علیرغم این همه: مقدمهای بر «رمانِ روزنامهنگار»
کارت ملیهایی با ضمیمههایی مفصل
امیر جلالی
در فصل هفتم از «فلسفه چیست؟» ژیل دلوز و فلیکس گواتری، ذیل تعبیر «رمان روزنامهنگار» مدخلی را باز میکنند که با توجه به شکل مسلط رماننویسی در ایران - بهخصوص ظرف دهه اخیر- محل تاملی جدی است. نخست لازم به توضیح است که منظور از «رمان روزنامهنگار» نقشی جامعهشناختی یا تمایزی ژنریک نیست. از اینرو هر روزنامهنگاری که رمان بنویسد یا هر رماننویسی که روزنامهنگاری هم بکند، لزوما با «رمان روزنامهنگار» سروکار ندارد.
بهزعم دلوز و گواتری، «رمان روزنامهنگار» تعبیری است که رماننویسی را در دوران حاضر به «منشا سوءتفاهم» مبدل کرده است. حال این سوال پیش میآید که رمان به چه سوءتفاهمی دچار است و اساسا در قیاس با سایر هنرها چرا رمان به چنین وضعی دچار آمده است: «ما از اینرو روی هنر رمان انگشت میگذاریم که منشا سوءتفاهم است: خیلی از آدمها چنین میپندارند که با ادراکها و حالهایمان، با یادها و بایگانیهایمان، با سفرها و فانتزیهایمان، با بچهها و والدینمان، با شخصیت جالبی که به دیدارش نائل آمدهایم و خاصه، با شخصیت جالبی که لاجرم خود ما هستیم (کیست که جالب نباشد؟) و در نهایت، با عقایدمان که همهاش را کنار هم جفتوجور نگه میداریم، میشود رمان خلق کرد. پایش بیفتد، از مولفان سترگی همت میطلبیم که جز نقل زندگیهایشان، کار دیگری نکردهاند- توماس ولف و هنری میلر. ولی همه این در و آن در زدنها در آثاری که معمولا سرهم میکنیم محض جستوجوی پدری است که فقط در خودمان پیدایش میکنیم: رمان روزنامهنگار.»
بدیهی و تکراری به نظر میرسد اما نویسندگان «فلسفه چیست؟» با ضمیر ملکی اول شخص جمع-«مان»- رمان روزنامهنگار را در شش سر فصل کنار هم گنجاندهاند. و حال، سوال این است که اگر همه این شش سر فصل ذیل رمان روزنامهنگار (و نه رماننویس هنرمند) قرار میگیرند، اساسا چه تلقی دیگری از رمان باقی میماند؟ در وضعیت موجود و ظاهرا به حکم عقل سلیم غالبا رمان در یکی از این شش گروه، بروز و ظهور میکند. سوال را طور دیگری مطرح میکنیم: رماننویس هنرمند چه میتواند بکند، که از عهده رماننویسان روزنامهنگار خارج است؟
اگر به شرحی که رفت، به وجود چیزی از سنخ «رمان روزنامهنگار» قائل باشیم، میشود گفت بخش وسیعی از آثاری را که در ایران، از حوالی یک دهه پیش به این طرف، به شکل رمان ارائه کردهاند در زمره «رمان روزنامهنگار» قرار میگیرد. بنابراین برخلاف تصور رایج ما نه با موج تازهای رماننویسان علاقهمند و مستعد، نه با شکوفایی عنقریب استعداهای تازه، نه با فتحبابی شگفت در عرصه جهانیشدن ادبیات داستانی ایران، بلکه با تضادی یا شاید با جدالی رودررو هستیم که «رماننویس روزنامهنگار» را در برابر «رماننویس هنرمند» قرار میدهد. اگر طبق این فرضها، صحنه ادبیات داستانی امروز را بازنگری کنیم، میبینیم که رمان روزنامهنگار با پشتگرمی نهادهایی مثل جوایز ادبی، جلسات نقد و بررسی فرهنگسراها و دیگر اماکن فرهنگی، رسانهها و بهخصوص ناشرها به چنان هیبتی بدل شده است که کموبیش هیچ جایی برای «رمان هنری» باقی نمانده است. دلوز و گواتری، شیوه برخورد رماننویس روزنامهنگار را با ارجاع به نظریه رمان میخاییل باختین شرح میدهند. در قدم اول، رماننویس یاد میگیرد شخصیت خود را به نحوی تکهتکه کند که در سیر روایت این تکهها مجددا به سمت یکدیگر بازگردند. البته ممکن است این شیوه به شکل دیگری دربیاید. رماننویس روزنامهنگار میکوشد در خلال روایت عقایدش را پنهان کند تا از این طریق مخاطب به عقیده خودش قوام ببخشد. دلوز و گواتری این شیوهها را نه شیوه رماننویسی که با تاسی از باختین، وجه پارودیک رمان قلمداد میکنند. در واقع، رمان نه تطابق شخصیتها با پیشینه یا موقعیت اجتماعیشان، بلکه صورتبندی تازهای است از نسبت بین زندگی و زبان.
رماننویس اتفاقات یا ماجراهای زیستهاش را بازگو نمیکند. به بیان دقیقتر رماننویس از عهده چنین کاری برنمیآید. بازگویی وقایع اتفاقیه از عهده روزنامهنگار و روزنگار برمیآید. دلوز در توضیح این مطلب، رماننویس را با دو پرسونای از قبل آشنا علامتگذاری میکند. پرسونای نخست رماننویسی است که به یاد میآورد و اتکای او به مکنونات حافظهاش است. (رماننویس روزنامهنگار). پرسونای دوم شبیه به سایه، شبح یا پیشگویی است که نمیتواند ماوقع را بازگو کند. حتی نمیتواند تصورات و تخیلات خود را برای دیگران بازگو کند. (رماننویس هنرمند). رماننویس نه زندگی را که هیبت زندگی را تجربه میکند. آنچه به چشم رماننویس میآید بزرگتر از آن است که بتواند صرفا بهنقل آن اکتفا کند. رماننویس ناتوان از تحمل زندگی است. بر این مبنا، شخصیت رمان فارغ از اینکه چه خصائصی دارد، در خلال رمان به «هیولا» یا «غول» بدل میشود. آنها برای این که زندگی کنند بیش از حد زندهاند.
