.
به این ترتیب هرایرانی اهل ادب، بر حسب نحوه بودنش در جهان و بر حسب نوع نگاهش به دنیا، از پنج‌وجه وجود نصیب می‌برد: وجهی که در اینجا زمان‌حضور اطلاقش می‌کنیم. در این کتاب برآنیم تا با اتکا بر همین زمان‌حضور و نیز با تاکید بر این نکته که هریک از این شاعران نقطه غایی وجهی از تبارشناسی معنوی در تفکر ایرانی هستند، نشان دهیم که چگونه یک ایرانی خود را به ابعاد و نسبت این حضورها می‌گشاید و به آن دل می‌سپارد تا به یاری نوعی تذکار و اشراف به این میراث، مراحل پیشین منتهی به یکایک این جریان‌های فکری را در وجودش جذب کند. منظور نادیده‌انگاشتن دیگر شاعران ایرانی نیست، بلکه تاکید بر این نکته است که عصاره پیام آنها در این قله‌ها متبلور شده است؛ همان‌طور که پله‌های گذر کوهستانی مآلا به اوج قله می‌رسد.
از میان صدهاشاعری که تاریخ ادبیات ایران به خود دیده است، ایرانیان تنها پنج‌شاعر (یا به عقیده برخی شش‌شاعر) را در مقام نمونه‌های اعلای بینش شاعرانه خویش برگزیده‌اند. جایگاه ممتاز این شاعران در تفکر ایرانی صرفا ثمره صفات استثنایی آنان نیست، بلکه این پنج‌شاعر هریک به تناسب نبوغ خاص خود، نماینده تبلور یک جریان بزرگ تبارشناسی فکری است که سبک‌وسیاق و شیوه‌ای منحصربه‌فرد را در بازتاب نحوه ویژه جهان‌شناسی خود در پیش می‌گیرد. این پنج‌شاعر در کنار یکدیگر منظومه‌ای را به‌وجود می‌آورند که نزد هرایرانی اهل ادب، زنده و حی و حاضر است. به همین جهت این شاعران در نظر فرد ایرانی، بزرگان متعلق به روزگاران گذشته نیستند، بلکه مخاطبان دایمی و همیشه‌حاضر هستند. هریک از این پنج‌شاعر بلندآوازه، بازتابنده یکی از وجوه روح ایرانی است و منظومه متشکل از مجموعه آنان که بر کل زندگی و جهان‌بینی ایرانی سایه گسترده است، میان او و یک‌یک اقالیم حضور برساخته این شاعران، ارتباط و پیونده اسرارآمیز برقرار می‌کند. هریک از این شاعران، مخاطبی است همسو با بعد اگزیستانسیل زمان خاصی که خود بازتابنده آن است؛ چه زمان روایی حماسی، چه زمان عرفانی بازگشت به خویشتن، چه زمان از خود بیرون‌شدگی وجد و سرور و چه زمان لحظه‌های حضور.
غرض تحلیل پدیدارشناسی آگاهی شاعرانگی ایرانیان در ارتباط با این پنج‌شاعر است. اشاره به مکاتب فلسفی، چه مشاء و چه اشراق در این مقال نمی‌گنجد. البته شکی نیست مکاتب مزبور بر این شاعران بزرگ که خود متفکران برجسته‌ای بوده‌اند و برخی بر معارف زمانه خود اشراف داشته‌اند، تاثیراتی برجا گذاشته‌اند. ولی از این نکته نیز نباید غافل ماند در گذشته علوم‌عقلی تخصص نخبگانی بوده که در کنار جامعه ادبی ایران پرورش می‌یافتند. بدیهی است جوهره آفرینش‌های فلسفی در خاطره شعری ایرانیان بی‌تاثیر نبوده ولی این حوزه جزو لاینفک مطالعات کلاسیک هراهل ادب ایرانی به‌شمار نمی‌رفته است. اصحاب ادب، این علوم و معارف را از طریق شعر کسب می‌کردند، مگر خود مستقیما بر علوم‌عقلی مشرف می‌بودند. غرض اینکه، بینش شاعرانه ایرانی در پنج یا شش‌شاعر (اگر نظامی را هم میان این شاعران بگنجانیم) متبلور شد؛ بزرگانی که شادروان نادر نادرپور آنان را شش‌قله «چشم‌انداز ادبی» ایران لقب داده است.
به این ترتیب هرایرانی اهل ادب، بر حسب نحوه بودنش در جهان و بر حسب نوع نگاهش به دنیا، از پنج‌وجه وجود نصیب می‌برد: وجهی که در اینجا زمان‌حضور اطلاقش می‌کنیم. در این کتاب برآنیم تا با اتکا بر همین زمان‌حضور و نیز با تاکید بر این نکته که هریک از این شاعران نقطه غایی وجهی از تبارشناسی معنوی در تفکر ایرانی هستند، نشان دهیم که چگونه یک ایرانی خود را به ابعاد و نسبت این حضورها می‌گشاید و به آن دل می‌سپارد تا به یاری نوعی تذکار و اشراف به این میراث، مراحل پیشین منتهی به یکایک این جریان‌های فکری را در وجودش جذب کند. منظور نادیده‌انگاشتن دیگر شاعران ایرانی نیست، بلکه تاکید بر این نکته است که عصاره پیام آنها در این قله‌ها متبلور شده است؛ همان‌طور که پله‌های گذر کوهستانی مآلا به اوج قله می‌رسد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.