اصلاحطلبان در انتخابات مجلس دهم از چه الگویی پیروی میکنند؟
انتخاب در شرایط سخت
مهدی قدیمی، مرجان توحیدی
اصلاحطلبانی که حالا پس از هشتسال گوشهنشینی در سیاست، دوباره بازگشت به متن را تمرین میکنند، سال آینده در آزمونی سخت، باید همه تجربههای گذشته خود را یکجا جمع کنند تا شاید بتوانند با عبور از موانع و رقبا، به قوه قانونگذاری راه پیدا کنند. اینکه در کارزار مهم انتخابات مجلس دهم، اصلاحطلبان با چه نگاه و رویکردی میتوانند پا به عرصه رقابت بگذارند تا هم از گزند موانع مختلف مصون باشند و هم شانس بیشتری برای کسب کرسیهای پارلمان داشته باشند، موضوعی است که اینروزها در هر جمعی، سخن از آن در میان است. مروری بر آنچه که در ادوار گذشته مجلس، در دستور کار جناح «چپ قدیم» و «اصلاحطلب فعلی» و «محافظهکار» یا «راست قدیم» و «اصولگرای فعلی» قرار داشته، یکی از ملزومات شناخت موقعیت فعلی و انتخاب بهترین روشها برای از دستنرفتن آخرین فرصتهای بازگشت اصلاحات است.
انتخابات اول؛ انقلابیون و احزاب
انتخابات اولین دوره مجلس در ایران، در سال58 برگزار شد و در آن فهرست ائتلاف بزرگ، متشکل از جامعه روحانیت مبارز قبل از انشعاب، حزب جمهوریاسلامی، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی قبل از انشعاب و انجمنهای اسلامی گوناگون، توانست در تهران 21نفر را راهی پارلمان کند و فهرست دفتر هماهنگی مردم با رییسجمهور (بنیصدر)، نهضت آزادی و دیگر فهرستهای منتسب به احزاب و گروههای مختلف جمعا 9نفر را از تهران راهی پارلمان کردند. این انتخابات در اولین سال انقلاب به نوعی وزنکشی میان نیروهای حامی و نزدیکان امامخمینی و دیگر گروهها بود و تقریبا بیشباهتترین انتخابات به ادوار بعدی مجلس بهشمار میآید.
انتخابات دوم؛ رقابت درونخانوادگی
در اسفند62 و فروردین سال63 انتخابات مجلسدوم برگزار شد. با این حال، رایزنیهای گروههای سیاسی برای انتشار فهرست مشترک از اواخر مجلس اول و قرارگرفتن در آستانه انتخابات مجلس دوم آغاز شده بود. مجلس دوم را شاید بتوان سرآغاز ارایه دیدگاهها و فهرستهای فرعی از چپ و راست دانست که این اختلاف سلیقهها در انتخابات بعدی، زمینه بروز بیشتری پیدا کرد. از انتخابات مجلسدوم، شورای نگهبان به مرحله تشخیص صلاحیت فرآیند انتخابات اضافه شد و تعدادزیادی بهجز اعضای ائتلاف بزرگ مجلس اول، رد صلاحیت شدند و این اتفاق آغاز رقابت درونخانوادگی در جمهوریاسلامی بود؛ رقابتی که بین همان گروهها برگزار شد و در حالیکه فهرست 30نفره ائتلاف بزرگ برای تهران منتشر شده بود، موتلفهایها از طیف راست و دفتر تحکیم وحدت از طیف چپ، فهرستهای جداگانهای منتشر کردند که در کنار گزینههای مشترک با ائتلاف، گزینههای اختصاصی خود را نیز در آن آورده بودند.
انتخابات سوم؛ آغاز تقابل
انتخابات مجلسسوم در سال66 و در شرایطی برگزار شد که هر دوحزب جمهوریاسلامی و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، تحتتاثیر اختلافات داخلی طیفهای مختلف این دوتشکل منحل شده بود. در این شرایط، بار تشکیلاتی طیف حاکم بر دوش جامعه روحانیت مبارز افتاده بود. جامعه روحانیت باید در این سال در کنار همه مسوولیتهای بهجامانده از دوتشکیلات منحلشده، اختلافات و تقابلهای باقیمانده از این دوتشکل را نیز درون خود حلوفصل میکرد؛ کاری که از عهده آنها خارج بود و در نهایت فهرست «مجمع روحانیون مبارز» از سوی بخش منشعبشده روحانیت مبارز، منتشر شد تا اولین انشعاب و تقابل درونخانوادگی در جمهوریاسلامی شکل بگیرد. فهرست 30نفره هریک از این دوتشکل که در آن زمان، همه افراد نزدیک به خود را در گروههای دیگر گرد خود جمع کرده بودند، 12نام مشترک داشت که هاشمیرفسنجانی، حسنروحانی، مهدی کروبی، محمود دعایی و مصطفی معین از جمله آنها بودند. نتیجه این انتخابات برای جناحراستیها شوکهکننده بود؛ از بین 18نامزد اختصاصی مجمع روحانیون مبارز، 16نفر به مجلس را پیدا کردند و از جمع 12نامزد مشترک هر دوفهرست هم 11نفر راهی مجلس شدند تا سهم راستیها از پیروزی نامزدهای اختصاصیشان فقط سهنام شود: رجاییخراسانی، محمد یزدی و ناطقنوری. در شهرستانها هم اوضاع بر همین منوال بود و دوسوم مجلس در اختیار جناح چپ قرار گرفت.
انتخابات چهارم؛ تغییر شرایط
تا قبل از سال68 و رحلت امام، جناح چپ و مجمع روحانیون با توجه به حضور تعداد قابلتوجهی از روحانیون نزدیک به حضرت امام(ره) و همچنین با در اختیارداشتن اکثریت مجلس سوم و دولت مهندس موسوی، در حقیقت جناح حاکم به شمار میرفت؛ اگرچه جناح راست و جامعه روحانیت مبارز نیز چیزی از یکجناح حاکم کم نداشتند و با در اختیارداشتن بسیاری از بنیادها و نهادها و نیز با روابط نزدیکی که با محافل سنتی بازار داشتند، یک پای جدی نظام سیاسی و مدیریتی کشور به شمار میرفتند. در عینحال، در سالهای پیش از رحلت بنیانگذار انقلاب، شرایط سیاسی خاص کشور نظیر جنگ و شرایط دشوار پایان آن، پذیرش قطعنامه و وضعیت اقتصادی بحرانی سالهای67 و 68، دیگر مجالی برای بروز رقابتهای سیاسی و جناحی باقی نگذاشته بود. با وجود این، دوگانگیها و اختلافنظرها در همین سالها نیز کموبیش ادامه داشت و پس از درگذشت امام(ره)، رنگوبوی جدیدی نیز به خود گرفت. انتخاب آیتاللهخامنهای به رهبری، انتخاب آیتاللههاشمیرفسنجانی به ریاستجمهوری و کمی بعد تغییر رییس قوهقضاییه به طور کامل، آرایش قوای سهگانه را به سمت تغییر برد اما دوسال طول کشید تا این تغییر در انتخابات مجلسچهارم در ابتدای سال70 کامل شود. این انتخابات با ردصلاحیت گسترده جناح چپ توسط شورای نگهبان همراه شد. این مساله با اعمال نوع جدیدی از نظارت که بعدها به نظارت استصوابی مشهور شد، اتفاق افتاد. اعمال اینگونه نظارت در جریان انتخابات مجلسچهارم، منجر به ردصلاحیت بسیاری از کاندیداهای جناح چپ و از سوی دیگر با استقبال و حمایت طیف راست روبهرو شد. ردصلاحیتهای گسترده که اعتراض مجمع روحانیون را برانگیخته بود، سبب شد تا این تشکل طی نامهای اعتراض خود را نسبت به بروز این اتفاق، اعلام کند. جناح راست در قالب جامعه روحانیت مبارز با بهرهمندی از فضای بدون رقیب و محرومیت جناح چپ با شعار پیروی از خط امام، اطاعت از رهبری و حمایت از هاشمی، به صحنه انتخابات آمد و فهرستی را در انتخابات مجلس چهارم ارایه کرد که مورد حمایت تشکلهای همسو با جامعه روحانیت مبارز چون جامعه اسلامی فرهنگیان، جامعه اسلامی مهندسین، جامعه زینب(س)، جامعه اصناف و بازار و جمعیت موتلفه نیز واقع شد. این گروهها چندی بعد، با نام «تشکلهای اسلامی همسو» در صحنه سیاسی کشور شناخته شدند. پس از اعلام نتایج انتخابات مجلسچهارم، مجمع روحانیون فعالیت سیاسی خود را تا ایجاد شرایط مساعد تعطیل کرد.
انتخابات پنجم؛ تولد تکنوکراتها
غیبت طولانیمدت مجمع روحانیون مبارز تا برگزاری پنجمین دوره انتخابات مجلس ادامه پیدا کرد و بهاینترتیب، برای چهارسال، تنها جناح راست در فضای سیاسی کشور فعالیت داشت. اما در آستانه انتخابات مجلس پنجم «کارگزاران سازندگی» با ابراز نگرانی از تداوم تکصدایی در کشور اعلام موجودیت کرد. در حالی که تلاشهای آیتاللههاشمیرفسنجانی، رییسجمهوری وقت و آیتاللهمهدویکنی (دبیرکل جامعه روحانیت مبارز) برای به صحنهآوردن مجمع روحانیون مبارز در انتخابات مجلس پنجم ناکام مانده بود و تشکلهای همسو با جامعه روحانیت مبارز میپنداشتند با کناررفتن رقیب، شرایط بینظیری برای پیروزی در انتخابات به دست آوردهاند، جمعی از مدیران دولتی پس از برگزاری سلسله جلساتی با موافقت رییسجمهوری وقت، تشکلی را با عنوان کارگزاران سازندگی بنا نهادند. اعلام موجودیت کارگزاران با مقاومت و انتقاد شدید نمایندگان مجلس چهارم روبهرو شد. در آن سو، جناح چپ هم اگرچه در جریان انتخابات مجلس پنجم در قالب ائتلاف و فهرست مشترک نیرویی معرفی نکرد، اما مجمع روحانیون مبارز مانع فعالیت هیچیک از گروههای همراه خود نشده بود. جامعه روحانیت مبارز، کارگزاران و ائتلاف گروههای خط امام(ره) رقبای اصلی در انتخابات مجلسپنجم بودند. مهدی کروبی اما با حمایت از کارگزاران در مصاحبهای از این گروه با عنوان نیروهای انقلابی معتقد به نظام و خدمتگزار به مردم نام برد و در ازای کنارهگیری مجمع روحانیون، جمعیت دفاع از ارزشهای انقلابی با چهره شاخص خود، محمد محمدیریشهری، اعلام موجودیت و فهرست نامزدهای خود را ارایه کرد. در نهایت، رقابت انتخاباتی در قالب چهار فهرست ائتلاف خط امام(ره)، جامعه روحانیت مبارز، گروه کارگزاران و جمعیت دفاع از ارزشهای انقلاب، آغاز شد و به پیروزی نهچندان قاطع ائتلاف نیروهای همسو انجامید. در جریان انتخابات مجلس بود که جناح چپ با بازنگری کامل در رفتار سیاسی خود در دوران غیبت از عرصه سیاسی، توانست به بازسازی خود بپردازد و پس از ائتلاف با کارگزاران سازندگی، آغاز مجلس پنجم را بهعنوان راه بازگشت خود به عرصه سیاست انتخاب کند.
انتخابات ششم؛ سرمستی و گسست
انتخابات مجلسششم اما در شرایطی برگزار شد که همهچیز در فضای سیاسی با گذشته تفاوت داشت. دومخرداد در ایران به وقوع پیوسته و همهچیز را تغییر داده بود. آن هنگام دیگر نه مجمعروحانیون و کارگزاران سازندگی که جمعی از نیروهای نزدیک به رییسجمهور وقت یعنی خاتمی، پیشگامان رقابت با جناح راست بودند. جناح چپ در کنار مجمعروحانیون که طیف سنتی این جناح محسوب میشد، کارگزاران را بهعنوان تکنوکراتهای میانهرو و جبهه مشارکت، سازمان مجاهدین و دفتر تحکیم را نیز بهعنوان مثلث پیشرو خود به جامعه عرضه میکرد. جبهه مشارکت ایران اسلامی که مجوز فعالیت رسمی خود را در سال77 دریافت کرده بود، سال78 با شعار ایران برای همه ایرانیان و معنویت، عدالت و آزادی وارد عرصه انتخابات شد. همزمان با مشارکت، سایر گروههای جناح چپ هم در قالب ائتلاف دومخرداد در صحنه انتخابات حاضر شدند و در نهایت یک فهرست 25نفره مشترک را منتشر کردند. اما در آنسو، جامعه روحانیت مبارز بهعنوان مهمترین گروه جناحی که پس از آن زمان جناح محافظهکار نامیده میشد، برخلاف ادوار گذشته مجلس از ارایه فهرست برای شهرستانها خودداری کرد. تشکلهای همسو با این جناح نیز که اینبار با نام ائتلاف گروههای خط امام و رهبری به میدان آمده بودند تا آخرین روز پیش از رایگیری از انتشار فهرست انتخاباتی خودداری کردند.