نقل از حافظه (در رمان روزنامهنگار) و افسانهسازی (در رمان هنری) دو حالت وجودی ادبیات داستانی دوران ما هستند که نمیتوان آنها را به ژانر، یا سلیقه مخاطب، یا عقل سلیم، یا مرزبندی تاریخی مدرنیسم و پستمدرنیسم نسبت داد. اتفاقا نقد ادبی دانشگاهی این تمایز را با فاصلهگذاری بین مدرنیسم و پستمدرنیسم خنثی میکند. بهعبارتی رمان روزنامهنگار را عارضه تاریخی ناگزیری معرفی میکنند که با کلبیمسلکی باید به آن تن داد و از قضا از منظر نقد ادبی دانشگاهی، شرط معاصربودن در همین قبول بیچون و چرا است. بهاینترتیب، رمان روزنامهنگار در کنار سایر امکانات نهادیاش از بخت «درسبودن» نیز برخوردار میشود. رماننویسان روزنامهنگار در محیطهایی شبیه به کلاسهای تعلیم رانندگی درسی را که از زندگی آموختهاند، قلمی میکنند و در طرف دیگر معادله نقد شبهتاریخی دانشگاهی با تکیه بر نظریه ادبی رایج در جهان انگلیسی زبان، درسپسدادن رماننویس را مجددا به شکل «درس»های تازه بازیافت میکنند.
غالب منتقدان ادبی مطبوعات، همین چرخه را به نحو دیگری باز تولید میکنند. تعبیر «حق روایتکردن» در شرح فرآیند درخور تامل است. از منظر نقد ادبی مطبوعات همه حق روایت دارند و کسی حق ندارد این حق را از کسی سلب کند. ظاهر این تلقی، دلنشین و کاملا مبتنی بر عقل سلیم است. اما از چه رو و برحسب چه پیشفرضهایی «روایت» به شکل حق جلوه میکند. مثلا اگر از حق آزادی بیان سخن به میان بیاوریم، تکلیف تا حد زیادی روشن است. مثلا آزادی بیان در اصول بیستوسوم و بیستوچهارم قانون اساسی جمهوری اسلامی تعریف و حدود و ثغور آن مشخص شده است. اما حق روایتکردن به چیزی بهجز این انگارهها ارجاع میدهد. معنای تلویحی حق روایتکردن این است که همه راویاند و همه از قابلیت رماننویسی برخوردارند. اگر همه رماننویس باشند، درست مثل آن است که هیچکس رماننویس نیست. از زمینه طرح چنین رویکردی به این نتیجه میرسیم که ادبیات را در زمره جلوههایی از عقل سلیم به شمار میآورند. سنگبنای رمان روزنامه نگار، تفکری است که از مجموع بیانها به حقیقتی طبیعی دست پیدا میکند. حال آنکه رمان برحسب شوک، یا بروز تجربهای نیرومند و تحملناپذیر به حرکت درمیآید. روایتکردن در این معنی بیتردید حقی طبیعی نیست. اما تلاش برای تبدیل رمان به حقی قراردادی از این روحیه سرچشمه میگیرد که زیستهها و زندهها در توازن محض و همارز با هم حرکت میکنند. نه بیانها روال جاری زندگی را مسدود میکنند و نه زندگی به برخوردی دامن میزند که شکل بیان را تغییر بدهد. اتفاقا همین رویکرد، شأن سیاسی رمان روزنامهنگار را به خوبی آشکار میکند. زندگی هیچ چیز تازهای با خود ندارد و از آنجا که ما در تسخیر حالهای خود هستیم، چارهای نیست جز بازگفت دوباره و چندباره حالهای مستولی. رمان روزنامهنگار در فضاهای مختلفی سیر میکند. بههیچوجه به مکتب ادبی یا سبک نوشتاری خاصی دلالت نمیکند. مثلا حال زنی که چهلسالگی آزارش میدهد («هست یا نیست» سارا سالار) یا یادهای کودکی دههشصتیهای ساکن مناطق مرزی («گاماسیاب ماهی ندارد» حامد اسماعیلیون) یا شرح حال رابینسون کروزوئههایی که میتوانند بیش از دو دهه در مکانی شبیه به قبر زندگی کنند («سگسالی» بلقیس سلیمانی) یا سفرها و فانتزیهای نوجوانانی که مثل هری پاتر در سفری به اروپا با ماجراهایی عجیبوغریب رودررو میشوند («گلف روی باروت» آیدا مرادیآهنی) یا داستان همیشه جذاب گرفتاری فرزندان و والدین («زیباتر» سینا دادخواه) و یا دست آخر، ماجرای ملاقات با شخصیتی مهم و جالب در عالم خیال یا واقعیت («تو در قاهره خواهی مرد» حمیدرضا صدر)، هرکدام جلوهای از صورتبندیهای گوناگون رمان روزنامهنگار را در برمیگیرند.
ماجراهای رمان روزنامهنگار- برخلاف رمان هنری- یکسره در جهان انسانها به وقوع میپیوندد. به بیان روشنتر، جهان انسانی اصطکاکی با شئون غیرانسانی ندارد. همهچیز کاملا رام و انسانی است. نه با شازده احتجابی سروکار داریم که تاریخ را از قول پرندههایی بازگو کند که چشمشان را با قلمتراش درآوردهاند نه به روایتی شبیه به «خروس» ابراهیم گلستان برمیخوریم که زندگی ازپادرآمده را با میانجی حیوانی نهچندان اهلی روایت کند. و بهطورکلی، از برخورد انسان و غیرانسان-اعم از حیوان، گیاه یا اشیا- هیچ وضعیت جانفرسایی به منصه ظهور نمیرسد.
رماننویسی تا حد زیادی به شکل اهرمی برای کنترل تقدیر درآمده است. جهان روایت، فضایی است که در آن همه میلها و توانها به هدر میروند. رمان روزنامهنگار، در جستوجوی پدر گمشده، به ناچار به درون رجوع میکند. رماننویس از منظر کسی است که پیوسته احساسات خود را بیان میکند. مدام به خودش نهیب میزند که باید احساسات و عواطفش را جایی ثبت کند. این رمانها را میتوان ضمیمههای مفصلی بر کارت ملی اشخاص قلمداد کرد. در شرایط فعلی هرکس دچار این تصور است که اوراق هویتش وافیبهمقصود نیست. به همین دلیل، جهان هندسی اطراف خود را دقیق مثل دوربین مداربسته مراکز خرید وصف میکند و سپس به شرط آنکه اتفاق یا اتفاقاتی ارزش تعقیب و توصیف بیشتر داشته باشد، با افزدون «حسوحال»ها آن را به رمان قلب ماهیت میدهد. مثل شکل مسلط رماننویسی در ایران، فعلا ما هم از مواجهه با رمان هنری چشم میپوشیم و این بحث را- همینطور ابتر و ناتمام- به فرصتی دیگر موکول میکنیم.
