|

اثربخشی اقدامات مدیریت بحران

سنجش عینی یا ذهنی؟!

علی اردلان . رییس آکادمی سلامت در حوادث و بلایا، دانشگاه علوم پزشکی تهران ،فلوی‌ارشد اقدامات بشردوستانه بین‌المللی، دانشگاه هاروارد

هفته ملی کاهش خطر بلایا در مهرماه هرسال، فرصتی است که مسوولان و دست‌اندرکاران به‌ مرور دستاوردها و چالش‌های مدیریت بحران و کاهش خطر بلایا بپردازند و برای آینده برنامه‌ریزی کنند. در این هفته دستگاه‌های اجرایی ضمن برگزاری نشست‌ها و همایش‌ها، گزارش فعالیت‌های خود را ارایه می‌دهند. باید اذعان کرد طی دهه اخیر گام‌های موثری در سطح کشور در راستای کاهش خطر بلایا برداشته شده است. تاسیس سازمان مدیریت بحران و تصویب آیین‌نامه آن در مجلس شورای اسلامی، تاسیس سازمان پدافند غیرعامل و تاسیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران از جمله این موارد هستند. از جمله اقدامات ارزشمند دیگر توسعه برنامه‌های آموزشی در مقاطع کارشناسی‌ارشد و دکترا و برنامه‌های پژوهشی و افزایش سهم محققان ایرانی در نشریات علمی بین‌المللی است. البته همانند هرکشوری که مسیر توسعه را می‌پیماید، همواره باید راهبردهای جدیدی که حصول این اهداف را تسهیل و تضمین می‌کنند، مدنظر داشت. تحقق اهداف چشم‌انداز1404 جمهوری‌اسلامی‌ایران، نیازمند جامعه‌ای ایمن و تاب‌آور در بلایا است. ولی چگونه بدانیم در مسیر صحیحی برای ایجاد این جامعه ایمن قرار داریم؟ پاسخ این سوال، پایش مداوم اثربخشی اقدامات و برنامه‌های کاهش خطر بلایا است. در حوزه مدیریت بحران و کاهش خطر بلایا، سوال‌های ذیل ازجمله مهم‌ترین سوال‌های مقامات اجرایی و دانشگاهی‌های کشور است: اقدامات انجام‌شده تاکنون به چه میزان سطح خطر بلایا در ایران را کاهش داده‌اند؟ میزان آمادگی جامعه و سازمان‌های مسوول چقدر است؟ آیا واقعا برای بلایا و حوادث غیرمترقبه آماده‌ایم؟ اگر بلی، به چه میزان و برای کدام کارکرد؟ پاسخ به این سوالات، نیازمند وجود سامانه متریکس (سنجش کمی و عینی) اثربخشی برنامه‌های کاهش خطر بلایا در کشور است که شاخص‌های اصلی آن را می‌توان در سطوح «پیامد» و «اثر» در زنجیره علیتی نتایج یک برنامه جست‌وجو کرد.
ارایه گزارش فعالیت سازمان‌ها، مانند تعداد جلسات یا کمیته‌هایی که تشکیل شده‌اند، تعداد کارگاه‌های آموزشی برگزارشده، تعداد افراد آموزش‌دیده، میزان بودجه هزینه‌شده و امثالهم هرچند می‌توانند مهم و جالب باشند، اما هیچ‌یک اثربخشی اقدامات را نشان نمی‌دهند. آنچه که در نهایت مهم است، سنجش شاخص‌های «پیامد» و «اثر» است. نمونه این شاخص‌ها، به‌عنوان مثال، عبارتند از: میزان کاهش مرگ و صدمات، میزان آمادگی جامعه و سازمان‌ها برای حوادث غیرمترقبه، میزان رضایت معلولان از خدمات ارایه‌شده پس از یک زلزله و امثال آن. نمونه سنجش عینی اثربخشی برنامه‌های کاهش خطر بلایا را می‌توان در برنامه‌های وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی که با همکاری موسسه ملی تحقیقات سلامت تعریف شده‌اند، مشاهده کرد. سامانه متریکس سنجش آمادگی و ایمنی مراکز بهداشتی درمانی در برابر بلایا در سال1392 نشان داد سطح ایمنی (متوسط آمادگی عملکردی و ایمنی سازه‌ای و غیرسازه‌ای) در بیمارستان‌ها 34درصد و در واحدهای بهداشتی 22درصد است. سنجش کمی آمادگی خانوارهای ایرانی نیز بیانگر آمادگی به میزان هشت‌درصد بود. نتیجه حاصله از این سنجش‌‌های کمی در نظام سلامت، طراحی و اجرای برنامه‌های منسجم کاهش خطر بلایا در بیمارستان‌ها و واحدهای بهداشتی و برنامه آموزش خانوارها برای بلایاست که برای سال1393، صدهزارخانوار به‌عنوان گروه هدف تعریف شده‌اند.