اما یک تغییر آرایش دیگر نیز در این انتخابات رخ داد که زمینه را برای تحولات بعدی فراهم کرد؛ جناح محافظهکار که تا پیش از این از جمله منتقدان کارگزاران به شمار میرفتند، در آستانه انتخابات حمایت خود را از آیتاللههاشمی که پس از دوران ریاستجمهوریاش برای نمایندگی مجلس از حوزه تهران کاندیدا شده بود، اعلام کرد. این حمایت در حالی انجام میشد که در ماههای قبل از انتخابات، هاشمی بهشدت از سوی بخشی از گروهها و مطبوعات دومخرداد مورد انتقاد و حتی تخریب قرار گرفته بود و در نهایت هم در فهرست گروههای اصلاحطلب قرار نگرفت. در آن مقطع زمانی، علاوه بر حمایت جریان محافظهکار از آیتاللههاشمی، کارگزاران نیز به حمایت قاطع از وی پرداخت. این البته نقطه آغاز اختلافات بود؛ چرا که بهجز مساله حضور یا عدمحضور هاشمی در فهرست که محل اختلاف کارگزاران با گروههای 16گانه دومخردادی بود، گروههای دیگر نظیر مجمع روحانیون هم رفتار مشارکتیها را برنمیتابیدند. مشارکت که حالا محبوبترین تشکل سیاسی در تمام کشور بود و رسانهها و چهرههایش فضای عمومی را به خود اختصاص داده بودند، نیازی به تامین خواستههای دیگران نمیدید و اینگونه بود که فهرستهای مختلف انتخاباتی از سوی مشارکت، کارگزاران و مجمع روحانیون منتشر شد و تقریبا همه چهرههای مشترک این فهرستها و البته چهرههای اختصاصی مشارکتیها توانستند اکثریت مجلس را در دست بگیرند. در این انتخابات، شورای نگهبان آرای تهران را مخدوش دانست و سرانجام پس از ابطال 726هزارو266رای که منجر به حذف نام علیرضا رجایی از جمع منتخبان و اضافهشدن هاشمیرفسنجانی و حداد عادل به این جمع بود، پرونده انتخابات بسته شد. در نهایت هم با انصراف هاشمی، دوچهره اصلاحطلب یعنی حضرتی و محتشمیپور در انتخابات میاندورهای به مجلسششم رفتند تا حدادعادل تنها جناحراستی در میان منتخبان تهرانی مجلسششم باشد. هرچند پیروزی گسترده در انتخابات مجلس ششم، مانع دیدهشدن اختلافات گسترده در میان گروههای اصلاحطلب شد، اما ماجرای سهمخواهیها و لجاجت در بستن فهرستهای انتخاباتی، میراثی بود که از این انتخابات به بعد، همواره برای اصلاحطلبان مشکلساز شد.
روزنامه رسالت، سومبهمن سال78 و در آستانه انتخابات مجلس هشتم از قول محمدرضا خاتمی، دبیرکل مشارکت نوشت: «اختلافات در جبهه دومخرداد بهخاطر تندرویها و سهمخواهیهاست.» در همان روز، سیدهادی خامنهای در اظهارنظری دیگر گفت: «بهدلیل مخالفت با سیاستهای پدرسالارانه احزاب کارگزاران و جبهه مشارکت، 10گروه دومخردادی ائتلاف جدیدی تشکیل دادهاند و در فهرست این ائتلاف نام رضا خاتمی، محسن میردامادی، اکبر هاشمیرفسنجانی و محمد غرضی را بهعنوان سران مشارکت و کارگزاران از فهرست خود حذف کردهاند.»
انتخابات هفتم، مرور خاطرات
انتخابات مجلس هفتم که در زمان برگزاری آن، تنها یکسالواندی از آخرین دوره ریاستجمهوری محمد خاتمی باقیمانده بود، زنگ پایان دوران اصلاحات و بازگشت راست را به صدا درآورد. همانطور هم که انتظار میرفت، نگرانیها درخصوص نحوه برگزاری این انتخابات و اثرگذاری شورای نگهبان بر آن با ردصلاحیت گسترده نمایندگان مجلسششم به واقعیت پیوست و انتخابات درحالی برگزار شد که دههانماینده اصلاحطلب مجلسششم، در اعتراض به اقدام شورای نگهبان در ردصلاحیت بیش از سههزارو600نفر از میان حدود هشتهزارو150نامزد نمایندگی مجلس استعفا داده و در صحن مجلس تحصن کرده بودند. در دورهای که قوهمجریه در اختیار اصلاحطلبان معترض به نظارت استصوابی بود، اکثر قریببهاتفاق وزرای دولت خاتمی، استانداران، معاونان و مشاوران رییسجمهور، بهشدت به ردصلاحیت گسترده نامزدهای انتخاباتی اعتراض کردند. احزاب اصلی اصلاحطلب نیز اعلام کردند در انتخابات کاندیدایی معرفی نخواهند کرد. از حدود ۴۶میلیونو۳۵۱هزارنفر واجدان شرایط شرکت، ٢٣میلیونو۷۳۵هزارنفر (حدود ۵۱درصد) در این انتخابات شرکت کردند. نسبت به دوره قبل، ۱۶درصد کاهش را نشان میداد. در این انتخابات، تشکلهای سنتی محافظهکار چون جامعه روحانیت مبارز و حزب موتلفه اسلامی از تشکل نوظهور «ائتلاف آبادگران ایران اسلامی» حمایت کردند؛ جمعیتی نوظهور که در انتخابات دومین دوره شوراها، پیروز شده و از شهردارشدن محمود احمدینژاد در تهران حمایت کرده بود. انتخابات مجلس هفتم زمینهساز دگرگونیهای بعدی در ساخت سیاسی قدرت و تلاش برای یکدستسازی مجدد آن، پس از بروز شکاف در دوران اصلاحات شد.
نگرانی از ردصلاحیتها از یکسو و حضور نهچندان پررنگ مردم در پای صندوقهای رای از سوی دیگر، از جمله علل شکست جناح چپی بود که به سختی توانسته بود پس از چندیندوره، مجلس را از دست محافظهکاران خارج کند. این درحالی بود که اسفند81 نیز انتخابات شوراها با استقبال بیرمق مردم مواجه شد و گروهی از محافظهکاران وارد شوراهای دوم شدند که چهرههای نامآشنایی نبودند. طیف جدید محافظهکار که با شعار «ایران آباد اسلامی» وارد صحنه فعالیتهای سیاسی شده بود، اینبار عزم خود را جزم کرده بود تا با جلب حمایت مردم و دوریگزیدن از نامها و شعارهای آشنای طیف سنتی این جریان، مجلس هفتم را نیز ازآن خود کند. تحقق این آرزو چندان هم دور از دسترس نمینمایاند. وقتی اکثریت جناح چپ به دلایل گوناگون نتوانستندتایید صلاحیت بگیرند، وعده بهبود وضعیت اقتصادی کشور حربهای شد که هم از حضور رقیبان در میدان انتخاباتی کاست و هم بخشی از جامعه را که رفاه اقتصادی را بر فضای باز سیاسی ترجیح میدادند، ترغیب کرد اینبار چهرههای جدید محافظهکاران را در بوته آزمایش قرار دهند. به این ترتیب، همهچیز در حال تکرارشدن بود و جناحچپیها، یکبار دیگر از دستدادن همه مجلس پس از بهدستآوردن اکثریت آن را تجربه میکردند. آنها که بعد از موفقیت در مجلسسوم، مجلسچهارم را از دست داده بودند، حالا پس از کامیابی در مجلسششم، مجلسهفتم را هم از دست میدادند تا همهچیز به بازگشت در مجلسهشتم موکول شود.
انتخابات هشتم، یاران خاتمی
جناحچپیهای سابق که حالا دیگر چندسالی بود با نام اصلاحطلبان شناخته میشدند، این را آموخته بودند که بازگشت با نیروهای میانهرو، مفیدتر از قهر با انتخاباتی است که برخیها از برگزارشدنش بدون حضور آنها راضیتر بهنظر میرسند. اینگونه بود که در آستانه انتخابات مجلسهشتم، فهرستهایی با عنوان یاران خاتمی و ائتلاف اصلاحطلبان منتشر شد اما همچنان میراث اختلافات گذشته که در نامگذاری این فهرستها نمود پیدا کرده بود، در کنار آغاز سیر صعودی جریان تازه روی کارآمده جناح راست در قامت دولت احمدینژاد، منجر به ناکامی اصلاحطلبان در این انتخابات شد. از فهرست 30نفرهای که در تهران تهیه شد و چندی بعد به گفته حسین مرعشی که رییس ستاد ائتلاف بود، نام یاران خاتمی از روی آن برداشته شد تا همه گروههای اصلاحطلب از آن حمایت کنند، تنها علیرضا محجوب به مجلس راه یافت و دیگر چهرههای اصلاحطلب مجلسهشتم به مدد اعتبار خود در شهرستانهای مختلف، از حوزههای انتخابیه دیگر به پارلمان آمدند. چهرههایی نظیر محمدرضا تابش، جمشید انصاری، علیاکبر اولیا، داریوش قنبری، سیدفاضل موسوی، نصیریقیدار و... در این مجلس توانستند یک اقلیت تا حدودی تاثیرگذار را تشکیل دهند؛ اقلیتی که رفتهرفته مواضع برخی از جناحراستیها هم در تقابل با دولت احمدینژاد به آنها نزدیک میشد. اما انتخابات سال88 و حوادث متعاقب آن، نهتنها مرزبندی بین این اقلیت و اکثریت مجلس را پررنگ کرد، بلکه باعث به انزوارفتن اقلیت و تغییر مواضع برخی از چهرههای منتسب به آن نیز شد.
مجلس نهم، قهر با انتخابات
انتخابات مجلس نهم در شرایط خاص پس از انتخابات سال88، شرایطی مانند انتخابات دورههای چهارم و هفتم داشت. ردصلاحیتهایی که دامنگیر چهرههای معتدل مجلس هشتمی نیز شد، در کنار اجتناب چهرهها و گروههای سرشناس اصلاحطلب از اعلام کاندیدا در انتخابات، همهچیز را برای رقابت جناحراستیها با هم فراهم کرد؛ رقابتی که نهایت اختلافنظر در آن، حمایت یا عدمحمایت از دولت احمدینژاد بود و به این ترتیب، برای اولینبار از زمان تشکیل دوجناح چپ و راست در ایران، ملاک تقسیمبندی اقلیت و اکثریت مجلس، دیگر چپبودن و راست بودن نبود. آنچه که اقلیت را از اکثریت جدا میکرد، حمایت یا عدم حمایت از دولت احمدینژاد بود و در این بین، آنچه از همه مهجورتر بهنظر میرسید، اصلاحطلبی بود.
مجلس دهم؛ کدام الگو؟
آنچه به اختصار در بالا بیان شد، نگاهی بود به شرایطی که اصلاحطلبان در ادوار گذشته انتخابات تجربه کردهاند. نگاهی به وضعیت فعلی اصلاحطلبان، حاکی از این است که آنها امروز نه مانند ادوار سوم و ششم میتوانند به همسوبودن دولت وقت و بازبودن فضای سیاسی تکیه کنند، نه مانند مجالس چهارم و هفتم و نهم، مجبورند راه قهر با انتخابات را برگزینند. آنها امروز در شرایطی هستند که نسبت دولت وقت با آنها را میتوان با نسبت موجود بین دولت هاشمی با مجمع روحانیون و جناح چپیها در آستانه انتخابات مجلس پنجم مقایسه کرد؛ زمانی که هاشمی دوباره مغضوب راستیها شده بود و کارگزاران برآمده از تفکر هاشمی با چپها مانوستر بهنظر میرسید. از سوی دیگر، شوراینگهبان نیز برای انتخابات آتی به نسبت انتخابات مجالس هفتم و نهم، برای ردصلاحیت شرایط متفاوتی پیشرو دارد و در نهایت میتواند همان افرادی را که در آن انتخابات مختلف به دلیل مسایل آن سالها ردصلاحیت کرده، دوباره ردصلاحیت کند. با این حساب، میتوان گفت بهترین الگو برای اصلاحطلبان در انتخابات مجلس دهم، الگوی مجلسپنجم است. در این میان، تلاش طیفهای میانهرو جناح راست برای حمایت از دولت یادآور عملکرد طیفی از جناحراستیهای مجلسچهارم است که با انشعاب از مخالفان دولت، بنیانگذار کارگزاران شدند؛ انشعابی که حالا در میان بخشی از نیروهای معتدل مجلس نهم نیز زمینههای آن وجود دارد و انتخابات مجلس دهم، میتواند موقعیت خوبی برای این رویداد باشد. در آن انتخابات، باز هم مجمع روحانیون بهصورت تمامقد وارد عرصه نشد و فهرستی بهعنوان ائتلاف نیروهای خط امام که مورد حمایت اکثر گروههای جناح چپ بود، منتشر شد که 15نامزد اختصاصی، هفتنامزد مشترک با کارگزاران (طیف راست معتدل و تکنوکرات آن زمان) و دوکاندیدای مشترک با جمعیت دفاع از ارزشهای انقلاب (به رهبری ریشهری) داشت. توافق بر سر بستن چنین فهرستی، ناشی از درک مقتضیات زمانی و محدودیتها بود؛ چیزی که اینبار هم اگر در آستانه انتخابات، اصلاحطلبان بتوانند آن را درست درک کنند، میتوانند نسبت به راهگشابودن مجلس دهم برای استمرار مسیر اصلاح امیدوار باشند. اما اگر رفتار اصلاحطلبان در انتخابات مجلس دهم، با الگوبرداری از مدل مجلسششم باشد، در شرایطی که نه دولت مستقر دولت اصلاحات است و نه رقبا در شرایط پس از دومخرداد قرار دارند، شاید مجلسدهم آخرین ایستگاه فعالیت سیاسی اصلاحطلبان شود. اما بهرهگیری از مدل مجلس پنجم، یعنی تهیه فهرستی که دارای اشتراک با راست معتدل و حامی دولت باشد، مدلی است که برای انتخاب آن باید بسیاری از مولفهها و فاکتورها را در نظر داشت و در نظرنگرفتن این مولفهها میتواند به تکرار اشتباهات اصلاحطلبان در معرفی فهرست کاندیداهای انتخابات شورای شهر سال92 بینجامد؛ فهرستی که برخی از اعضای آن با رای هواداران اصلاحات به شورا رفتند و بلافاصله راهی دیگر در پیش گرفتند. این تراژدی اگر در انتخابات مجلس دهم تکرار شود، برای اصلاحطلبان کمتر از شکست در این انتخابات هزینه نخواهد داشت. چنین است که در فاصله 17ماه مانده تا برگزاری انتخابات دهم، اصلاحطلبان بهطور عام و سیدمحمد خاتمی که امضای نهایی او پای فهرست کاندیداها، موید حمایت اصلاحطلبان از یک فهرست بهطور خاص است، انتخاب نام کاندیداهای موردحمایت خود را بهعنوان یکی از سختترین پیچهای مسیر اصلاحات پیشرو دارند.