بهزعم دلوز و گواتری، «رمان روزنامهنگار» تعبیری است که رماننویسی را در دوران حاضر به «منشا سوءتفاهم» مبدل کرده است. حال این سوال پیش میآید که رمان به چه سوءتفاهمی دچار است و اساسا در قیاس با سایر هنرها چرا رمان به چنین وضعی دچار آمده است: «ما از اینرو روی هنر رمان انگشت میگذاریم که منشا سوءتفاهم است: خیلی از آدمها چنین میپندارند که با ادراکها و حالهایمان، با یادها و بایگانیهایمان، با سفرها و فانتزیهایمان، با بچهها و والدینمان، با شخصیت جالبی که به دیدارش نائل آمدهایم و خاصه، با شخصیت جالبی که لاجرم خود ما هستیم (کیست که جالب نباشد؟) و در نهایت، با عقایدمان که همهاش را کنار هم جفتوجور نگه میداریم، میشود رمان خلق کرد. پایش بیفتد، از مولفان سترگی همت میطلبیم که جز نقل زندگیهایشان، کار دیگری نکردهاند- توماس ولف و هنری میلر. ولی همه این در و آن در زدنها در آثاری که معمولا سرهم میکنیم محض جستوجوی پدری است که فقط در خودمان پیدایش میکنیم: رمان روزنامهنگار.»
بدیهی و تکراری به نظر میرسد اما نویسندگان «فلسفه چیست؟» با ضمیر ملکی اول شخص جمع-«مان»- رمان روزنامهنگار را در شش سر فصل کنار هم گنجاندهاند. و حال، سوال این است که اگر همه این شش سر فصل ذیل رمان روزنامهنگار (و نه رماننویس هنرمند) قرار میگیرند، اساسا چه تلقی دیگری از رمان باقی میماند؟ در وضعیت موجود و ظاهرا به حکم عقل سلیم غالبا رمان در یکی از این شش گروه، بروز و ظهور میکند. سوال را طور دیگری مطرح میکنیم: رماننویس هنرمند چه میتواند بکند، که از عهده رماننویسان روزنامهنگار خارج است؟
اگر به شرحی که رفت، به وجود چیزی از سنخ «رمان روزنامهنگار» قائل باشیم، میشود گفت بخش وسیعی از آثاری را که در ایران، از حوالی یک دهه پیش به این طرف، به شکل رمان ارائه کردهاند در زمره «رمان روزنامهنگار» قرار میگیرد. بنابراین برخلاف تصور رایج ما نه با موج تازهای رماننویسان علاقهمند و مستعد، نه با شکوفایی عنقریب استعداهای تازه، نه با فتحبابی شگفت در عرصه جهانیشدن ادبیات داستانی ایران، بلکه با تضادی یا شاید با جدالی رودررو هستیم که «رماننویس روزنامهنگار» را در برابر «رماننویس هنرمند» قرار میدهد. اگر طبق این فرضها، صحنه ادبیات داستانی امروز را بازنگری کنیم، میبینیم که رمان روزنامهنگار با پشتگرمی نهادهایی مثل جوایز ادبی، جلسات نقد و بررسی فرهنگسراها و دیگر اماکن فرهنگی، رسانهها و بهخصوص ناشرها به چنان هیبتی بدل شده است که کموبیش هیچ جایی برای «رمان هنری» باقی نمانده است. دلوز و گواتری، شیوه برخورد رماننویس روزنامهنگار را با ارجاع به نظریه رمان میخاییل باختین شرح میدهند. در قدم اول، رماننویس یاد میگیرد شخصیت خود را به نحوی تکهتکه کند که در سیر روایت این تکهها مجددا به سمت یکدیگر بازگردند. البته ممکن است این شیوه به شکل دیگری دربیاید. رماننویس روزنامهنگار میکوشد در خلال روایت عقایدش را پنهان کند تا از این طریق مخاطب به عقیده خودش قوام ببخشد. دلوز و گواتری این شیوهها را نه شیوه رماننویسی که با تاسی از باختین، وجه پارودیک رمان قلمداد میکنند. در واقع، رمان نه تطابق شخصیتها با پیشینه یا موقعیت اجتماعیشان، بلکه صورتبندی تازهای است از نسبت بین زندگی و زبان.
رماننویس اتفاقات یا ماجراهای زیستهاش را بازگو نمیکند. به بیان دقیقتر رماننویس از عهده چنین کاری برنمیآید. بازگویی وقایع اتفاقیه از عهده روزنامهنگار و روزنگار برمیآید. دلوز در توضیح این مطلب، رماننویس را با دو پرسونای از قبل آشنا علامتگذاری میکند. پرسونای نخست رماننویسی است که به یاد میآورد و اتکای او به مکنونات حافظهاش است. (رماننویس روزنامهنگار). پرسونای دوم شبیه به سایه، شبح یا پیشگویی است که نمیتواند ماوقع را بازگو کند. حتی نمیتواند تصورات و تخیلات خود را برای دیگران بازگو کند. (رماننویس هنرمند). رماننویس نه زندگی را که هیبت زندگی را تجربه میکند. آنچه به چشم رماننویس میآید بزرگتر از آن است که بتواند صرفا بهنقل آن اکتفا کند. رماننویس ناتوان از تحمل زندگی است. بر این مبنا، شخصیت رمان فارغ از اینکه چه خصائصی دارد، در خلال رمان به «هیولا» یا «غول» بدل میشود. آنها برای این که زندگی کنند بیش از حد زندهاند.