هفته ملی کاهش خطر بلایا در مهرماه هرسال، فرصتی است که مسوولان و دست‌اندرکاران به‌ مرور دستاوردها و چالش‌های مدیریت بحران و کاهش خطر بلایا بپردازند و برای آینده برنامه‌ریزی کنند. در این هفته دستگاه‌های اجرایی ضمن برگزاری نشست‌ها و همایش‌ها، گزارش فعالیت‌های خود را ارایه می‌دهند. باید اذعان کرد طی دهه اخیر گام‌های موثری در سطح کشور در راستای کاهش خطر بلایا برداشته شده است. تاسیس سازمان مدیریت بحران و تصویب آیین‌نامه آن در مجلس شورای اسلامی، تاسیس سازمان پدافند غیرعامل و تاسیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران از جمله این موارد هستند. از جمله اقدامات ارزشمند دیگر توسعه برنامه‌های آموزشی در مقاطع کارشناسی‌ارشد و دکترا و برنامه‌های پژوهشی و افزایش سهم محققان ایرانی در نشریات علمی بین‌المللی است. البته همانند هرکشوری که مسیر توسعه را می‌پیماید، همواره باید راهبردهای جدیدی که حصول این اهداف را تسهیل و تضمین می‌کنند، مدنظر داشت. تحقق اهداف چشم‌انداز1404 جمهوری‌اسلامی‌ایران، نیازمند جامعه‌ای ایمن و تاب‌آور در بلایا است. ولی چگونه بدانیم در مسیر صحیحی برای ایجاد این جامعه ایمن قرار داریم؟ پاسخ این سوال، پایش مداوم اثربخشی اقدامات و برنامه‌های کاهش خطر بلایا است. در حوزه مدیریت بحران و کاهش خطر بلایا، سوال‌های ذیل ازجمله مهم‌ترین سوال‌های مقامات اجرایی و دانشگاهی‌های کشور است: اقدامات انجام‌شده تاکنون به چه میزان سطح خطر بلایا در ایران را کاهش داده‌اند؟ میزان آمادگی جامعه و سازمان‌های مسوول چقدر است؟ آیا واقعا برای بلایا و حوادث غیرمترقبه آماده‌ایم؟ اگر بلی، به چه میزان و برای کدام کارکرد؟ پاسخ به این سوالات، نیازمند وجود سامانه متریکس (سنجش کمی و عینی) اثربخشی برنامه‌های کاهش خطر بلایا در کشور است که شاخص‌های اصلی آن را می‌توان در سطوح «پیامد» و «اثر» در زنجیره علیتی نتایج یک برنامه جست‌وجو کرد.
ارایه گزارش فعالیت سازمان‌ها، مانند تعداد جلسات یا کمیته‌هایی که تشکیل شده‌اند، تعداد کارگاه‌های آموزشی برگزارشده، تعداد افراد آموزش‌دیده، میزان بودجه هزینه‌شده و امثالهم هرچند می‌توانند مهم و جالب باشند، اما هیچ‌یک اثربخشی اقدامات را نشان نمی‌دهند. آنچه که در نهایت مهم است، سنجش شاخص‌های «پیامد» و «اثر» است. نمونه این شاخص‌ها، به‌عنوان مثال، عبارتند از: میزان کاهش مرگ و صدمات، میزان آمادگی جامعه و سازمان‌ها برای حوادث غیرمترقبه، میزان رضایت معلولان از خدمات ارایه‌شده پس از یک زلزله و امثال آن. نمونه سنجش عینی اثربخشی برنامه‌های کاهش خطر بلایا را می‌توان در برنامه‌های وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی که با همکاری موسسه ملی تحقیقات سلامت تعریف شده‌اند، مشاهده کرد. سامانه متریکس سنجش آمادگی و ایمنی مراکز بهداشتی درمانی در برابر بلایا در سال1392 نشان داد سطح ایمنی (متوسط آمادگی عملکردی و ایمنی سازه‌ای و غیرسازه‌ای) در بیمارستان‌ها 34درصد و در واحدهای بهداشتی 22درصد است. سنجش کمی آمادگی خانوارهای ایرانی نیز بیانگر آمادگی به میزان هشت‌درصد بود. نتیجه حاصله از این سنجش‌‌های کمی در نظام سلامت، طراحی و اجرای برنامه‌های منسجم کاهش خطر بلایا در بیمارستان‌ها و واحدهای بهداشتی و برنامه آموزش خانوارها برای بلایاست که برای سال1393، صدهزارخانوار به‌عنوان گروه هدف تعریف شده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.