انتخابات اول؛ انقلابیون و احزاب
انتخابات اولین دوره مجلس در ایران، در سال58 برگزار شد و در آن فهرست ائتلاف بزرگ، متشکل از جامعه روحانیت مبارز قبل از انشعاب، حزب جمهوریاسلامی، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی قبل از انشعاب و انجمنهای اسلامی گوناگون، توانست در تهران 21نفر را راهی پارلمان کند و فهرست دفتر هماهنگی مردم با رییسجمهور (بنیصدر)، نهضت آزادی و دیگر فهرستهای منتسب به احزاب و گروههای مختلف جمعا 9نفر را از تهران راهی پارلمان کردند. این انتخابات در اولین سال انقلاب به نوعی وزنکشی میان نیروهای حامی و نزدیکان امامخمینی و دیگر گروهها بود و تقریبا بیشباهتترین انتخابات به ادوار بعدی مجلس بهشمار میآید.
انتخابات دوم؛ رقابت درونخانوادگی
در اسفند62 و فروردین سال63 انتخابات مجلسدوم برگزار شد. با این حال، رایزنیهای گروههای سیاسی برای انتشار فهرست مشترک از اواخر مجلس اول و قرارگرفتن در آستانه انتخابات مجلس دوم آغاز شده بود. مجلس دوم را شاید بتوان سرآغاز ارایه دیدگاهها و فهرستهای فرعی از چپ و راست دانست که این اختلاف سلیقهها در انتخابات بعدی، زمینه بروز بیشتری پیدا کرد. از انتخابات مجلسدوم، شورای نگهبان به مرحله تشخیص صلاحیت فرآیند انتخابات اضافه شد و تعدادزیادی بهجز اعضای ائتلاف بزرگ مجلس اول، رد صلاحیت شدند و این اتفاق آغاز رقابت درونخانوادگی در جمهوریاسلامی بود؛ رقابتی که بین همان گروهها برگزار شد و در حالیکه فهرست 30نفره ائتلاف بزرگ برای تهران منتشر شده بود، موتلفهایها از طیف راست و دفتر تحکیم وحدت از طیف چپ، فهرستهای جداگانهای منتشر کردند که در کنار گزینههای مشترک با ائتلاف، گزینههای اختصاصی خود را نیز در آن آورده بودند.
انتخابات سوم؛ آغاز تقابل
انتخابات مجلسسوم در سال66 و در شرایطی برگزار شد که هر دوحزب جمهوریاسلامی و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، تحتتاثیر اختلافات داخلی طیفهای مختلف این دوتشکل منحل شده بود. در این شرایط، بار تشکیلاتی طیف حاکم بر دوش جامعه روحانیت مبارز افتاده بود. جامعه روحانیت باید در این سال در کنار همه مسوولیتهای بهجامانده از دوتشکیلات منحلشده، اختلافات و تقابلهای باقیمانده از این دوتشکل را نیز درون خود حلوفصل میکرد؛ کاری که از عهده آنها خارج بود و در نهایت فهرست «مجمع روحانیون مبارز» از سوی بخش منشعبشده روحانیت مبارز، منتشر شد تا اولین انشعاب و تقابل درونخانوادگی در جمهوریاسلامی شکل بگیرد. فهرست 30نفره هریک از این دوتشکل که در آن زمان، همه افراد نزدیک به خود را در گروههای دیگر گرد خود جمع کرده بودند، 12نام مشترک داشت که هاشمیرفسنجانی، حسنروحانی، مهدی کروبی، محمود دعایی و مصطفی معین از جمله آنها بودند. نتیجه این انتخابات برای جناحراستیها شوکهکننده بود؛ از بین 18نامزد اختصاصی مجمع روحانیون مبارز، 16نفر به مجلس را پیدا کردند و از جمع 12نامزد مشترک هر دوفهرست هم 11نفر راهی مجلس شدند تا سهم راستیها از پیروزی نامزدهای اختصاصیشان فقط سهنام شود: رجاییخراسانی، محمد یزدی و ناطقنوری. در شهرستانها هم اوضاع بر همین منوال بود و دوسوم مجلس در اختیار جناح چپ قرار گرفت.
انتخابات چهارم؛ تغییر شرایط
تا قبل از سال68 و رحلت امام، جناح چپ و مجمع روحانیون با توجه به حضور تعداد قابلتوجهی از روحانیون نزدیک به حضرت امام(ره) و همچنین با در اختیارداشتن اکثریت مجلس سوم و دولت مهندس موسوی، در حقیقت جناح حاکم به شمار میرفت؛ اگرچه جناح راست و جامعه روحانیت مبارز نیز چیزی از یکجناح حاکم کم نداشتند و با در اختیارداشتن بسیاری از بنیادها و نهادها و نیز با روابط نزدیکی که با محافل سنتی بازار داشتند، یک پای جدی نظام سیاسی و مدیریتی کشور به شمار میرفتند. در عینحال، در سالهای پیش از رحلت بنیانگذار انقلاب، شرایط سیاسی خاص کشور نظیر جنگ و شرایط دشوار پایان آن، پذیرش قطعنامه و وضعیت اقتصادی بحرانی سالهای67 و 68، دیگر مجالی برای بروز رقابتهای سیاسی و جناحی باقی نگذاشته بود. با وجود این، دوگانگیها و اختلافنظرها در همین سالها نیز کموبیش ادامه داشت و پس از درگذشت امام(ره)، رنگوبوی جدیدی نیز به خود گرفت. انتخاب آیتاللهخامنهای به رهبری، انتخاب آیتاللههاشمیرفسنجانی به ریاستجمهوری و کمی بعد تغییر رییس قوهقضاییه به طور کامل، آرایش قوای سهگانه را به سمت تغییر برد اما دوسال طول کشید تا این تغییر در انتخابات مجلسچهارم در ابتدای سال70 کامل شود. این انتخابات با ردصلاحیت گسترده جناح چپ توسط شورای نگهبان همراه شد. این مساله با اعمال نوع جدیدی از نظارت که بعدها به نظارت استصوابی مشهور شد، اتفاق افتاد. اعمال اینگونه نظارت در جریان انتخابات مجلسچهارم، منجر به ردصلاحیت بسیاری از کاندیداهای جناح چپ و از سوی دیگر با استقبال و حمایت طیف راست روبهرو شد. ردصلاحیتهای گسترده که اعتراض مجمع روحانیون را برانگیخته بود، سبب شد تا این تشکل طی نامهای اعتراض خود را نسبت به بروز این اتفاق، اعلام کند. جناح راست در قالب جامعه روحانیت مبارز با بهرهمندی از فضای بدون رقیب و محرومیت جناح چپ با شعار پیروی از خط امام، اطاعت از رهبری و حمایت از هاشمی، به صحنه انتخابات آمد و فهرستی را در انتخابات مجلس چهارم ارایه کرد که مورد حمایت تشکلهای همسو با جامعه روحانیت مبارز چون جامعه اسلامی فرهنگیان، جامعه اسلامی مهندسین، جامعه زینب(س)، جامعه اصناف و بازار و جمعیت موتلفه نیز واقع شد. این گروهها چندی بعد، با نام «تشکلهای اسلامی همسو» در صحنه سیاسی کشور شناخته شدند. پس از اعلام نتایج انتخابات مجلسچهارم، مجمع روحانیون فعالیت سیاسی خود را تا ایجاد شرایط مساعد تعطیل کرد.
انتخابات پنجم؛ تولد تکنوکراتها
غیبت طولانیمدت مجمع روحانیون مبارز تا برگزاری پنجمین دوره انتخابات مجلس ادامه پیدا کرد و بهاینترتیب، برای چهارسال، تنها جناح راست در فضای سیاسی کشور فعالیت داشت. اما در آستانه انتخابات مجلس پنجم «کارگزاران سازندگی» با ابراز نگرانی از تداوم تکصدایی در کشور اعلام موجودیت کرد. در حالی که تلاشهای آیتاللههاشمیرفسنجانی، رییسجمهوری وقت و آیتاللهمهدویکنی (دبیرکل جامعه روحانیت مبارز) برای به صحنهآوردن مجمع روحانیون مبارز در انتخابات مجلس پنجم ناکام مانده بود و تشکلهای همسو با جامعه روحانیت مبارز میپنداشتند با کناررفتن رقیب، شرایط بینظیری برای پیروزی در انتخابات به دست آوردهاند، جمعی از مدیران دولتی پس از برگزاری سلسله جلساتی با موافقت رییسجمهوری وقت، تشکلی را با عنوان کارگزاران سازندگی بنا نهادند. اعلام موجودیت کارگزاران با مقاومت و انتقاد شدید نمایندگان مجلس چهارم روبهرو شد. در آن سو، جناح چپ هم اگرچه در جریان انتخابات مجلس پنجم در قالب ائتلاف و فهرست مشترک نیرویی معرفی نکرد، اما مجمع روحانیون مبارز مانع فعالیت هیچیک از گروههای همراه خود نشده بود. جامعه روحانیت مبارز، کارگزاران و ائتلاف گروههای خط امام(ره) رقبای اصلی در انتخابات مجلسپنجم بودند. مهدی کروبی اما با حمایت از کارگزاران در مصاحبهای از این گروه با عنوان نیروهای انقلابی معتقد به نظام و خدمتگزار به مردم نام برد و در ازای کنارهگیری مجمع روحانیون، جمعیت دفاع از ارزشهای انقلابی با چهره شاخص خود، محمد محمدیریشهری، اعلام موجودیت و فهرست نامزدهای خود را ارایه کرد. در نهایت، رقابت انتخاباتی در قالب چهار فهرست ائتلاف خط امام(ره)، جامعه روحانیت مبارز، گروه کارگزاران و جمعیت دفاع از ارزشهای انقلاب، آغاز شد و به پیروزی نهچندان قاطع ائتلاف نیروهای همسو انجامید. در جریان انتخابات مجلس بود که جناح چپ با بازنگری کامل در رفتار سیاسی خود در دوران غیبت از عرصه سیاسی، توانست به بازسازی خود بپردازد و پس از ائتلاف با کارگزاران سازندگی، آغاز مجلس پنجم را بهعنوان راه بازگشت خود به عرصه سیاست انتخاب کند.
انتخابات ششم؛ سرمستی و گسست
انتخابات مجلسششم اما در شرایطی برگزار شد که همهچیز در فضای سیاسی با گذشته تفاوت داشت. دومخرداد در ایران به وقوع پیوسته و همهچیز را تغییر داده بود. آن هنگام دیگر نه مجمعروحانیون و کارگزاران سازندگی که جمعی از نیروهای نزدیک به رییسجمهور وقت یعنی خاتمی، پیشگامان رقابت با جناح راست بودند. جناح چپ در کنار مجمعروحانیون که طیف سنتی این جناح محسوب میشد، کارگزاران را بهعنوان تکنوکراتهای میانهرو و جبهه مشارکت، سازمان مجاهدین و دفتر تحکیم را نیز بهعنوان مثلث پیشرو خود به جامعه عرضه میکرد. جبهه مشارکت ایران اسلامی که مجوز فعالیت رسمی خود را در سال77 دریافت کرده بود، سال78 با شعار ایران برای همه ایرانیان و معنویت، عدالت و آزادی وارد عرصه انتخابات شد. همزمان با مشارکت، سایر گروههای جناح چپ هم در قالب ائتلاف دومخرداد در صحنه انتخابات حاضر شدند و در نهایت یک فهرست 25نفره مشترک را منتشر کردند. اما در آنسو، جامعه روحانیت مبارز بهعنوان مهمترین گروه جناحی که پس از آن زمان جناح محافظهکار نامیده میشد، برخلاف ادوار گذشته مجلس از ارایه فهرست برای شهرستانها خودداری کرد. تشکلهای همسو با این جناح نیز که اینبار با نام ائتلاف گروههای خط امام و رهبری به میدان آمده بودند تا آخرین روز پیش از رایگیری از انتشار فهرست انتخاباتی خودداری کردند.