نقل از حافظه (در رمان روزنامهنگار) و افسانهسازی (در رمان هنری) دو حالت وجودی ادبیات داستانی دوران ما هستند که نمیتوان آنها را به ژانر، یا سلیقه مخاطب، یا عقل سلیم، یا مرزبندی تاریخی مدرنیسم و پستمدرنیسم نسبت داد. اتفاقا نقد ادبی دانشگاهی این تمایز را با فاصلهگذاری بین مدرنیسم و پستمدرنیسم خنثی میکند. بهعبارتی رمان روزنامهنگار را عارضه تاریخی ناگزیری معرفی میکنند که با کلبیمسلکی باید به آن تن داد و از قضا از منظر نقد ادبی دانشگاهی، شرط معاصربودن در همین قبول بیچون و چرا است. بهاینترتیب، رمان روزنامهنگار در کنار سایر امکانات نهادیاش از بخت «درسبودن» نیز برخوردار میشود. رماننویسان روزنامهنگار در محیطهایی شبیه به کلاسهای تعلیم رانندگی درسی را که از زندگی آموختهاند، قلمی میکنند و در طرف دیگر معادله نقد شبهتاریخی دانشگاهی با تکیه بر نظریه ادبی رایج در جهان انگلیسی زبان، درسپسدادن رماننویس را مجددا به شکل «درس»های تازه بازیافت میکنند.
غالب منتقدان ادبی مطبوعات، همین چرخه را به نحو دیگری باز تولید میکنند. تعبیر «حق روایتکردن» در شرح فرآیند درخور تامل است. از منظر نقد ادبی مطبوعات همه حق روایت دارند و کسی حق ندارد این حق را از کسی سلب کند. ظاهر این تلقی، دلنشین و کاملا مبتنی بر عقل سلیم است. اما از چه رو و برحسب چه پیشفرضهایی «روایت» به شکل حق جلوه میکند. مثلا اگر از حق آزادی بیان سخن به میان بیاوریم، تکلیف تا حد زیادی روشن است. مثلا آزادی بیان در اصول بیستوسوم و بیستوچهارم قانون اساسی جمهوری اسلامی تعریف و حدود و ثغور آن مشخص شده است. اما حق روایتکردن به چیزی بهجز این انگارهها ارجاع میدهد. معنای تلویحی حق روایتکردن این است که همه راویاند و همه از قابلیت رماننویسی برخوردارند. اگر همه رماننویس باشند، درست مثل آن است که هیچکس رماننویس نیست. از زمینه طرح چنین رویکردی به این نتیجه میرسیم که ادبیات را در زمره جلوههایی از عقل سلیم به شمار میآورند. سنگبنای رمان روزنامه نگار، تفکری است که از مجموع بیانها به حقیقتی طبیعی دست پیدا میکند. حال آنکه رمان برحسب شوک، یا بروز تجربهای نیرومند و تحملناپذیر به حرکت درمیآید. روایتکردن در این معنی بیتردید حقی طبیعی نیست. اما تلاش برای تبدیل رمان به حقی قراردادی از این روحیه سرچشمه میگیرد که زیستهها و زندهها در توازن محض و همارز با هم حرکت میکنند. نه بیانها روال جاری زندگی را مسدود میکنند و نه زندگی به برخوردی دامن میزند که شکل بیان را تغییر بدهد. اتفاقا همین رویکرد، شأن سیاسی رمان روزنامهنگار را به خوبی آشکار میکند. زندگی هیچ چیز تازهای با خود ندارد و از آنجا که ما در تسخیر حالهای خود هستیم، چارهای نیست جز بازگفت دوباره و چندباره حالهای مستولی. رمان روزنامهنگار در فضاهای مختلفی سیر میکند. بههیچوجه به مکتب ادبی یا سبک نوشتاری خاصی دلالت نمیکند. مثلا حال زنی که چهلسالگی آزارش میدهد («هست یا نیست» سارا سالار) یا یادهای کودکی دههشصتیهای ساکن مناطق مرزی («گاماسیاب ماهی ندارد» حامد اسماعیلیون) یا شرح حال رابینسون کروزوئههایی که میتوانند بیش از دو دهه در مکانی شبیه به قبر زندگی کنند («سگسالی» بلقیس سلیمانی) یا سفرها و فانتزیهای نوجوانانی که مثل هری پاتر در سفری به اروپا با ماجراهایی عجیبوغریب رودررو میشوند («گلف روی باروت» آیدا مرادیآهنی) یا داستان همیشه جذاب گرفتاری فرزندان و والدین («زیباتر» سینا دادخواه) و یا دست آخر، ماجرای ملاقات با شخصیتی مهم و جالب در عالم خیال یا واقعیت («تو در قاهره خواهی مرد» حمیدرضا صدر)، هرکدام جلوهای از صورتبندیهای گوناگون رمان روزنامهنگار را در برمیگیرند.
ماجراهای رمان روزنامهنگار- برخلاف رمان هنری- یکسره در جهان انسانها به وقوع میپیوندد. به بیان روشنتر، جهان انسانی اصطکاکی با شئون غیرانسانی ندارد. همهچیز کاملا رام و انسانی است. نه با شازده احتجابی سروکار داریم که تاریخ را از قول پرندههایی بازگو کند که چشمشان را با قلمتراش درآوردهاند نه به روایتی شبیه به «خروس» ابراهیم گلستان برمیخوریم که زندگی ازپادرآمده را با میانجی حیوانی نهچندان اهلی روایت کند. و بهطورکلی، از برخورد انسان و غیرانسان-اعم از حیوان، گیاه یا اشیا- هیچ وضعیت جانفرسایی به منصه ظهور نمیرسد.
رماننویسی تا حد زیادی به شکل اهرمی برای کنترل تقدیر درآمده است. جهان روایت، فضایی است که در آن همه میلها و توانها به هدر میروند. رمان روزنامهنگار، در جستوجوی پدر گمشده، به ناچار به درون رجوع میکند. رماننویس از منظر کسی است که پیوسته احساسات خود را بیان میکند. مدام به خودش نهیب میزند که باید احساسات و عواطفش را جایی ثبت کند. این رمانها را میتوان ضمیمههای مفصلی بر کارت ملی اشخاص قلمداد کرد. در شرایط فعلی هرکس دچار این تصور است که اوراق هویتش وافیبهمقصود نیست. به همین دلیل، جهان هندسی اطراف خود را دقیق مثل دوربین مداربسته مراکز خرید وصف میکند و سپس به شرط آنکه اتفاق یا اتفاقاتی ارزش تعقیب و توصیف بیشتر داشته باشد، با افزدون «حسوحال»ها آن را به رمان قلب ماهیت میدهد. مثل شکل مسلط رماننویسی در ایران، فعلا ما هم از مواجهه با رمان هنری چشم میپوشیم و این بحث را- همینطور ابتر و ناتمام- به فرصتی دیگر موکول میکنیم.
