درباره یک فلسفه نقد
رضا باقرزادهمقدم
کتاب «درباره نقد: گذری بر فلسفه نقد»، اثر نوئل کرول با ترجمه صالح طباطبایی، چندی پیش توسط نشر نی، منتشر شد. کرول (متولد 1947)، فیلسوف آمریکایی، نظریهپرداز هنر و روزنامهنگار است و در حوزه نظریه فیلم نیز از نظریهپردازان نظریه شناختی و به نوعی مبدع پسانظریه است. او یک فیلسوف تحلیلی است و یکایک مسایل را از هم تفکیک میکند. صالح طباطبایی که پیشتر کتاب «درآمدی بر فلسفه هنر» کرول را هم ترجمه کرده بود، معتقد است روش او در این کتاب، همچون کتاب دیگر، برآمده از همان سنت فیلسوفان تحلیلی است؛ به گونهای که او پس از طرحکردن مسایلی، با مثالهای نقض آنها را رد میکند و اگر مورد تایید باشند، بر آنها صحه میگذارد. «پسانظریه: بازسازی نظریه فیلم»، «مسایل فلسفی نظریه کلاسیک فیلم»، «نظریه هنر معاصر»، «تفسیر تصویر متحرک» و «فراسوی زیباییشناسی: مقالات فلسفی»، از مهمترین کتابهای او در حوزه هنر و سینماست.
علیه ذاتگرایی در هنر
از آنجا که کرول، کمتر در کشورمان شناخته شده است، بد نیست پیش از ارایه کلیاتی در معرفی کتاب حاضر، به معرفی اجمالی او و نظراتش راجع به هنر بپردازیم و از آن حیث که او از جمله آن فیلسوفان زنده مهمی است که ذاتگرایی - در هنر - را دستکم به دودلیل عمده، اشتباه میپندارد، شاید گشتن پی خط ممیزی که هنر را از غیر آن جدا میکند، در میان مجموعه آثارش، بیهوده باشد. او در رد ذاتگرایی در هنر، میگوید: «1- ابزار هنری عموما پذیرای پروژههای سبکی متکثر، نامشابه و حتی بالقوه ناسازگار هستند (نظیر کاربرد مونتاژ، برخلاف فیلمبرداری با برداشت طولانی و نمای عمق میدان؛ در سینما) و 2- ابزار هنری، انواع طبیعی نیستند. آنها توسط انسانها برای خدمت به غایات انسانی ساخته شدهاند. بنابراین ابزار هنری تغییرناپذیر نیستند. برخلاف ذاتگرایی، این شکل از پیش موجود مدیوم نیست که سبک را تحمیل میکند، بلکه سبک است که ساختار و شکل مدیوم را دیکته میکند.» اما کرول با وجود رد ذاتگرایی، خصوصا در پی یافتن وجوه ویژهای برای سینماست که آن را از سایر هنرها تفکیک کند. او معتقد است اشتباهبودن ذاتگرایی مانع نمیشود که جنبههای عامی از میان سایر چیزها، برای فیلمها وجود داشته باشند تا بتوانند به تمییزدادن فیلم از ابزار هنری مجاور یاری رسانند. شاید از این بابت است که حجم زیادی از تالیفات نظری او راجعبه سینماست و هر گونه شناختی از او ایجاب میکند تا جایی ویژه برای بررسی آرای او در باب سینما قایل شویم.
4 شرط ضروری برای فیلمبودن چیزی
کرول میکوشد چهارشرط ضروری برای فیلمبودن یکچیز عرضه کند:
«1- دیدگاههای جداشده از پیکر؛ تمام تصاویر مبتنی بر عکس و تصاویر سینمایی، دیدگاههایی بیگانهشده، از پیکره جداشده، یا نمایشهایی منفصل را دربر دارند. به این معنا که تصاویر سینمایی بهگونهای هستند که مخاطبان نمیتوانند به سمت فضاهای واقعی فیزیکی که بر روی پرده نمایش داده میشوند، بگردند. مهمترین دلیل تفاوت، میان نشاندادن واقعیت توسط تلسکوپ، میکروسکوپ، عینک و... با عکس و فیلم، در این است که: ابزارهای مصنوعی دیداری این معنا را در خود دارند که میتوان جسم را به سوی چیزهایی که این ابزار دسترسی به آنها را ممکن میکنند، چرخاند. در حالیکه عکس و تصاویر سینمایی به بیننده فضایی را عرضه میکنند که از نظرگاه او جدا و ناشناخته است؛
2- تصویر متحرک؛ کرول ترجیح میدهد به جای واژه سینما از واژه «تصویر متحرک» استفاده کند، زیرا تصویر مبتنی بر عکس، تصویر «شیءِ واقعیبودن» را القا میکند، در حالیکه ممکن است فیلم کاری به بازنمایی واقعیت عینی نداشته باشد.» به نظر او، شعور متعارف تجربی، همینطور شهودهای فلسفی، گواهی میدهند حرکت یک جنبه تعریفکننده سینماست. مشکل در اینجاست که بعضی فیلمها هیچ حرکتی ندارند. برای مثال، «یک لحظه در مونترال» مایکل اسنو (1969) تنها از تصاویر ثابت ساخته شده است. اما این فیلمها و فیلمهای ارتدوکس، ویژگی ساختهشدن با استفاده از تکنولوژیهایی که نتیجهای معین به دست میدهند - یعنی تصاویر متحرکی که در نمایشی جداگانه به عنوان یک امکان عرضه شدهاند را دارا هستند. سازندگان آنها، اگر ترجیح میدادند، میتوانستند تکنولوژی انتخابیشان را برای ایجاد تصاویر متحرک بهکار ببرند. در حالیکه، تصویر متحرکبودن برای طراحی، نقاشی یا عکس ثابت، به لحاظ وجودی ناممکن است، حرکت در تصویر یک فیلم گزینهای هنری است که همواره به لحاظ فنی در دسترس است. اما از آنجا که در تئاتر نیز انتظار حرکت وجود دارد، چگونه میتوان این تصویر متحرک را از بازنمایی نمایشی تفکیک کرد؟