اما یک تغییر آرایش دیگر نیز در این انتخابات رخ داد که زمینه را برای تحولات بعدی فراهم کرد؛ جناح محافظهکار که تا پیش از این از جمله منتقدان کارگزاران به شمار میرفتند، در آستانه انتخابات حمایت خود را از آیتاللههاشمی که پس از دوران ریاستجمهوریاش برای نمایندگی مجلس از حوزه تهران کاندیدا شده بود، اعلام کرد. این حمایت در حالی انجام میشد که در ماههای قبل از انتخابات، هاشمی بهشدت از سوی بخشی از گروهها و مطبوعات دومخرداد مورد انتقاد و حتی تخریب قرار گرفته بود و در نهایت هم در فهرست گروههای اصلاحطلب قرار نگرفت. در آن مقطع زمانی، علاوه بر حمایت جریان محافظهکار از آیتاللههاشمی، کارگزاران نیز به حمایت قاطع از وی پرداخت. این البته نقطه آغاز اختلافات بود؛ چرا که بهجز مساله حضور یا عدمحضور هاشمی در فهرست که محل اختلاف کارگزاران با گروههای 16گانه دومخردادی بود، گروههای دیگر نظیر مجمع روحانیون هم رفتار مشارکتیها را برنمیتابیدند. مشارکت که حالا محبوبترین تشکل سیاسی در تمام کشور بود و رسانهها و چهرههایش فضای عمومی را به خود اختصاص داده بودند، نیازی به تامین خواستههای دیگران نمیدید و اینگونه بود که فهرستهای مختلف انتخاباتی از سوی مشارکت، کارگزاران و مجمع روحانیون منتشر شد و تقریبا همه چهرههای مشترک این فهرستها و البته چهرههای اختصاصی مشارکتیها توانستند اکثریت مجلس را در دست بگیرند. در این انتخابات، شورای نگهبان آرای تهران را مخدوش دانست و سرانجام پس از ابطال 726هزارو266رای که منجر به حذف نام علیرضا رجایی از جمع منتخبان و اضافهشدن هاشمیرفسنجانی و حداد عادل به این جمع بود، پرونده انتخابات بسته شد. در نهایت هم با انصراف هاشمی، دوچهره اصلاحطلب یعنی حضرتی و محتشمیپور در انتخابات میاندورهای به مجلسششم رفتند تا حدادعادل تنها جناحراستی در میان منتخبان تهرانی مجلسششم باشد. هرچند پیروزی گسترده در انتخابات مجلس ششم، مانع دیدهشدن اختلافات گسترده در میان گروههای اصلاحطلب شد، اما ماجرای سهمخواهیها و لجاجت در بستن فهرستهای انتخاباتی، میراثی بود که از این انتخابات به بعد، همواره برای اصلاحطلبان مشکلساز شد.
روزنامه رسالت، سومبهمن سال78 و در آستانه انتخابات مجلس هشتم از قول محمدرضا خاتمی، دبیرکل مشارکت نوشت: «اختلافات در جبهه دومخرداد بهخاطر تندرویها و سهمخواهیهاست.» در همان روز، سیدهادی خامنهای در اظهارنظری دیگر گفت: «بهدلیل مخالفت با سیاستهای پدرسالارانه احزاب کارگزاران و جبهه مشارکت، 10گروه دومخردادی ائتلاف جدیدی تشکیل دادهاند و در فهرست این ائتلاف نام رضا خاتمی، محسن میردامادی، اکبر هاشمیرفسنجانی و محمد غرضی را بهعنوان سران مشارکت و کارگزاران از فهرست خود حذف کردهاند.»
انتخابات هفتم، مرور خاطرات
انتخابات مجلس هفتم که در زمان برگزاری آن، تنها یکسالواندی از آخرین دوره ریاستجمهوری محمد خاتمی باقیمانده بود، زنگ پایان دوران اصلاحات و بازگشت راست را به صدا درآورد. همانطور هم که انتظار میرفت، نگرانیها درخصوص نحوه برگزاری این انتخابات و اثرگذاری شورای نگهبان بر آن با ردصلاحیت گسترده نمایندگان مجلسششم به واقعیت پیوست و انتخابات درحالی برگزار شد که دههانماینده اصلاحطلب مجلسششم، در اعتراض به اقدام شورای نگهبان در ردصلاحیت بیش از سههزارو600نفر از میان حدود هشتهزارو150نامزد نمایندگی مجلس استعفا داده و در صحن مجلس تحصن کرده بودند. در دورهای که قوهمجریه در اختیار اصلاحطلبان معترض به نظارت استصوابی بود، اکثر قریببهاتفاق وزرای دولت خاتمی، استانداران، معاونان و مشاوران رییسجمهور، بهشدت به ردصلاحیت گسترده نامزدهای انتخاباتی اعتراض کردند. احزاب اصلی اصلاحطلب نیز اعلام کردند در انتخابات کاندیدایی معرفی نخواهند کرد. از حدود ۴۶میلیونو۳۵۱هزارنفر واجدان شرایط شرکت، ٢٣میلیونو۷۳۵هزارنفر (حدود ۵۱درصد) در این انتخابات شرکت کردند. نسبت به دوره قبل، ۱۶درصد کاهش را نشان میداد. در این انتخابات، تشکلهای سنتی محافظهکار چون جامعه روحانیت مبارز و حزب موتلفه اسلامی از تشکل نوظهور «ائتلاف آبادگران ایران اسلامی» حمایت کردند؛ جمعیتی نوظهور که در انتخابات دومین دوره شوراها، پیروز شده و از شهردارشدن محمود احمدینژاد در تهران حمایت کرده بود. انتخابات مجلس هفتم زمینهساز دگرگونیهای بعدی در ساخت سیاسی قدرت و تلاش برای یکدستسازی مجدد آن، پس از بروز شکاف در دوران اصلاحات شد.
نگرانی از ردصلاحیتها از یکسو و حضور نهچندان پررنگ مردم در پای صندوقهای رای از سوی دیگر، از جمله علل شکست جناح چپی بود که به سختی توانسته بود پس از چندیندوره، مجلس را از دست محافظهکاران خارج کند. این درحالی بود که اسفند81 نیز انتخابات شوراها با استقبال بیرمق مردم مواجه شد و گروهی از محافظهکاران وارد شوراهای دوم شدند که چهرههای نامآشنایی نبودند. طیف جدید محافظهکار که با شعار «ایران آباد اسلامی» وارد صحنه فعالیتهای سیاسی شده بود، اینبار عزم خود را جزم کرده بود تا با جلب حمایت مردم و دوریگزیدن از نامها و شعارهای آشنای طیف سنتی این جریان، مجلس هفتم را نیز ازآن خود کند. تحقق این آرزو چندان هم دور از دسترس نمینمایاند. وقتی اکثریت جناح چپ به دلایل گوناگون نتوانستندتایید صلاحیت بگیرند، وعده بهبود وضعیت اقتصادی کشور حربهای شد که هم از حضور رقیبان در میدان انتخاباتی کاست و هم بخشی از جامعه را که رفاه اقتصادی را بر فضای باز سیاسی ترجیح میدادند، ترغیب کرد اینبار چهرههای جدید محافظهکاران را در بوته آزمایش قرار دهند. به این ترتیب، همهچیز در حال تکرارشدن بود و جناحچپیها، یکبار دیگر از دستدادن همه مجلس پس از بهدستآوردن اکثریت آن را تجربه میکردند. آنها که بعد از موفقیت در مجلسسوم، مجلسچهارم را از دست داده بودند، حالا پس از کامیابی در مجلسششم، مجلسهفتم را هم از دست میدادند تا همهچیز به بازگشت در مجلسهشتم موکول شود.
انتخابات هشتم، یاران خاتمی
جناحچپیهای سابق که حالا دیگر چندسالی بود با نام اصلاحطلبان شناخته میشدند، این را آموخته بودند که بازگشت با نیروهای میانهرو، مفیدتر از قهر با انتخاباتی است که برخیها از برگزارشدنش بدون حضور آنها راضیتر بهنظر میرسند. اینگونه بود که در آستانه انتخابات مجلسهشتم، فهرستهایی با عنوان یاران خاتمی و ائتلاف اصلاحطلبان منتشر شد اما همچنان میراث اختلافات گذشته که در نامگذاری این فهرستها نمود پیدا کرده بود، در کنار آغاز سیر صعودی جریان تازه روی کارآمده جناح راست در قامت دولت احمدینژاد، منجر به ناکامی اصلاحطلبان در این انتخابات شد. از فهرست 30نفرهای که در تهران تهیه شد و چندی بعد به گفته حسین مرعشی که رییس ستاد ائتلاف بود، نام یاران خاتمی از روی آن برداشته شد تا همه گروههای اصلاحطلب از آن حمایت کنند، تنها علیرضا محجوب به مجلس راه یافت و دیگر چهرههای اصلاحطلب مجلسهشتم به مدد اعتبار خود در شهرستانهای مختلف، از حوزههای انتخابیه دیگر به پارلمان آمدند. چهرههایی نظیر محمدرضا تابش، جمشید انصاری، علیاکبر اولیا، داریوش قنبری، سیدفاضل موسوی، نصیریقیدار و... در این مجلس توانستند یک اقلیت تا حدودی تاثیرگذار را تشکیل دهند؛ اقلیتی که رفتهرفته مواضع برخی از جناحراستیها هم در تقابل با دولت احمدینژاد به آنها نزدیک میشد. اما انتخابات سال88 و حوادث متعاقب آن، نهتنها مرزبندی بین این اقلیت و اکثریت مجلس را پررنگ کرد، بلکه باعث به انزوارفتن اقلیت و تغییر مواضع برخی از چهرههای منتسب به آن نیز شد.
مجلس نهم، قهر با انتخابات
انتخابات مجلس نهم در شرایط خاص پس از انتخابات سال88، شرایطی مانند انتخابات دورههای چهارم و هفتم داشت. ردصلاحیتهایی که دامنگیر چهرههای معتدل مجلس هشتمی نیز شد، در کنار اجتناب چهرهها و گروههای سرشناس اصلاحطلب از اعلام کاندیدا در انتخابات، همهچیز را برای رقابت جناحراستیها با هم فراهم کرد؛ رقابتی که نهایت اختلافنظر در آن، حمایت یا عدمحمایت از دولت احمدینژاد بود و به این ترتیب، برای اولینبار از زمان تشکیل دوجناح چپ و راست در ایران، ملاک تقسیمبندی اقلیت و اکثریت مجلس، دیگر چپبودن و راست بودن نبود. آنچه که اقلیت را از اکثریت جدا میکرد، حمایت یا عدم حمایت از دولت احمدینژاد بود و در این بین، آنچه از همه مهجورتر بهنظر میرسید، اصلاحطلبی بود.
مجلس دهم؛ کدام الگو؟
آنچه به اختصار در بالا بیان شد، نگاهی بود به شرایطی که اصلاحطلبان در ادوار گذشته انتخابات تجربه کردهاند. نگاهی به وضعیت فعلی اصلاحطلبان، حاکی از این است که آنها امروز نه مانند ادوار سوم و ششم میتوانند به همسوبودن دولت وقت و بازبودن فضای سیاسی تکیه کنند، نه مانند مجالس چهارم و هفتم و نهم، مجبورند راه قهر با انتخابات را برگزینند. آنها امروز در شرایطی هستند که نسبت دولت وقت با آنها را میتوان با نسبت موجود بین دولت هاشمی با مجمع روحانیون و جناح چپیها در آستانه انتخابات مجلس پنجم مقایسه کرد؛ زمانی که هاشمی دوباره مغضوب راستیها شده بود و کارگزاران برآمده از تفکر هاشمی با چپها مانوستر بهنظر میرسید. از سوی دیگر، شوراینگهبان نیز برای انتخابات آتی به نسبت انتخابات مجالس هفتم و نهم، برای ردصلاحیت شرایط متفاوتی پیشرو دارد و در نهایت میتواند همان افرادی را که در آن انتخابات مختلف به دلیل مسایل آن سالها ردصلاحیت کرده، دوباره ردصلاحیت کند. با این حساب، میتوان گفت بهترین الگو برای اصلاحطلبان در انتخابات مجلس دهم، الگوی مجلسپنجم است. در این میان، تلاش طیفهای میانهرو جناح راست برای حمایت از دولت یادآور عملکرد طیفی از جناحراستیهای مجلسچهارم است که با انشعاب از مخالفان دولت، بنیانگذار کارگزاران شدند؛ انشعابی که حالا در میان بخشی از نیروهای معتدل مجلس نهم نیز زمینههای آن وجود دارد و انتخابات مجلس دهم، میتواند موقعیت خوبی برای این رویداد باشد. در آن انتخابات، باز هم مجمع روحانیون بهصورت تمامقد وارد عرصه نشد و فهرستی بهعنوان ائتلاف نیروهای خط امام که مورد حمایت اکثر گروههای جناح چپ بود، منتشر شد که 15نامزد اختصاصی، هفتنامزد مشترک با کارگزاران (طیف راست معتدل و تکنوکرات آن زمان) و دوکاندیدای مشترک با جمعیت دفاع از ارزشهای انقلاب (به رهبری ریشهری) داشت. توافق بر سر بستن چنین فهرستی، ناشی از درک مقتضیات زمانی و محدودیتها بود؛ چیزی که اینبار هم اگر در آستانه انتخابات، اصلاحطلبان بتوانند آن را درست درک کنند، میتوانند نسبت به راهگشابودن مجلس دهم برای استمرار مسیر اصلاح امیدوار باشند. اما اگر رفتار اصلاحطلبان در انتخابات مجلس دهم، با الگوبرداری از مدل مجلسششم باشد، در شرایطی که نه دولت مستقر دولت اصلاحات است و نه رقبا در شرایط پس از دومخرداد قرار دارند، شاید مجلسدهم آخرین ایستگاه فعالیت سیاسی اصلاحطلبان شود. اما بهرهگیری از مدل مجلس پنجم، یعنی تهیه فهرستی که دارای اشتراک با راست معتدل و حامی دولت باشد، مدلی است که برای انتخاب آن باید بسیاری از مولفهها و فاکتورها را در نظر داشت و در نظرنگرفتن این مولفهها میتواند به تکرار اشتباهات اصلاحطلبان در معرفی فهرست کاندیداهای انتخابات شورای شهر سال92 بینجامد؛ فهرستی که برخی از اعضای آن با رای هواداران اصلاحات به شورا رفتند و بلافاصله راهی دیگر در پیش گرفتند. این تراژدی اگر در انتخابات مجلس دهم تکرار شود، برای اصلاحطلبان کمتر از شکست در این انتخابات هزینه نخواهد داشت. چنین است که در فاصله 17ماه مانده تا برگزاری انتخابات دهم، اصلاحطلبان بهطور عام و سیدمحمد خاتمی که امضای نهایی او پای فهرست کاندیداها، موید حمایت اصلاحطلبان از یک فهرست بهطور خاص است، انتخاب نام کاندیداهای موردحمایت خود را بهعنوان یکی از سختترین پیچهای مسیر اصلاحات پیشرو دارند.