در فصل هفتم از «فلسفه چیست؟» ژیل دلوز و فلیکس گواتری، ذیل تعبیر «رمان روزنامهنگار» مدخلی را باز میکنند که با توجه به شکل مسلط رماننویسی در ایران - بهخصوص ظرف دهه اخیر- محل تاملی جدی است. نخست لازم به توضیح است که منظور از «رمان روزنامهنگار» نقشی جامعهشناختی یا تمایزی ژنریک نیست. از اینرو هر روزنامهنگاری که رمان بنویسد یا هر رماننویسی که روزنامهنگاری هم بکند، لزوما با «رمان روزنامهنگار» سروکار ندارد.
بهزعم دلوز و گواتری، «رمان روزنامهنگار» تعبیری است که رماننویسی را در دوران حاضر به «منشا سوءتفاهم» مبدل کرده است. حال این سوال پیش میآید که رمان به چه سوءتفاهمی دچار است و اساسا در قیاس با سایر هنرها چرا رمان به چنین وضعی دچار آمده است: «ما از اینرو روی هنر رمان انگشت میگذاریم که منشا سوءتفاهم است: خیلی از آدمها چنین میپندارند که با ادراکها و حالهایمان، با یادها و بایگانیهایمان، با سفرها و فانتزیهایمان، با بچهها و والدینمان، با شخصیت جالبی که به دیدارش نائل آمدهایم و خاصه، با شخصیت جالبی که لاجرم خود ما هستیم (کیست که جالب نباشد؟) و در نهایت، با عقایدمان که همهاش را کنار هم جفتوجور نگه میداریم، میشود رمان خلق کرد. پایش بیفتد، از مولفان سترگی همت میطلبیم که جز نقل زندگیهایشان، کار دیگری نکردهاند- توماس ولف و هنری میلر. ولی همه این در و آن در زدنها در آثاری که معمولا سرهم میکنیم محض جستوجوی پدری است که فقط در خودمان پیدایش میکنیم: رمان روزنامهنگار.»
بدیهی و تکراری به نظر میرسد اما نویسندگان «فلسفه چیست؟» با ضمیر ملکی اول شخص جمع-«مان»- رمان روزنامهنگار را در شش سر فصل کنار هم گنجاندهاند. و حال، سوال این است که اگر همه این شش سر فصل ذیل رمان روزنامهنگار (و نه رماننویس هنرمند) قرار میگیرند، اساسا چه تلقی دیگری از رمان باقی میماند؟ در وضعیت موجود و ظاهرا به حکم عقل سلیم غالبا رمان در یکی از این شش گروه، بروز و ظهور میکند. سوال را طور دیگری مطرح میکنیم: رماننویس هنرمند چه میتواند بکند، که از عهده رماننویسان روزنامهنگار خارج است؟
اگر به شرحی که رفت، به وجود چیزی از سنخ «رمان روزنامهنگار» قائل باشیم، میشود گفت بخش وسیعی از آثاری را که در ایران، از حوالی یک دهه پیش به این طرف، به شکل رمان ارائه کردهاند در زمره «رمان روزنامهنگار» قرار میگیرد. بنابراین برخلاف تصور رایج ما نه با موج تازهای رماننویسان علاقهمند و مستعد، نه با شکوفایی عنقریب استعداهای تازه، نه با فتحبابی شگفت در عرصه جهانیشدن ادبیات داستانی ایران، بلکه با تضادی یا شاید با جدالی رودررو هستیم که «رماننویس روزنامهنگار» را در برابر «رماننویس هنرمند» قرار میدهد. اگر طبق این فرضها، صحنه ادبیات داستانی امروز را بازنگری کنیم، میبینیم که رمان روزنامهنگار با پشتگرمی نهادهایی مثل جوایز ادبی، جلسات نقد و بررسی فرهنگسراها و دیگر اماکن فرهنگی، رسانهها و بهخصوص ناشرها به چنان هیبتی بدل شده است که کموبیش هیچ جایی برای «رمان هنری» باقی نمانده است. دلوز و گواتری، شیوه برخورد رماننویس روزنامهنگار را با ارجاع به نظریه رمان میخاییل باختین شرح میدهند. در قدم اول، رماننویس یاد میگیرد شخصیت خود را به نحوی تکهتکه کند که در سیر روایت این تکهها مجددا به سمت یکدیگر بازگردند. البته ممکن است این شیوه به شکل دیگری دربیاید. رماننویس روزنامهنگار میکوشد در خلال روایت عقایدش را پنهان کند تا از این طریق مخاطب به عقیده خودش قوام ببخشد. دلوز و گواتری این شیوهها را نه شیوه رماننویسی که با تاسی از باختین، وجه پارودیک رمان قلمداد میکنند. در واقع، رمان نه تطابق شخصیتها با پیشینه یا موقعیت اجتماعیشان، بلکه صورتبندی تازهای است از نسبت بین زندگی و زبان.
رماننویس اتفاقات یا ماجراهای زیستهاش را بازگو نمیکند. به بیان دقیقتر رماننویس از عهده چنین کاری برنمیآید. بازگویی وقایع اتفاقیه از عهده روزنامهنگار و روزنگار برمیآید. دلوز در توضیح این مطلب، رماننویس را با دو پرسونای از قبل آشنا علامتگذاری میکند. پرسونای نخست رماننویسی است که به یاد میآورد و اتکای او به مکنونات حافظهاش است. (رماننویس روزنامهنگار). پرسونای دوم شبیه به سایه، شبح یا پیشگویی است که نمیتواند ماوقع را بازگو کند. حتی نمیتواند تصورات و تخیلات خود را برای دیگران بازگو کند. (رماننویس هنرمند). رماننویس نه زندگی را که هیبت زندگی را تجربه میکند. آنچه به چشم رماننویس میآید بزرگتر از آن است که بتواند صرفا بهنقل آن اکتفا کند. رماننویس ناتوان از تحمل زندگی است. بر این مبنا، شخصیت رمان فارغ از اینکه چه خصائصی دارد، در خلال رمان به «هیولا» یا «غول» بدل میشود. آنها برای این که زندگی کنند بیش از حد زندهاند.