اصلاحطلبانی که حالا پس از هشتسال گوشهنشینی در سیاست، دوباره بازگشت به متن را تمرین میکنند، سال آینده در آزمونی سخت، باید همه تجربههای گذشته خود را یکجا جمع کنند تا شاید بتوانند با عبور از موانع و رقبا، به قوه قانونگذاری راه پیدا کنند. اینکه در کارزار مهم انتخابات مجلس دهم، اصلاحطلبان با چه نگاه و رویکردی میتوانند پا به عرصه رقابت بگذارند تا هم از گزند موانع مختلف مصون باشند و هم شانس بیشتری برای کسب کرسیهای پارلمان داشته باشند، موضوعی است که اینروزها در هر جمعی، سخن از آن در میان است. مروری بر آنچه که در ادوار گذشته مجلس، در دستور کار جناح «چپ قدیم» و «اصلاحطلب فعلی» و «محافظهکار» یا «راست قدیم» و «اصولگرای فعلی» قرار داشته، یکی از ملزومات شناخت موقعیت فعلی و انتخاب بهترین روشها برای از دستنرفتن آخرین فرصتهای بازگشت اصلاحات است.
انتخابات اول؛ انقلابیون و احزاب
انتخابات اولین دوره مجلس در ایران، در سال58 برگزار شد و در آن فهرست ائتلاف بزرگ، متشکل از جامعه روحانیت مبارز قبل از انشعاب، حزب جمهوریاسلامی، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی قبل از انشعاب و انجمنهای اسلامی گوناگون، توانست در تهران 21نفر را راهی پارلمان کند و فهرست دفتر هماهنگی مردم با رییسجمهور (بنیصدر)، نهضت آزادی و دیگر فهرستهای منتسب به احزاب و گروههای مختلف جمعا 9نفر را از تهران راهی پارلمان کردند. این انتخابات در اولین سال انقلاب به نوعی وزنکشی میان نیروهای حامی و نزدیکان امامخمینی و دیگر گروهها بود و تقریبا بیشباهتترین انتخابات به ادوار بعدی مجلس بهشمار میآید.
انتخابات دوم؛ رقابت درونخانوادگی
در اسفند62 و فروردین سال63 انتخابات مجلسدوم برگزار شد. با این حال، رایزنیهای گروههای سیاسی برای انتشار فهرست مشترک از اواخر مجلس اول و قرارگرفتن در آستانه انتخابات مجلس دوم آغاز شده بود. مجلس دوم را شاید بتوان سرآغاز ارایه دیدگاهها و فهرستهای فرعی از چپ و راست دانست که این اختلاف سلیقهها در انتخابات بعدی، زمینه بروز بیشتری پیدا کرد. از انتخابات مجلسدوم، شورای نگهبان به مرحله تشخیص صلاحیت فرآیند انتخابات اضافه شد و تعدادزیادی بهجز اعضای ائتلاف بزرگ مجلس اول، رد صلاحیت شدند و این اتفاق آغاز رقابت درونخانوادگی در جمهوریاسلامی بود؛ رقابتی که بین همان گروهها برگزار شد و در حالیکه فهرست 30نفره ائتلاف بزرگ برای تهران منتشر شده بود، موتلفهایها از طیف راست و دفتر تحکیم وحدت از طیف چپ، فهرستهای جداگانهای منتشر کردند که در کنار گزینههای مشترک با ائتلاف، گزینههای اختصاصی خود را نیز در آن آورده بودند.
انتخابات سوم؛ آغاز تقابل
انتخابات مجلسسوم در سال66 و در شرایطی برگزار شد که هر دوحزب جمهوریاسلامی و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، تحتتاثیر اختلافات داخلی طیفهای مختلف این دوتشکل منحل شده بود. در این شرایط، بار تشکیلاتی طیف حاکم بر دوش جامعه روحانیت مبارز افتاده بود. جامعه روحانیت باید در این سال در کنار همه مسوولیتهای بهجامانده از دوتشکیلات منحلشده، اختلافات و تقابلهای باقیمانده از این دوتشکل را نیز درون خود حلوفصل میکرد؛ کاری که از عهده آنها خارج بود و در نهایت فهرست «مجمع روحانیون مبارز» از سوی بخش منشعبشده روحانیت مبارز، منتشر شد تا اولین انشعاب و تقابل درونخانوادگی در جمهوریاسلامی شکل بگیرد. فهرست 30نفره هریک از این دوتشکل که در آن زمان، همه افراد نزدیک به خود را در گروههای دیگر گرد خود جمع کرده بودند، 12نام مشترک داشت که هاشمیرفسنجانی، حسنروحانی، مهدی کروبی، محمود دعایی و مصطفی معین از جمله آنها بودند. نتیجه این انتخابات برای جناحراستیها شوکهکننده بود؛ از بین 18نامزد اختصاصی مجمع روحانیون مبارز، 16نفر به مجلس را پیدا کردند و از جمع 12نامزد مشترک هر دوفهرست هم 11نفر راهی مجلس شدند تا سهم راستیها از پیروزی نامزدهای اختصاصیشان فقط سهنام شود: رجاییخراسانی، محمد یزدی و ناطقنوری. در شهرستانها هم اوضاع بر همین منوال بود و دوسوم مجلس در اختیار جناح چپ قرار گرفت.
انتخابات چهارم؛ تغییر شرایط
تا قبل از سال68 و رحلت امام، جناح چپ و مجمع روحانیون با توجه به حضور تعداد قابلتوجهی از روحانیون نزدیک به حضرت امام(ره) و همچنین با در اختیارداشتن اکثریت مجلس سوم و دولت مهندس موسوی، در حقیقت جناح حاکم به شمار میرفت؛ اگرچه جناح راست و جامعه روحانیت مبارز نیز چیزی از یکجناح حاکم کم نداشتند و با در اختیارداشتن بسیاری از بنیادها و نهادها و نیز با روابط نزدیکی که با محافل سنتی بازار داشتند، یک پای جدی نظام سیاسی و مدیریتی کشور به شمار میرفتند. در عینحال، در سالهای پیش از رحلت بنیانگذار انقلاب، شرایط سیاسی خاص کشور نظیر جنگ و شرایط دشوار پایان آن، پذیرش قطعنامه و وضعیت اقتصادی بحرانی سالهای67 و 68، دیگر مجالی برای بروز رقابتهای سیاسی و جناحی باقی نگذاشته بود. با وجود این، دوگانگیها و اختلافنظرها در همین سالها نیز کموبیش ادامه داشت و پس از درگذشت امام(ره)، رنگوبوی جدیدی نیز به خود گرفت. انتخاب آیتاللهخامنهای به رهبری، انتخاب آیتاللههاشمیرفسنجانی به ریاستجمهوری و کمی بعد تغییر رییس قوهقضاییه به طور کامل، آرایش قوای سهگانه را به سمت تغییر برد اما دوسال طول کشید تا این تغییر در انتخابات مجلسچهارم در ابتدای سال70 کامل شود. این انتخابات با ردصلاحیت گسترده جناح چپ توسط شورای نگهبان همراه شد. این مساله با اعمال نوع جدیدی از نظارت که بعدها به نظارت استصوابی مشهور شد، اتفاق افتاد. اعمال اینگونه نظارت در جریان انتخابات مجلسچهارم، منجر به ردصلاحیت بسیاری از کاندیداهای جناح چپ و از سوی دیگر با استقبال و حمایت طیف راست روبهرو شد. ردصلاحیتهای گسترده که اعتراض مجمع روحانیون را برانگیخته بود، سبب شد تا این تشکل طی نامهای اعتراض خود را نسبت به بروز این اتفاق، اعلام کند. جناح راست در قالب جامعه روحانیت مبارز با بهرهمندی از فضای بدون رقیب و محرومیت جناح چپ با شعار پیروی از خط امام، اطاعت از رهبری و حمایت از هاشمی، به صحنه انتخابات آمد و فهرستی را در انتخابات مجلس چهارم ارایه کرد که مورد حمایت تشکلهای همسو با جامعه روحانیت مبارز چون جامعه اسلامی فرهنگیان، جامعه اسلامی مهندسین، جامعه زینب(س)، جامعه اصناف و بازار و جمعیت موتلفه نیز واقع شد. این گروهها چندی بعد، با نام «تشکلهای اسلامی همسو» در صحنه سیاسی کشور شناخته شدند. پس از اعلام نتایج انتخابات مجلسچهارم، مجمع روحانیون فعالیت سیاسی خود را تا ایجاد شرایط مساعد تعطیل کرد.
انتخابات پنجم؛ تولد تکنوکراتها
غیبت طولانیمدت مجمع روحانیون مبارز تا برگزاری پنجمین دوره انتخابات مجلس ادامه پیدا کرد و بهاینترتیب، برای چهارسال، تنها جناح راست در فضای سیاسی کشور فعالیت داشت. اما در آستانه انتخابات مجلس پنجم «کارگزاران سازندگی» با ابراز نگرانی از تداوم تکصدایی در کشور اعلام موجودیت کرد. در حالی که تلاشهای آیتاللههاشمیرفسنجانی، رییسجمهوری وقت و آیتاللهمهدویکنی (دبیرکل جامعه روحانیت مبارز) برای به صحنهآوردن مجمع روحانیون مبارز در انتخابات مجلس پنجم ناکام مانده بود و تشکلهای همسو با جامعه روحانیت مبارز میپنداشتند با کناررفتن رقیب، شرایط بینظیری برای پیروزی در انتخابات به دست آوردهاند، جمعی از مدیران دولتی پس از برگزاری سلسله جلساتی با موافقت رییسجمهوری وقت، تشکلی را با عنوان کارگزاران سازندگی بنا نهادند. اعلام موجودیت کارگزاران با مقاومت و انتقاد شدید نمایندگان مجلس چهارم روبهرو شد. در آن سو، جناح چپ هم اگرچه در جریان انتخابات مجلس پنجم در قالب ائتلاف و فهرست مشترک نیرویی معرفی نکرد، اما مجمع روحانیون مبارز مانع فعالیت هیچیک از گروههای همراه خود نشده بود. جامعه روحانیت مبارز، کارگزاران و ائتلاف گروههای خط امام(ره) رقبای اصلی در انتخابات مجلسپنجم بودند. مهدی کروبی اما با حمایت از کارگزاران در مصاحبهای از این گروه با عنوان نیروهای انقلابی معتقد به نظام و خدمتگزار به مردم نام برد و در ازای کنارهگیری مجمع روحانیون، جمعیت دفاع از ارزشهای انقلابی با چهره شاخص خود، محمد محمدیریشهری، اعلام موجودیت و فهرست نامزدهای خود را ارایه کرد. در نهایت، رقابت انتخاباتی در قالب چهار فهرست ائتلاف خط امام(ره)، جامعه روحانیت مبارز، گروه کارگزاران و جمعیت دفاع از ارزشهای انقلاب، آغاز شد و به پیروزی نهچندان قاطع ائتلاف نیروهای همسو انجامید. در جریان انتخابات مجلس بود که جناح چپ با بازنگری کامل در رفتار سیاسی خود در دوران غیبت از عرصه سیاسی، توانست به بازسازی خود بپردازد و پس از ائتلاف با کارگزاران سازندگی، آغاز مجلس پنجم را بهعنوان راه بازگشت خود به عرصه سیاست انتخاب کند.
انتخابات ششم؛ سرمستی و گسست
انتخابات مجلسششم اما در شرایطی برگزار شد که همهچیز در فضای سیاسی با گذشته تفاوت داشت. دومخرداد در ایران به وقوع پیوسته و همهچیز را تغییر داده بود. آن هنگام دیگر نه مجمعروحانیون و کارگزاران سازندگی که جمعی از نیروهای نزدیک به رییسجمهور وقت یعنی خاتمی، پیشگامان رقابت با جناح راست بودند. جناح چپ در کنار مجمعروحانیون که طیف سنتی این جناح محسوب میشد، کارگزاران را بهعنوان تکنوکراتهای میانهرو و جبهه مشارکت، سازمان مجاهدین و دفتر تحکیم را نیز بهعنوان مثلث پیشرو خود به جامعه عرضه میکرد. جبهه مشارکت ایران اسلامی که مجوز فعالیت رسمی خود را در سال77 دریافت کرده بود، سال78 با شعار ایران برای همه ایرانیان و معنویت، عدالت و آزادی وارد عرصه انتخابات شد. همزمان با مشارکت، سایر گروههای جناح چپ هم در قالب ائتلاف دومخرداد در صحنه انتخابات حاضر شدند و در نهایت یک فهرست 25نفره مشترک را منتشر کردند. اما در آنسو، جامعه روحانیت مبارز بهعنوان مهمترین گروه جناحی که پس از آن زمان جناح محافظهکار نامیده میشد، برخلاف ادوار گذشته مجلس از ارایه فهرست برای شهرستانها خودداری کرد. تشکلهای همسو با این جناح نیز که اینبار با نام ائتلاف گروههای خط امام و رهبری به میدان آمده بودند تا آخرین روز پیش از رایگیری از انتشار فهرست انتخاباتی خودداری کردند.
اما یک تغییر آرایش دیگر نیز در این انتخابات رخ داد که زمینه را برای تحولات بعدی فراهم کرد؛ جناح محافظهکار که تا پیش از این از جمله منتقدان کارگزاران به شمار میرفتند، در آستانه انتخابات حمایت خود را از آیتاللههاشمی که پس از دوران ریاستجمهوریاش برای نمایندگی مجلس از حوزه تهران کاندیدا شده بود، اعلام کرد. این حمایت در حالی انجام میشد که در ماههای قبل از انتخابات، هاشمی بهشدت از سوی بخشی از گروهها و مطبوعات دومخرداد مورد انتقاد و حتی تخریب قرار گرفته بود و در نهایت هم در فهرست گروههای اصلاحطلب قرار نگرفت. در آن مقطع زمانی، علاوه بر حمایت جریان محافظهکار از آیتاللههاشمی، کارگزاران نیز به حمایت قاطع از وی پرداخت. این البته نقطه آغاز اختلافات بود؛ چرا که بهجز مساله حضور یا عدمحضور هاشمی در فهرست که محل اختلاف کارگزاران با گروههای 16گانه دومخردادی بود، گروههای دیگر نظیر مجمع روحانیون هم رفتار مشارکتیها را برنمیتابیدند. مشارکت که حالا محبوبترین تشکل سیاسی در تمام کشور بود و رسانهها و چهرههایش فضای عمومی را به خود اختصاص داده بودند، نیازی به تامین خواستههای دیگران نمیدید و اینگونه بود که فهرستهای مختلف انتخاباتی از سوی مشارکت، کارگزاران و مجمع روحانیون منتشر شد و تقریبا همه چهرههای مشترک این فهرستها و البته چهرههای اختصاصی مشارکتیها توانستند اکثریت مجلس را در دست بگیرند. در این انتخابات، شورای نگهبان آرای تهران را مخدوش دانست و سرانجام پس از ابطال 726هزارو266رای که منجر به حذف نام علیرضا رجایی از جمع منتخبان و اضافهشدن هاشمیرفسنجانی و حداد عادل به این جمع بود، پرونده انتخابات بسته شد. در نهایت هم با انصراف هاشمی، دوچهره اصلاحطلب یعنی حضرتی و محتشمیپور در انتخابات میاندورهای به مجلسششم رفتند تا حدادعادل تنها جناحراستی در میان منتخبان تهرانی مجلسششم باشد. هرچند پیروزی گسترده در انتخابات مجلس ششم، مانع دیدهشدن اختلافات گسترده در میان گروههای اصلاحطلب شد، اما ماجرای سهمخواهیها و لجاجت در بستن فهرستهای انتخاباتی، میراثی بود که از این انتخابات به بعد، همواره برای اصلاحطلبان مشکلساز شد.
روزنامه رسالت، سومبهمن سال78 و در آستانه انتخابات مجلس هشتم از قول محمدرضا خاتمی، دبیرکل مشارکت نوشت: «اختلافات در جبهه دومخرداد بهخاطر تندرویها و سهمخواهیهاست.» در همان روز، سیدهادی خامنهای در اظهارنظری دیگر گفت: «بهدلیل مخالفت با سیاستهای پدرسالارانه احزاب کارگزاران و جبهه مشارکت، 10گروه دومخردادی ائتلاف جدیدی تشکیل دادهاند و در فهرست این ائتلاف نام رضا خاتمی، محسن میردامادی، اکبر هاشمیرفسنجانی و محمد غرضی را بهعنوان سران مشارکت و کارگزاران از فهرست خود حذف کردهاند.»
انتخابات هفتم، مرور خاطرات
انتخابات مجلس هفتم که در زمان برگزاری آن، تنها یکسالواندی از آخرین دوره ریاستجمهوری محمد خاتمی باقیمانده بود، زنگ پایان دوران اصلاحات و بازگشت راست را به صدا درآورد. همانطور هم که انتظار میرفت، نگرانیها درخصوص نحوه برگزاری این انتخابات و اثرگذاری شورای نگهبان بر آن با ردصلاحیت گسترده نمایندگان مجلسششم به واقعیت پیوست و انتخابات درحالی برگزار شد که دههانماینده اصلاحطلب مجلسششم، در اعتراض به اقدام شورای نگهبان در ردصلاحیت بیش از سههزارو600نفر از میان حدود هشتهزارو150نامزد نمایندگی مجلس استعفا داده و در صحن مجلس تحصن کرده بودند. در دورهای که قوهمجریه در اختیار اصلاحطلبان معترض به نظارت استصوابی بود، اکثر قریببهاتفاق وزرای دولت خاتمی، استانداران، معاونان و مشاوران رییسجمهور، بهشدت به ردصلاحیت گسترده نامزدهای انتخاباتی اعتراض کردند. احزاب اصلی اصلاحطلب نیز اعلام کردند در انتخابات کاندیدایی معرفی نخواهند کرد. از حدود ۴۶میلیونو۳۵۱هزارنفر واجدان شرایط شرکت، ٢٣میلیونو۷۳۵هزارنفر (حدود ۵۱درصد) در این انتخابات شرکت کردند. نسبت به دوره قبل، ۱۶درصد کاهش را نشان میداد. در این انتخابات، تشکلهای سنتی محافظهکار چون جامعه روحانیت مبارز و حزب موتلفه اسلامی از تشکل نوظهور «ائتلاف آبادگران ایران اسلامی» حمایت کردند؛ جمعیتی نوظهور که در انتخابات دومین دوره شوراها، پیروز شده و از شهردارشدن محمود احمدینژاد در تهران حمایت کرده بود. انتخابات مجلس هفتم زمینهساز دگرگونیهای بعدی در ساخت سیاسی قدرت و تلاش برای یکدستسازی مجدد آن، پس از بروز شکاف در دوران اصلاحات شد.
نگرانی از ردصلاحیتها از یکسو و حضور نهچندان پررنگ مردم در پای صندوقهای رای از سوی دیگر، از جمله علل شکست جناح چپی بود که به سختی توانسته بود پس از چندیندوره، مجلس را از دست محافظهکاران خارج کند. این درحالی بود که اسفند81 نیز انتخابات شوراها با استقبال بیرمق مردم مواجه شد و گروهی از محافظهکاران وارد شوراهای دوم شدند که چهرههای نامآشنایی نبودند. طیف جدید محافظهکار که با شعار «ایران آباد اسلامی» وارد صحنه فعالیتهای سیاسی شده بود، اینبار عزم خود را جزم کرده بود تا با جلب حمایت مردم و دوریگزیدن از نامها و شعارهای آشنای طیف سنتی این جریان، مجلس هفتم را نیز ازآن خود کند. تحقق این آرزو چندان هم دور از دسترس نمینمایاند. وقتی اکثریت جناح چپ به دلایل گوناگون نتوانستندتایید صلاحیت بگیرند، وعده بهبود وضعیت اقتصادی کشور حربهای شد که هم از حضور رقیبان در میدان انتخاباتی کاست و هم بخشی از جامعه را که رفاه اقتصادی را بر فضای باز سیاسی ترجیح میدادند، ترغیب کرد اینبار چهرههای جدید محافظهکاران را در بوته آزمایش قرار دهند. به این ترتیب، همهچیز در حال تکرارشدن بود و جناحچپیها، یکبار دیگر از دستدادن همه مجلس پس از بهدستآوردن اکثریت آن را تجربه میکردند. آنها که بعد از موفقیت در مجلسسوم، مجلسچهارم را از دست داده بودند، حالا پس از کامیابی در مجلسششم، مجلسهفتم را هم از دست میدادند تا همهچیز به بازگشت در مجلسهشتم موکول شود.
انتخابات هشتم، یاران خاتمی
جناحچپیهای سابق که حالا دیگر چندسالی بود با نام اصلاحطلبان شناخته میشدند، این را آموخته بودند که بازگشت با نیروهای میانهرو، مفیدتر از قهر با انتخاباتی است که برخیها از برگزارشدنش بدون حضور آنها راضیتر بهنظر میرسند. اینگونه بود که در آستانه انتخابات مجلسهشتم، فهرستهایی با عنوان یاران خاتمی و ائتلاف اصلاحطلبان منتشر شد اما همچنان میراث اختلافات گذشته که در نامگذاری این فهرستها نمود پیدا کرده بود، در کنار آغاز سیر صعودی جریان تازه روی کارآمده جناح راست در قامت دولت احمدینژاد، منجر به ناکامی اصلاحطلبان در این انتخابات شد. از فهرست 30نفرهای که در تهران تهیه شد و چندی بعد به گفته حسین مرعشی که رییس ستاد ائتلاف بود، نام یاران خاتمی از روی آن برداشته شد تا همه گروههای اصلاحطلب از آن حمایت کنند، تنها علیرضا محجوب به مجلس راه یافت و دیگر چهرههای اصلاحطلب مجلسهشتم به مدد اعتبار خود در شهرستانهای مختلف، از حوزههای انتخابیه دیگر به پارلمان آمدند. چهرههایی نظیر محمدرضا تابش، جمشید انصاری، علیاکبر اولیا، داریوش قنبری، سیدفاضل موسوی، نصیریقیدار و... در این مجلس توانستند یک اقلیت تا حدودی تاثیرگذار را تشکیل دهند؛ اقلیتی که رفتهرفته مواضع برخی از جناحراستیها هم در تقابل با دولت احمدینژاد به آنها نزدیک میشد. اما انتخابات سال88 و حوادث متعاقب آن، نهتنها مرزبندی بین این اقلیت و اکثریت مجلس را پررنگ کرد، بلکه باعث به انزوارفتن اقلیت و تغییر مواضع برخی از چهرههای منتسب به آن نیز شد.
مجلس نهم، قهر با انتخابات
انتخابات مجلس نهم در شرایط خاص پس از انتخابات سال88، شرایطی مانند انتخابات دورههای چهارم و هفتم داشت. ردصلاحیتهایی که دامنگیر چهرههای معتدل مجلس هشتمی نیز شد، در کنار اجتناب چهرهها و گروههای سرشناس اصلاحطلب از اعلام کاندیدا در انتخابات، همهچیز را برای رقابت جناحراستیها با هم فراهم کرد؛ رقابتی که نهایت اختلافنظر در آن، حمایت یا عدمحمایت از دولت احمدینژاد بود و به این ترتیب، برای اولینبار از زمان تشکیل دوجناح چپ و راست در ایران، ملاک تقسیمبندی اقلیت و اکثریت مجلس، دیگر چپبودن و راست بودن نبود. آنچه که اقلیت را از اکثریت جدا میکرد، حمایت یا عدم حمایت از دولت احمدینژاد بود و در این بین، آنچه از همه مهجورتر بهنظر میرسید، اصلاحطلبی بود.
مجلس دهم؛ کدام الگو؟
آنچه به اختصار در بالا بیان شد، نگاهی بود به شرایطی که اصلاحطلبان در ادوار گذشته انتخابات تجربه کردهاند. نگاهی به وضعیت فعلی اصلاحطلبان، حاکی از این است که آنها امروز نه مانند ادوار سوم و ششم میتوانند به همسوبودن دولت وقت و بازبودن فضای سیاسی تکیه کنند، نه مانند مجالس چهارم و هفتم و نهم، مجبورند راه قهر با انتخابات را برگزینند. آنها امروز در شرایطی هستند که نسبت دولت وقت با آنها را میتوان با نسبت موجود بین دولت هاشمی با مجمع روحانیون و جناح چپیها در آستانه انتخابات مجلس پنجم مقایسه کرد؛ زمانی که هاشمی دوباره مغضوب راستیها شده بود و کارگزاران برآمده از تفکر هاشمی با چپها مانوستر بهنظر میرسید. از سوی دیگر، شوراینگهبان نیز برای انتخابات آتی به نسبت انتخابات مجالس هفتم و نهم، برای ردصلاحیت شرایط متفاوتی پیشرو دارد و در نهایت میتواند همان افرادی را که در آن انتخابات مختلف به دلیل مسایل آن سالها ردصلاحیت کرده، دوباره ردصلاحیت کند. با این حساب، میتوان گفت بهترین الگو برای اصلاحطلبان در انتخابات مجلس دهم، الگوی مجلسپنجم است. در این میان، تلاش طیفهای میانهرو جناح راست برای حمایت از دولت یادآور عملکرد طیفی از جناحراستیهای مجلسچهارم است که با انشعاب از مخالفان دولت، بنیانگذار کارگزاران شدند؛ انشعابی که حالا در میان بخشی از نیروهای معتدل مجلس نهم نیز زمینههای آن وجود دارد و انتخابات مجلس دهم، میتواند موقعیت خوبی برای این رویداد باشد. در آن انتخابات، باز هم مجمع روحانیون بهصورت تمامقد وارد عرصه نشد و فهرستی بهعنوان ائتلاف نیروهای خط امام که مورد حمایت اکثر گروههای جناح چپ بود، منتشر شد که 15نامزد اختصاصی، هفتنامزد مشترک با کارگزاران (طیف راست معتدل و تکنوکرات آن زمان) و دوکاندیدای مشترک با جمعیت دفاع از ارزشهای انقلاب (به رهبری ریشهری) داشت. توافق بر سر بستن چنین فهرستی، ناشی از درک مقتضیات زمانی و محدودیتها بود؛ چیزی که اینبار هم اگر در آستانه انتخابات، اصلاحطلبان بتوانند آن را درست درک کنند، میتوانند نسبت به راهگشابودن مجلس دهم برای استمرار مسیر اصلاح امیدوار باشند. اما اگر رفتار اصلاحطلبان در انتخابات مجلس دهم، با الگوبرداری از مدل مجلسششم باشد، در شرایطی که نه دولت مستقر دولت اصلاحات است و نه رقبا در شرایط پس از دومخرداد قرار دارند، شاید مجلسدهم آخرین ایستگاه فعالیت سیاسی اصلاحطلبان شود. اما بهرهگیری از مدل مجلس پنجم، یعنی تهیه فهرستی که دارای اشتراک با راست معتدل و حامی دولت باشد، مدلی است که برای انتخاب آن باید بسیاری از مولفهها و فاکتورها را در نظر داشت و در نظرنگرفتن این مولفهها میتواند به تکرار اشتباهات اصلاحطلبان در معرفی فهرست کاندیداهای انتخابات شورای شهر سال92 بینجامد؛ فهرستی که برخی از اعضای آن با رای هواداران اصلاحات به شورا رفتند و بلافاصله راهی دیگر در پیش گرفتند. این تراژدی اگر در انتخابات مجلس دهم تکرار شود، برای اصلاحطلبان کمتر از شکست در این انتخابات هزینه نخواهد داشت. چنین است که در فاصله 17ماه مانده تا برگزاری انتخابات دهم، اصلاحطلبان بهطور عام و سیدمحمد خاتمی که امضای نهایی او پای فهرست کاندیداها، موید حمایت اصلاحطلبان از یک فهرست بهطور خاص است، انتخاب نام کاندیداهای موردحمایت خود را بهعنوان یکی از سختترین پیچهای مسیر اصلاحات پیشرو دارند.