نقل از حافظه (در رمان روزنامهنگار) و افسانهسازی (در رمان هنری) دو حالت وجودی ادبیات داستانی دوران ما هستند که نمیتوان آنها را به ژانر، یا سلیقه مخاطب، یا عقل سلیم، یا مرزبندی تاریخی مدرنیسم و پستمدرنیسم نسبت داد. اتفاقا نقد ادبی دانشگاهی این تمایز را با فاصلهگذاری بین مدرنیسم و پستمدرنیسم خنثی میکند. بهعبارتی رمان روزنامهنگار را عارضه تاریخی ناگزیری معرفی میکنند که با کلبیمسلکی باید به آن تن داد و از قضا از منظر نقد ادبی دانشگاهی، شرط معاصربودن در همین قبول بیچون و چرا است. بهاینترتیب، رمان روزنامهنگار در کنار سایر امکانات نهادیاش از بخت «درسبودن» نیز برخوردار میشود. رماننویسان روزنامهنگار در محیطهایی شبیه به کلاسهای تعلیم رانندگی درسی را که از زندگی آموختهاند، قلمی میکنند و در طرف دیگر معادله نقد شبهتاریخی دانشگاهی با تکیه بر نظریه ادبی رایج در جهان انگلیسی زبان، درسپسدادن رماننویس را مجددا به شکل «درس»های تازه بازیافت میکنند.
غالب منتقدان ادبی مطبوعات، همین چرخه را به نحو دیگری باز تولید میکنند. تعبیر «حق روایتکردن» در شرح فرآیند درخور تامل است. از منظر نقد ادبی مطبوعات همه حق روایت دارند و کسی حق ندارد این حق را از کسی سلب کند. ظاهر این تلقی، دلنشین و کاملا مبتنی بر عقل سلیم است. اما از چه رو و برحسب چه پیشفرضهایی «روایت» به شکل حق جلوه میکند. مثلا اگر از حق آزادی بیان سخن به میان بیاوریم، تکلیف تا حد زیادی روشن است. مثلا آزادی بیان در اصول بیستوسوم و بیستوچهارم قانون اساسی جمهوری اسلامی تعریف و حدود و ثغور آن مشخص شده است. اما حق روایتکردن به چیزی بهجز این انگارهها ارجاع میدهد. معنای تلویحی حق روایتکردن این است که همه راویاند و همه از قابلیت رماننویسی برخوردارند. اگر همه رماننویس باشند، درست مثل آن است که هیچکس رماننویس نیست. از زمینه طرح چنین رویکردی به این نتیجه میرسیم که ادبیات را در زمره جلوههایی از عقل سلیم به شمار میآورند. سنگبنای رمان روزنامه نگار، تفکری است که از مجموع بیانها به حقیقتی طبیعی دست پیدا میکند. حال آنکه رمان برحسب شوک، یا بروز تجربهای نیرومند و تحملناپذیر به حرکت درمیآید. روایتکردن در این معنی بیتردید حقی طبیعی نیست. اما تلاش برای تبدیل رمان به حقی قراردادی از این روحیه سرچشمه میگیرد که زیستهها و زندهها در توازن محض و همارز با هم حرکت میکنند. نه بیانها روال جاری زندگی را مسدود میکنند و نه زندگی به برخوردی دامن میزند که شکل بیان را تغییر بدهد. اتفاقا همین رویکرد، شأن سیاسی رمان روزنامهنگار را به خوبی آشکار میکند. زندگی هیچ چیز تازهای با خود ندارد و از آنجا که ما در تسخیر حالهای خود هستیم، چارهای نیست جز بازگفت دوباره و چندباره حالهای مستولی. رمان روزنامهنگار در فضاهای مختلفی سیر میکند. بههیچوجه به مکتب ادبی یا سبک نوشتاری خاصی دلالت نمیکند. مثلا حال زنی که چهلسالگی آزارش میدهد («هست یا نیست» سارا سالار) یا یادهای کودکی دههشصتیهای ساکن مناطق مرزی («گاماسیاب ماهی ندارد» حامد اسماعیلیون) یا شرح حال رابینسون کروزوئههایی که میتوانند بیش از دو دهه در مکانی شبیه به قبر زندگی کنند («سگسالی» بلقیس سلیمانی) یا سفرها و فانتزیهای نوجوانانی که مثل هری پاتر در سفری به اروپا با ماجراهایی عجیبوغریب رودررو میشوند («گلف روی باروت» آیدا مرادیآهنی) یا داستان همیشه جذاب گرفتاری فرزندان و والدین («زیباتر» سینا دادخواه) و یا دست آخر، ماجرای ملاقات با شخصیتی مهم و جالب در عالم خیال یا واقعیت («تو در قاهره خواهی مرد» حمیدرضا صدر)، هرکدام جلوهای از صورتبندیهای گوناگون رمان روزنامهنگار را در برمیگیرند.
ماجراهای رمان روزنامهنگار- برخلاف رمان هنری- یکسره در جهان انسانها به وقوع میپیوندد. به بیان روشنتر، جهان انسانی اصطکاکی با شئون غیرانسانی ندارد. همهچیز کاملا رام و انسانی است. نه با شازده احتجابی سروکار داریم که تاریخ را از قول پرندههایی بازگو کند که چشمشان را با قلمتراش درآوردهاند نه به روایتی شبیه به «خروس» ابراهیم گلستان برمیخوریم که زندگی ازپادرآمده را با میانجی حیوانی نهچندان اهلی روایت کند. و بهطورکلی، از برخورد انسان و غیرانسان-اعم از حیوان، گیاه یا اشیا- هیچ وضعیت جانفرسایی به منصه ظهور نمیرسد.
رماننویسی تا حد زیادی به شکل اهرمی برای کنترل تقدیر درآمده است. جهان روایت، فضایی است که در آن همه میلها و توانها به هدر میروند. رمان روزنامهنگار، در جستوجوی پدر گمشده، به ناچار به درون رجوع میکند. رماننویس از منظر کسی است که پیوسته احساسات خود را بیان میکند. مدام به خودش نهیب میزند که باید احساسات و عواطفش را جایی ثبت کند. این رمانها را میتوان ضمیمههای مفصلی بر کارت ملی اشخاص قلمداد کرد. در شرایط فعلی هرکس دچار این تصور است که اوراق هویتش وافیبهمقصود نیست. به همین دلیل، جهان هندسی اطراف خود را دقیق مثل دوربین مداربسته مراکز خرید وصف میکند و سپس به شرط آنکه اتفاق یا اتفاقاتی ارزش تعقیب و توصیف بیشتر داشته باشد، با افزدون «حسوحال»ها آن را به رمان قلب ماهیت میدهد. مثل شکل مسلط رماننویسی در ایران، فعلا ما هم از مواجهه با رمان هنری چشم میپوشیم و این بحث را- همینطور ابتر و ناتمام- به فرصتی دیگر موکول میکنیم.