انتخابات اول؛ انقلابیون و احزاب
انتخابات اولین دوره مجلس در ایران، در سال58 برگزار شد و در آن فهرست ائتلاف بزرگ، متشکل از جامعه روحانیت مبارز قبل از انشعاب، حزب جمهوریاسلامی، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی قبل از انشعاب و انجمنهای اسلامی گوناگون، توانست در تهران 21نفر را راهی پارلمان کند و فهرست دفتر هماهنگی مردم با رییسجمهور (بنیصدر)، نهضت آزادی و دیگر فهرستهای منتسب به احزاب و گروههای مختلف جمعا 9نفر را از تهران راهی پارلمان کردند. این انتخابات در اولین سال انقلاب به نوعی وزنکشی میان نیروهای حامی و نزدیکان امامخمینی و دیگر گروهها بود و تقریبا بیشباهتترین انتخابات به ادوار بعدی مجلس بهشمار میآید.
انتخابات دوم؛ رقابت درونخانوادگی
در اسفند62 و فروردین سال63 انتخابات مجلسدوم برگزار شد. با این حال، رایزنیهای گروههای سیاسی برای انتشار فهرست مشترک از اواخر مجلس اول و قرارگرفتن در آستانه انتخابات مجلس دوم آغاز شده بود. مجلس دوم را شاید بتوان سرآغاز ارایه دیدگاهها و فهرستهای فرعی از چپ و راست دانست که این اختلاف سلیقهها در انتخابات بعدی، زمینه بروز بیشتری پیدا کرد. از انتخابات مجلسدوم، شورای نگهبان به مرحله تشخیص صلاحیت فرآیند انتخابات اضافه شد و تعدادزیادی بهجز اعضای ائتلاف بزرگ مجلس اول، رد صلاحیت شدند و این اتفاق آغاز رقابت درونخانوادگی در جمهوریاسلامی بود؛ رقابتی که بین همان گروهها برگزار شد و در حالیکه فهرست 30نفره ائتلاف بزرگ برای تهران منتشر شده بود، موتلفهایها از طیف راست و دفتر تحکیم وحدت از طیف چپ، فهرستهای جداگانهای منتشر کردند که در کنار گزینههای مشترک با ائتلاف، گزینههای اختصاصی خود را نیز در آن آورده بودند.
انتخابات سوم؛ آغاز تقابل
انتخابات مجلسسوم در سال66 و در شرایطی برگزار شد که هر دوحزب جمهوریاسلامی و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، تحتتاثیر اختلافات داخلی طیفهای مختلف این دوتشکل منحل شده بود. در این شرایط، بار تشکیلاتی طیف حاکم بر دوش جامعه روحانیت مبارز افتاده بود. جامعه روحانیت باید در این سال در کنار همه مسوولیتهای بهجامانده از دوتشکیلات منحلشده، اختلافات و تقابلهای باقیمانده از این دوتشکل را نیز درون خود حلوفصل میکرد؛ کاری که از عهده آنها خارج بود و در نهایت فهرست «مجمع روحانیون مبارز» از سوی بخش منشعبشده روحانیت مبارز، منتشر شد تا اولین انشعاب و تقابل درونخانوادگی در جمهوریاسلامی شکل بگیرد. فهرست 30نفره هریک از این دوتشکل که در آن زمان، همه افراد نزدیک به خود را در گروههای دیگر گرد خود جمع کرده بودند، 12نام مشترک داشت که هاشمیرفسنجانی، حسنروحانی، مهدی کروبی، محمود دعایی و مصطفی معین از جمله آنها بودند. نتیجه این انتخابات برای جناحراستیها شوکهکننده بود؛ از بین 18نامزد اختصاصی مجمع روحانیون مبارز، 16نفر به مجلس را پیدا کردند و از جمع 12نامزد مشترک هر دوفهرست هم 11نفر راهی مجلس شدند تا سهم راستیها از پیروزی نامزدهای اختصاصیشان فقط سهنام شود: رجاییخراسانی، محمد یزدی و ناطقنوری. در شهرستانها هم اوضاع بر همین منوال بود و دوسوم مجلس در اختیار جناح چپ قرار گرفت.
انتخابات چهارم؛ تغییر شرایط
تا قبل از سال68 و رحلت امام، جناح چپ و مجمع روحانیون با توجه به حضور تعداد قابلتوجهی از روحانیون نزدیک به حضرت امام(ره) و همچنین با در اختیارداشتن اکثریت مجلس سوم و دولت مهندس موسوی، در حقیقت جناح حاکم به شمار میرفت؛ اگرچه جناح راست و جامعه روحانیت مبارز نیز چیزی از یکجناح حاکم کم نداشتند و با در اختیارداشتن بسیاری از بنیادها و نهادها و نیز با روابط نزدیکی که با محافل سنتی بازار داشتند، یک پای جدی نظام سیاسی و مدیریتی کشور به شمار میرفتند. در عینحال، در سالهای پیش از رحلت بنیانگذار انقلاب، شرایط سیاسی خاص کشور نظیر جنگ و شرایط دشوار پایان آن، پذیرش قطعنامه و وضعیت اقتصادی بحرانی سالهای67 و 68، دیگر مجالی برای بروز رقابتهای سیاسی و جناحی باقی نگذاشته بود. با وجود این، دوگانگیها و اختلافنظرها در همین سالها نیز کموبیش ادامه داشت و پس از درگذشت امام(ره)، رنگوبوی جدیدی نیز به خود گرفت. انتخاب آیتاللهخامنهای به رهبری، انتخاب آیتاللههاشمیرفسنجانی به ریاستجمهوری و کمی بعد تغییر رییس قوهقضاییه به طور کامل، آرایش قوای سهگانه را به سمت تغییر برد اما دوسال طول کشید تا این تغییر در انتخابات مجلسچهارم در ابتدای سال70 کامل شود. این انتخابات با ردصلاحیت گسترده جناح چپ توسط شورای نگهبان همراه شد. این مساله با اعمال نوع جدیدی از نظارت که بعدها به نظارت استصوابی مشهور شد، اتفاق افتاد. اعمال اینگونه نظارت در جریان انتخابات مجلسچهارم، منجر به ردصلاحیت بسیاری از کاندیداهای جناح چپ و از سوی دیگر با استقبال و حمایت طیف راست روبهرو شد. ردصلاحیتهای گسترده که اعتراض مجمع روحانیون را برانگیخته بود، سبب شد تا این تشکل طی نامهای اعتراض خود را نسبت به بروز این اتفاق، اعلام کند. جناح راست در قالب جامعه روحانیت مبارز با بهرهمندی از فضای بدون رقیب و محرومیت جناح چپ با شعار پیروی از خط امام، اطاعت از رهبری و حمایت از هاشمی، به صحنه انتخابات آمد و فهرستی را در انتخابات مجلس چهارم ارایه کرد که مورد حمایت تشکلهای همسو با جامعه روحانیت مبارز چون جامعه اسلامی فرهنگیان، جامعه اسلامی مهندسین، جامعه زینب(س)، جامعه اصناف و بازار و جمعیت موتلفه نیز واقع شد. این گروهها چندی بعد، با نام «تشکلهای اسلامی همسو» در صحنه سیاسی کشور شناخته شدند. پس از اعلام نتایج انتخابات مجلسچهارم، مجمع روحانیون فعالیت سیاسی خود را تا ایجاد شرایط مساعد تعطیل کرد.
انتخابات پنجم؛ تولد تکنوکراتها
غیبت طولانیمدت مجمع روحانیون مبارز تا برگزاری پنجمین دوره انتخابات مجلس ادامه پیدا کرد و بهاینترتیب، برای چهارسال، تنها جناح راست در فضای سیاسی کشور فعالیت داشت. اما در آستانه انتخابات مجلس پنجم «کارگزاران سازندگی» با ابراز نگرانی از تداوم تکصدایی در کشور اعلام موجودیت کرد. در حالی که تلاشهای آیتاللههاشمیرفسنجانی، رییسجمهوری وقت و آیتاللهمهدویکنی (دبیرکل جامعه روحانیت مبارز) برای به صحنهآوردن مجمع روحانیون مبارز در انتخابات مجلس پنجم ناکام مانده بود و تشکلهای همسو با جامعه روحانیت مبارز میپنداشتند با کناررفتن رقیب، شرایط بینظیری برای پیروزی در انتخابات به دست آوردهاند، جمعی از مدیران دولتی پس از برگزاری سلسله جلساتی با موافقت رییسجمهوری وقت، تشکلی را با عنوان کارگزاران سازندگی بنا نهادند. اعلام موجودیت کارگزاران با مقاومت و انتقاد شدید نمایندگان مجلس چهارم روبهرو شد. در آن سو، جناح چپ هم اگرچه در جریان انتخابات مجلس پنجم در قالب ائتلاف و فهرست مشترک نیرویی معرفی نکرد، اما مجمع روحانیون مبارز مانع فعالیت هیچیک از گروههای همراه خود نشده بود. جامعه روحانیت مبارز، کارگزاران و ائتلاف گروههای خط امام(ره) رقبای اصلی در انتخابات مجلسپنجم بودند. مهدی کروبی اما با حمایت از کارگزاران در مصاحبهای از این گروه با عنوان نیروهای انقلابی معتقد به نظام و خدمتگزار به مردم نام برد و در ازای کنارهگیری مجمع روحانیون، جمعیت دفاع از ارزشهای انقلابی با چهره شاخص خود، محمد محمدیریشهری، اعلام موجودیت و فهرست نامزدهای خود را ارایه کرد. در نهایت، رقابت انتخاباتی در قالب چهار فهرست ائتلاف خط امام(ره)، جامعه روحانیت مبارز، گروه کارگزاران و جمعیت دفاع از ارزشهای انقلاب، آغاز شد و به پیروزی نهچندان قاطع ائتلاف نیروهای همسو انجامید. در جریان انتخابات مجلس بود که جناح چپ با بازنگری کامل در رفتار سیاسی خود در دوران غیبت از عرصه سیاسی، توانست به بازسازی خود بپردازد و پس از ائتلاف با کارگزاران سازندگی، آغاز مجلس پنجم را بهعنوان راه بازگشت خود به عرصه سیاست انتخاب کند.
انتخابات ششم؛ سرمستی و گسست
انتخابات مجلسششم اما در شرایطی برگزار شد که همهچیز در فضای سیاسی با گذشته تفاوت داشت. دومخرداد در ایران به وقوع پیوسته و همهچیز را تغییر داده بود. آن هنگام دیگر نه مجمعروحانیون و کارگزاران سازندگی که جمعی از نیروهای نزدیک به رییسجمهور وقت یعنی خاتمی، پیشگامان رقابت با جناح راست بودند. جناح چپ در کنار مجمعروحانیون که طیف سنتی این جناح محسوب میشد، کارگزاران را بهعنوان تکنوکراتهای میانهرو و جبهه مشارکت، سازمان مجاهدین و دفتر تحکیم را نیز بهعنوان مثلث پیشرو خود به جامعه عرضه میکرد. جبهه مشارکت ایران اسلامی که مجوز فعالیت رسمی خود را در سال77 دریافت کرده بود، سال78 با شعار ایران برای همه ایرانیان و معنویت، عدالت و آزادی وارد عرصه انتخابات شد. همزمان با مشارکت، سایر گروههای جناح چپ هم در قالب ائتلاف دومخرداد در صحنه انتخابات حاضر شدند و در نهایت یک فهرست 25نفره مشترک را منتشر کردند. اما در آنسو، جامعه روحانیت مبارز بهعنوان مهمترین گروه جناحی که پس از آن زمان جناح محافظهکار نامیده میشد، برخلاف ادوار گذشته مجلس از ارایه فهرست برای شهرستانها خودداری کرد. تشکلهای همسو با این جناح نیز که اینبار با نام ائتلاف گروههای خط امام و رهبری به میدان آمده بودند تا آخرین روز پیش از رایگیری از انتشار فهرست انتخاباتی خودداری کردند.