بهزعم دلوز و گواتری، «رمان روزنامهنگار» تعبیری است که رماننویسی را در دوران حاضر به «منشا سوءتفاهم» مبدل کرده است. حال این سوال پیش میآید که رمان به چه سوءتفاهمی دچار است و اساسا در قیاس با سایر هنرها چرا رمان به چنین وضعی دچار آمده است: «ما از اینرو روی هنر رمان انگشت میگذاریم که منشا سوءتفاهم است: خیلی از آدمها چنین میپندارند که با ادراکها و حالهایمان، با یادها و بایگانیهایمان، با سفرها و فانتزیهایمان، با بچهها و والدینمان، با شخصیت جالبی که به دیدارش نائل آمدهایم و خاصه، با شخصیت جالبی که لاجرم خود ما هستیم (کیست که جالب نباشد؟) و در نهایت، با عقایدمان که همهاش را کنار هم جفتوجور نگه میداریم، میشود رمان خلق کرد. پایش بیفتد، از مولفان سترگی همت میطلبیم که جز نقل زندگیهایشان، کار دیگری نکردهاند- توماس ولف و هنری میلر. ولی همه این در و آن در زدنها در آثاری که معمولا سرهم میکنیم محض جستوجوی پدری است که فقط در خودمان پیدایش میکنیم: رمان روزنامهنگار.»
بدیهی و تکراری به نظر میرسد اما نویسندگان «فلسفه چیست؟» با ضمیر ملکی اول شخص جمع-«مان»- رمان روزنامهنگار را در شش سر فصل کنار هم گنجاندهاند. و حال، سوال این است که اگر همه این شش سر فصل ذیل رمان روزنامهنگار (و نه رماننویس هنرمند) قرار میگیرند، اساسا چه تلقی دیگری از رمان باقی میماند؟ در وضعیت موجود و ظاهرا به حکم عقل سلیم غالبا رمان در یکی از این شش گروه، بروز و ظهور میکند. سوال را طور دیگری مطرح میکنیم: رماننویس هنرمند چه میتواند بکند، که از عهده رماننویسان روزنامهنگار خارج است؟
اگر به شرحی که رفت، به وجود چیزی از سنخ «رمان روزنامهنگار» قائل باشیم، میشود گفت بخش وسیعی از آثاری را که در ایران، از حوالی یک دهه پیش به این طرف، به شکل رمان ارائه کردهاند در زمره «رمان روزنامهنگار» قرار میگیرد. بنابراین برخلاف تصور رایج ما نه با موج تازهای رماننویسان علاقهمند و مستعد، نه با شکوفایی عنقریب استعداهای تازه، نه با فتحبابی شگفت در عرصه جهانیشدن ادبیات داستانی ایران، بلکه با تضادی یا شاید با جدالی رودررو هستیم که «رماننویس روزنامهنگار» را در برابر «رماننویس هنرمند» قرار میدهد. اگر طبق این فرضها، صحنه ادبیات داستانی امروز را بازنگری کنیم، میبینیم که رمان روزنامهنگار با پشتگرمی نهادهایی مثل جوایز ادبی، جلسات نقد و بررسی فرهنگسراها و دیگر اماکن فرهنگی، رسانهها و بهخصوص ناشرها به چنان هیبتی بدل شده است که کموبیش هیچ جایی برای «رمان هنری» باقی نمانده است. دلوز و گواتری، شیوه برخورد رماننویس روزنامهنگار را با ارجاع به نظریه رمان میخاییل باختین شرح میدهند. در قدم اول، رماننویس یاد میگیرد شخصیت خود را به نحوی تکهتکه کند که در سیر روایت این تکهها مجددا به سمت یکدیگر بازگردند. البته ممکن است این شیوه به شکل دیگری دربیاید. رماننویس روزنامهنگار میکوشد در خلال روایت عقایدش را پنهان کند تا از این طریق مخاطب به عقیده خودش قوام ببخشد. دلوز و گواتری این شیوهها را نه شیوه رماننویسی که با تاسی از باختین، وجه پارودیک رمان قلمداد میکنند. در واقع، رمان نه تطابق شخصیتها با پیشینه یا موقعیت اجتماعیشان، بلکه صورتبندی تازهای است از نسبت بین زندگی و زبان.
رماننویس اتفاقات یا ماجراهای زیستهاش را بازگو نمیکند. به بیان دقیقتر رماننویس از عهده چنین کاری برنمیآید. بازگویی وقایع اتفاقیه از عهده روزنامهنگار و روزنگار برمیآید. دلوز در توضیح این مطلب، رماننویس را با دو پرسونای از قبل آشنا علامتگذاری میکند. پرسونای نخست رماننویسی است که به یاد میآورد و اتکای او به مکنونات حافظهاش است. (رماننویس روزنامهنگار). پرسونای دوم شبیه به سایه، شبح یا پیشگویی است که نمیتواند ماوقع را بازگو کند. حتی نمیتواند تصورات و تخیلات خود را برای دیگران بازگو کند. (رماننویس هنرمند). رماننویس نه زندگی را که هیبت زندگی را تجربه میکند. آنچه به چشم رماننویس میآید بزرگتر از آن است که بتواند صرفا بهنقل آن اکتفا کند. رماننویس ناتوان از تحمل زندگی است. بر این مبنا، شخصیت رمان فارغ از اینکه چه خصائصی دارد، در خلال رمان به «هیولا» یا «غول» بدل میشود. آنها برای این که زندگی کنند بیش از حد زندهاند.
نقل از حافظه (در رمان روزنامهنگار) و افسانهسازی (در رمان هنری) دو حالت وجودی ادبیات داستانی دوران ما هستند که نمیتوان آنها را به ژانر، یا سلیقه مخاطب، یا عقل سلیم، یا مرزبندی تاریخی مدرنیسم و پستمدرنیسم نسبت داد. اتفاقا نقد ادبی دانشگاهی این تمایز را با فاصلهگذاری بین مدرنیسم و پستمدرنیسم خنثی میکند. بهعبارتی رمان روزنامهنگار را عارضه تاریخی ناگزیری معرفی میکنند که با کلبیمسلکی باید به آن تن داد و از قضا از منظر نقد ادبی دانشگاهی، شرط معاصربودن در همین قبول بیچون و چرا است. بهاینترتیب، رمان روزنامهنگار در کنار سایر امکانات نهادیاش از بخت «درسبودن» نیز برخوردار میشود. رماننویسان روزنامهنگار در محیطهایی شبیه به کلاسهای تعلیم رانندگی درسی را که از زندگی آموختهاند، قلمی میکنند و در طرف دیگر معادله نقد شبهتاریخی دانشگاهی با تکیه بر نظریه ادبی رایج در جهان انگلیسی زبان، درسپسدادن رماننویس را مجددا به شکل «درس»های تازه بازیافت میکنند.
غالب منتقدان ادبی مطبوعات، همین چرخه را به نحو دیگری باز تولید میکنند. تعبیر «حق روایتکردن» در شرح فرآیند درخور تامل است. از منظر نقد ادبی مطبوعات همه حق روایت دارند و کسی حق ندارد این حق را از کسی سلب کند. ظاهر این تلقی، دلنشین و کاملا مبتنی بر عقل سلیم است. اما از چه رو و برحسب چه پیشفرضهایی «روایت» به شکل حق جلوه میکند. مثلا اگر از حق آزادی بیان سخن به میان بیاوریم، تکلیف تا حد زیادی روشن است. مثلا آزادی بیان در اصول بیستوسوم و بیستوچهارم قانون اساسی جمهوری اسلامی تعریف و حدود و ثغور آن مشخص شده است. اما حق روایتکردن به چیزی بهجز این انگارهها ارجاع میدهد. معنای تلویحی حق روایتکردن این است که همه راویاند و همه از قابلیت رماننویسی برخوردارند. اگر همه رماننویس باشند، درست مثل آن است که هیچکس رماننویس نیست. از زمینه طرح چنین رویکردی به این نتیجه میرسیم که ادبیات را در زمره جلوههایی از عقل سلیم به شمار میآورند. سنگبنای رمان روزنامه نگار، تفکری است که از مجموع بیانها به حقیقتی طبیعی دست پیدا میکند. حال آنکه رمان برحسب شوک، یا بروز تجربهای نیرومند و تحملناپذیر به حرکت درمیآید. روایتکردن در این معنی بیتردید حقی طبیعی نیست. اما تلاش برای تبدیل رمان به حقی قراردادی از این روحیه سرچشمه میگیرد که زیستهها و زندهها در توازن محض و همارز با هم حرکت میکنند. نه بیانها روال جاری زندگی را مسدود میکنند و نه زندگی به برخوردی دامن میزند که شکل بیان را تغییر بدهد. اتفاقا همین رویکرد، شأن سیاسی رمان روزنامهنگار را به خوبی آشکار میکند. زندگی هیچ چیز تازهای با خود ندارد و از آنجا که ما در تسخیر حالهای خود هستیم، چارهای نیست جز بازگفت دوباره و چندباره حالهای مستولی. رمان روزنامهنگار در فضاهای مختلفی سیر میکند. بههیچوجه به مکتب ادبی یا سبک نوشتاری خاصی دلالت نمیکند. مثلا حال زنی که چهلسالگی آزارش میدهد («هست یا نیست» سارا سالار) یا یادهای کودکی دههشصتیهای ساکن مناطق مرزی («گاماسیاب ماهی ندارد» حامد اسماعیلیون) یا شرح حال رابینسون کروزوئههایی که میتوانند بیش از دو دهه در مکانی شبیه به قبر زندگی کنند («سگسالی» بلقیس سلیمانی) یا سفرها و فانتزیهای نوجوانانی که مثل هری پاتر در سفری به اروپا با ماجراهایی عجیبوغریب رودررو میشوند («گلف روی باروت» آیدا مرادیآهنی) یا داستان همیشه جذاب گرفتاری فرزندان و والدین («زیباتر» سینا دادخواه) و یا دست آخر، ماجرای ملاقات با شخصیتی مهم و جالب در عالم خیال یا واقعیت («تو در قاهره خواهی مرد» حمیدرضا صدر)، هرکدام جلوهای از صورتبندیهای گوناگون رمان روزنامهنگار را در برمیگیرند.
ماجراهای رمان روزنامهنگار- برخلاف رمان هنری- یکسره در جهان انسانها به وقوع میپیوندد. به بیان روشنتر، جهان انسانی اصطکاکی با شئون غیرانسانی ندارد. همهچیز کاملا رام و انسانی است. نه با شازده احتجابی سروکار داریم که تاریخ را از قول پرندههایی بازگو کند که چشمشان را با قلمتراش درآوردهاند نه به روایتی شبیه به «خروس» ابراهیم گلستان برمیخوریم که زندگی ازپادرآمده را با میانجی حیوانی نهچندان اهلی روایت کند. و بهطورکلی، از برخورد انسان و غیرانسان-اعم از حیوان، گیاه یا اشیا- هیچ وضعیت جانفرسایی به منصه ظهور نمیرسد.
رماننویسی تا حد زیادی به شکل اهرمی برای کنترل تقدیر درآمده است. جهان روایت، فضایی است که در آن همه میلها و توانها به هدر میروند. رمان روزنامهنگار، در جستوجوی پدر گمشده، به ناچار به درون رجوع میکند. رماننویس از منظر کسی است که پیوسته احساسات خود را بیان میکند. مدام به خودش نهیب میزند که باید احساسات و عواطفش را جایی ثبت کند. این رمانها را میتوان ضمیمههای مفصلی بر کارت ملی اشخاص قلمداد کرد. در شرایط فعلی هرکس دچار این تصور است که اوراق هویتش وافیبهمقصود نیست. به همین دلیل، جهان هندسی اطراف خود را دقیق مثل دوربین مداربسته مراکز خرید وصف میکند و سپس به شرط آنکه اتفاق یا اتفاقاتی ارزش تعقیب و توصیف بیشتر داشته باشد، با افزدون «حسوحال»ها آن را به رمان قلب ماهیت میدهد. مثل شکل مسلط رماننویسی در ایران، فعلا ما هم از مواجهه با رمان هنری چشم میپوشیم و این بحث را- همینطور ابتر و ناتمام- به فرصتی دیگر موکول میکنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.