اما یک تغییر آرایش دیگر نیز در این انتخابات رخ داد که زمینه را برای تحولات بعدی فراهم کرد؛ جناح محافظهکار که تا پیش از این از جمله منتقدان کارگزاران به شمار میرفتند، در آستانه انتخابات حمایت خود را از آیتاللههاشمی که پس از دوران ریاستجمهوریاش برای نمایندگی مجلس از حوزه تهران کاندیدا شده بود، اعلام کرد. این حمایت در حالی انجام میشد که در ماههای قبل از انتخابات، هاشمی بهشدت از سوی بخشی از گروهها و مطبوعات دومخرداد مورد انتقاد و حتی تخریب قرار گرفته بود و در نهایت هم در فهرست گروههای اصلاحطلب قرار نگرفت. در آن مقطع زمانی، علاوه بر حمایت جریان محافظهکار از آیتاللههاشمی، کارگزاران نیز به حمایت قاطع از وی پرداخت. این البته نقطه آغاز اختلافات بود؛ چرا که بهجز مساله حضور یا عدمحضور هاشمی در فهرست که محل اختلاف کارگزاران با گروههای 16گانه دومخردادی بود، گروههای دیگر نظیر مجمع روحانیون هم رفتار مشارکتیها را برنمیتابیدند. مشارکت که حالا محبوبترین تشکل سیاسی در تمام کشور بود و رسانهها و چهرههایش فضای عمومی را به خود اختصاص داده بودند، نیازی به تامین خواستههای دیگران نمیدید و اینگونه بود که فهرستهای مختلف انتخاباتی از سوی مشارکت، کارگزاران و مجمع روحانیون منتشر شد و تقریبا همه چهرههای مشترک این فهرستها و البته چهرههای اختصاصی مشارکتیها توانستند اکثریت مجلس را در دست بگیرند. در این انتخابات، شورای نگهبان آرای تهران را مخدوش دانست و سرانجام پس از ابطال 726هزارو266رای که منجر به حذف نام علیرضا رجایی از جمع منتخبان و اضافهشدن هاشمیرفسنجانی و حداد عادل به این جمع بود، پرونده انتخابات بسته شد. در نهایت هم با انصراف هاشمی، دوچهره اصلاحطلب یعنی حضرتی و محتشمیپور در انتخابات میاندورهای به مجلسششم رفتند تا حدادعادل تنها جناحراستی در میان منتخبان تهرانی مجلسششم باشد. هرچند پیروزی گسترده در انتخابات مجلس ششم، مانع دیدهشدن اختلافات گسترده در میان گروههای اصلاحطلب شد، اما ماجرای سهمخواهیها و لجاجت در بستن فهرستهای انتخاباتی، میراثی بود که از این انتخابات به بعد، همواره برای اصلاحطلبان مشکلساز شد.
روزنامه رسالت، سومبهمن سال78 و در آستانه انتخابات مجلس هشتم از قول محمدرضا خاتمی، دبیرکل مشارکت نوشت: «اختلافات در جبهه دومخرداد بهخاطر تندرویها و سهمخواهیهاست.» در همان روز، سیدهادی خامنهای در اظهارنظری دیگر گفت: «بهدلیل مخالفت با سیاستهای پدرسالارانه احزاب کارگزاران و جبهه مشارکت، 10گروه دومخردادی ائتلاف جدیدی تشکیل دادهاند و در فهرست این ائتلاف نام رضا خاتمی، محسن میردامادی، اکبر هاشمیرفسنجانی و محمد غرضی را بهعنوان سران مشارکت و کارگزاران از فهرست خود حذف کردهاند.»
انتخابات هفتم، مرور خاطرات
انتخابات مجلس هفتم که در زمان برگزاری آن، تنها یکسالواندی از آخرین دوره ریاستجمهوری محمد خاتمی باقیمانده بود، زنگ پایان دوران اصلاحات و بازگشت راست را به صدا درآورد. همانطور هم که انتظار میرفت، نگرانیها درخصوص نحوه برگزاری این انتخابات و اثرگذاری شورای نگهبان بر آن با ردصلاحیت گسترده نمایندگان مجلسششم به واقعیت پیوست و انتخابات درحالی برگزار شد که دههانماینده اصلاحطلب مجلسششم، در اعتراض به اقدام شورای نگهبان در ردصلاحیت بیش از سههزارو600نفر از میان حدود هشتهزارو150نامزد نمایندگی مجلس استعفا داده و در صحن مجلس تحصن کرده بودند. در دورهای که قوهمجریه در اختیار اصلاحطلبان معترض به نظارت استصوابی بود، اکثر قریببهاتفاق وزرای دولت خاتمی، استانداران، معاونان و مشاوران رییسجمهور، بهشدت به ردصلاحیت گسترده نامزدهای انتخاباتی اعتراض کردند. احزاب اصلی اصلاحطلب نیز اعلام کردند در انتخابات کاندیدایی معرفی نخواهند کرد. از حدود ۴۶میلیونو۳۵۱هزارنفر واجدان شرایط شرکت، ٢٣میلیونو۷۳۵هزارنفر (حدود ۵۱درصد) در این انتخابات شرکت کردند. نسبت به دوره قبل، ۱۶درصد کاهش را نشان میداد. در این انتخابات، تشکلهای سنتی محافظهکار چون جامعه روحانیت مبارز و حزب موتلفه اسلامی از تشکل نوظهور «ائتلاف آبادگران ایران اسلامی» حمایت کردند؛ جمعیتی نوظهور که در انتخابات دومین دوره شوراها، پیروز شده و از شهردارشدن محمود احمدینژاد در تهران حمایت کرده بود. انتخابات مجلس هفتم زمینهساز دگرگونیهای بعدی در ساخت سیاسی قدرت و تلاش برای یکدستسازی مجدد آن، پس از بروز شکاف در دوران اصلاحات شد.
نگرانی از ردصلاحیتها از یکسو و حضور نهچندان پررنگ مردم در پای صندوقهای رای از سوی دیگر، از جمله علل شکست جناح چپی بود که به سختی توانسته بود پس از چندیندوره، مجلس را از دست محافظهکاران خارج کند. این درحالی بود که اسفند81 نیز انتخابات شوراها با استقبال بیرمق مردم مواجه شد و گروهی از محافظهکاران وارد شوراهای دوم شدند که چهرههای نامآشنایی نبودند. طیف جدید محافظهکار که با شعار «ایران آباد اسلامی» وارد صحنه فعالیتهای سیاسی شده بود، اینبار عزم خود را جزم کرده بود تا با جلب حمایت مردم و دوریگزیدن از نامها و شعارهای آشنای طیف سنتی این جریان، مجلس هفتم را نیز ازآن خود کند. تحقق این آرزو چندان هم دور از دسترس نمینمایاند. وقتی اکثریت جناح چپ به دلایل گوناگون نتوانستندتایید صلاحیت بگیرند، وعده بهبود وضعیت اقتصادی کشور حربهای شد که هم از حضور رقیبان در میدان انتخاباتی کاست و هم بخشی از جامعه را که رفاه اقتصادی را بر فضای باز سیاسی ترجیح میدادند، ترغیب کرد اینبار چهرههای جدید محافظهکاران را در بوته آزمایش قرار دهند. به این ترتیب، همهچیز در حال تکرارشدن بود و جناحچپیها، یکبار دیگر از دستدادن همه مجلس پس از بهدستآوردن اکثریت آن را تجربه میکردند. آنها که بعد از موفقیت در مجلسسوم، مجلسچهارم را از دست داده بودند، حالا پس از کامیابی در مجلسششم، مجلسهفتم را هم از دست میدادند تا همهچیز به بازگشت در مجلسهشتم موکول شود.
انتخابات هشتم، یاران خاتمی
جناحچپیهای سابق که حالا دیگر چندسالی بود با نام اصلاحطلبان شناخته میشدند، این را آموخته بودند که بازگشت با نیروهای میانهرو، مفیدتر از قهر با انتخاباتی است که برخیها از برگزارشدنش بدون حضور آنها راضیتر بهنظر میرسند. اینگونه بود که در آستانه انتخابات مجلسهشتم، فهرستهایی با عنوان یاران خاتمی و ائتلاف اصلاحطلبان منتشر شد اما همچنان میراث اختلافات گذشته که در نامگذاری این فهرستها نمود پیدا کرده بود، در کنار آغاز سیر صعودی جریان تازه روی کارآمده جناح راست در قامت دولت احمدینژاد، منجر به ناکامی اصلاحطلبان در این انتخابات شد. از فهرست 30نفرهای که در تهران تهیه شد و چندی بعد به گفته حسین مرعشی که رییس ستاد ائتلاف بود، نام یاران خاتمی از روی آن برداشته شد تا همه گروههای اصلاحطلب از آن حمایت کنند، تنها علیرضا محجوب به مجلس راه یافت و دیگر چهرههای اصلاحطلب مجلسهشتم به مدد اعتبار خود در شهرستانهای مختلف، از حوزههای انتخابیه دیگر به پارلمان آمدند. چهرههایی نظیر محمدرضا تابش، جمشید انصاری، علیاکبر اولیا، داریوش قنبری، سیدفاضل موسوی، نصیریقیدار و... در این مجلس توانستند یک اقلیت تا حدودی تاثیرگذار را تشکیل دهند؛ اقلیتی که رفتهرفته مواضع برخی از جناحراستیها هم در تقابل با دولت احمدینژاد به آنها نزدیک میشد. اما انتخابات سال88 و حوادث متعاقب آن، نهتنها مرزبندی بین این اقلیت و اکثریت مجلس را پررنگ کرد، بلکه باعث به انزوارفتن اقلیت و تغییر مواضع برخی از چهرههای منتسب به آن نیز شد.
مجلس نهم، قهر با انتخابات
انتخابات مجلس نهم در شرایط خاص پس از انتخابات سال88، شرایطی مانند انتخابات دورههای چهارم و هفتم داشت. ردصلاحیتهایی که دامنگیر چهرههای معتدل مجلس هشتمی نیز شد، در کنار اجتناب چهرهها و گروههای سرشناس اصلاحطلب از اعلام کاندیدا در انتخابات، همهچیز را برای رقابت جناحراستیها با هم فراهم کرد؛ رقابتی که نهایت اختلافنظر در آن، حمایت یا عدمحمایت از دولت احمدینژاد بود و به این ترتیب، برای اولینبار از زمان تشکیل دوجناح چپ و راست در ایران، ملاک تقسیمبندی اقلیت و اکثریت مجلس، دیگر چپبودن و راست بودن نبود. آنچه که اقلیت را از اکثریت جدا میکرد، حمایت یا عدم حمایت از دولت احمدینژاد بود و در این بین، آنچه از همه مهجورتر بهنظر میرسید، اصلاحطلبی بود.
مجلس دهم؛ کدام الگو؟
آنچه به اختصار در بالا بیان شد، نگاهی بود به شرایطی که اصلاحطلبان در ادوار گذشته انتخابات تجربه کردهاند. نگاهی به وضعیت فعلی اصلاحطلبان، حاکی از این است که آنها امروز نه مانند ادوار سوم و ششم میتوانند به همسوبودن دولت وقت و بازبودن فضای سیاسی تکیه کنند، نه مانند مجالس چهارم و هفتم و نهم، مجبورند راه قهر با انتخابات را برگزینند. آنها امروز در شرایطی هستند که نسبت دولت وقت با آنها را میتوان با نسبت موجود بین دولت هاشمی با مجمع روحانیون و جناح چپیها در آستانه انتخابات مجلس پنجم مقایسه کرد؛ زمانی که هاشمی دوباره مغضوب راستیها شده بود و کارگزاران برآمده از تفکر هاشمی با چپها مانوستر بهنظر میرسید. از سوی دیگر، شوراینگهبان نیز برای انتخابات آتی به نسبت انتخابات مجالس هفتم و نهم، برای ردصلاحیت شرایط متفاوتی پیشرو دارد و در نهایت میتواند همان افرادی را که در آن انتخابات مختلف به دلیل مسایل آن سالها ردصلاحیت کرده، دوباره ردصلاحیت کند. با این حساب، میتوان گفت بهترین الگو برای اصلاحطلبان در انتخابات مجلس دهم، الگوی مجلسپنجم است. در این میان، تلاش طیفهای میانهرو جناح راست برای حمایت از دولت یادآور عملکرد طیفی از جناحراستیهای مجلسچهارم است که با انشعاب از مخالفان دولت، بنیانگذار کارگزاران شدند؛ انشعابی که حالا در میان بخشی از نیروهای معتدل مجلس نهم نیز زمینههای آن وجود دارد و انتخابات مجلس دهم، میتواند موقعیت خوبی برای این رویداد باشد. در آن انتخابات، باز هم مجمع روحانیون بهصورت تمامقد وارد عرصه نشد و فهرستی بهعنوان ائتلاف نیروهای خط امام که مورد حمایت اکثر گروههای جناح چپ بود، منتشر شد که 15نامزد اختصاصی، هفتنامزد مشترک با کارگزاران (طیف راست معتدل و تکنوکرات آن زمان) و دوکاندیدای مشترک با جمعیت دفاع از ارزشهای انقلاب (به رهبری ریشهری) داشت. توافق بر سر بستن چنین فهرستی، ناشی از درک مقتضیات زمانی و محدودیتها بود؛ چیزی که اینبار هم اگر در آستانه انتخابات، اصلاحطلبان بتوانند آن را درست درک کنند، میتوانند نسبت به راهگشابودن مجلس دهم برای استمرار مسیر اصلاح امیدوار باشند. اما اگر رفتار اصلاحطلبان در انتخابات مجلس دهم، با الگوبرداری از مدل مجلسششم باشد، در شرایطی که نه دولت مستقر دولت اصلاحات است و نه رقبا در شرایط پس از دومخرداد قرار دارند، شاید مجلسدهم آخرین ایستگاه فعالیت سیاسی اصلاحطلبان شود. اما بهرهگیری از مدل مجلس پنجم، یعنی تهیه فهرستی که دارای اشتراک با راست معتدل و حامی دولت باشد، مدلی است که برای انتخاب آن باید بسیاری از مولفهها و فاکتورها را در نظر داشت و در نظرنگرفتن این مولفهها میتواند به تکرار اشتباهات اصلاحطلبان در معرفی فهرست کاندیداهای انتخابات شورای شهر سال92 بینجامد؛ فهرستی که برخی از اعضای آن با رای هواداران اصلاحات به شورا رفتند و بلافاصله راهی دیگر در پیش گرفتند. این تراژدی اگر در انتخابات مجلس دهم تکرار شود، برای اصلاحطلبان کمتر از شکست در این انتخابات هزینه نخواهد داشت. چنین است که در فاصله 17ماه مانده تا برگزاری انتخابات دهم، اصلاحطلبان بهطور عام و سیدمحمد خاتمی که امضای نهایی او پای فهرست کاندیداها، موید حمایت اصلاحطلبان از یک فهرست بهطور خاص است، انتخاب نام کاندیداهای موردحمایت خود را بهعنوان یکی از سختترین پیچهای مسیر اصلاحات پیشرو دارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.