3 و 4- تفاوتهای مهمی بین اجرای یک فیلم و اجرای یک نمایشنامه وجود دارد. دوتفاوت عمده آنها این است: اجرای نمایشنامه به وسیله تفسیر ممکن میشود، در حالیکه اجرای یک فیلم به وسیله یک الگو صورت میپذیرد و نیز اجرای یک نمایشنامه به خودیخود اثری هنری و موضوعی برای داوری زیباییشناختی است، در حالیکه اجرای فیلم هیچیک از این دو امر نیست. این دوجنبه از اجرای فیلم، برای تفکیک اجراهای فیلم از اجراهای نمایشنامه کافی است. علاوه بر این، دوتفاوت ذکرشده به همه فیلمها - و نیز ویدیوها - اطلاق میشود، خواه آن فیلمها یا ویدیوها آثار هنری محسوب شوند یا خیر. این چهارشرط کلیدهایی مفهومی به ما میدهند تا میان فیلم و اشکال هنری مجاور، نظیر نقاشی و تئاتر، فرق بگذاریم. او با وجود ارایه این چهارشرط برای فیلمبودن چیزی، همچنان قایل است که ذاتگرا نیست و از این بابت خود را محق میداند که سنت نظریه فیلم کلاسیک را نقد کند. او در اینباره میگوید: «در واقع، اگر من چهارشرط ضروری برای فیلم برشمردهام، برخلاف سنت پیشین نظریه فیلم نیز نشان دادهام که میتوان درباره ماهیت فیلم فلسفهورزی کرد، بدون اینکه نیازی باشد به گفتن اینکه هنرمندان فیلم چه باید بکنند و چه نکنند. تعاریف ذاتگرا برآنند به ما نشان دهند سینما بیشتر آثار مراکز، نهادها، سنتها، انقلابها و بازنماییهاست. یک مفهوم فروکاهنده ناتورالیستی، سینما بهمثابه پدیدهای بشری را فراموش میکند.
کرول و فلسفه فیلم
از بابتی، کرول میکوشد امکانهای فلسفی فیلم را تبیین کند و به استدلالهای عمده علیه این قابلیت فیلم پاسخ گوید. او میگوید: «فلسفه فیلم، همراه این موضوع تولد یافت که آیا فیلم میتواند هنر باشد یا خیر» و معتقد است عمده ایرادهایی که شکاکان علیه امکان هنربودن فیلم طرح میکنند، چنین هستند: «1- عکاسی هنر نیست؛ 2-یک فیلم در بهترین حالت، ضبط مبتنی بر عکاسی یک اثر هنری نمایشی است؛ 3. بنابراین، خود فیلم هنر نیست.» فرد شکاک، برای پشتیبانی از این استدلالها، استدلالهای خاص دیگری را نیز اقامه میکند. یکی از این استدلالها، استدلال علیت فیزیکی صرف است. فرد شکاک، در این استدلال میگوید یک عکس ضرورتا دخالت انسان را اقتضا نمیکند و در نتیجه نیازی ندارد تا بیان اندیشهای انسانی یا تحقق نیاتی انسانی را در برگیرد. بهعبارت دیگر، بیان اندیشه جنبهای ذاتی از عکاسی نیست. بنابراین عکاسی نظر به ماهیت ذاتیاش یک هنر نیست. استدلال علیت فیزیکی صرف در نهایت اینگونه خلاصه میشود:
«1- اگر چیزی هنر است، باید بیان اندیشهای را دربر داشته باشد. 2) اگر چیزی بیان اندیشهای را دربرداشته باشد، نیازمند جنبهای ذهنی، یا همان قصدیت، است. 3) قصدیت، جنبهای ذاتی از عکاسی نیست. 4) بنابراین، عکاسی - از جمله عکاسی متحرک - ذاتا یا ضرورتا هنر نیست.»
اگر به عکاسی در چارچوب ماهیت حداقلی یا ذاتیاش نگریسته شود، تصاویرش را به وسیله علیت مکانیکی و نه به وسیله قصدیت تولید میکند. در نتیجه، عکاسی به معنای واقعی کلمه -عکاسی بهمثابه عکاسی- و همینطور فیلم، شکلهای هنری بازنماینده نیستند زیرا فیلم، بهطور اساسی صرفا بهمثابه عکاسی متحرک فهمیده میشود.
استدلال دیگری که فرد شکاک علیه امکان هنر فیلم اقامه میکند، استدلال کنترل خوانده میشود. این استدلال چنین است: «اگر هنر بیان اندیشه است، پس برای بیان یک اندیشه آشکارا لازم است شما به همه اجزای مدیوم کنترل داشته باشید. چون هنر بیان اندیشه را دربر دارد، صرفا ابزارهایی که سطح بالایی از کنترل را عرضه میکنند، برای خلق هنر مناسبند. اما ابزارهای مبتنی بر عکاسی در این زمینه نامناسبند. آنها به چیزی که هست، گره خوردهاند و با جزییاتی ادغام میشوند که بیرون از حوزه فهم عکاس هستند.»
استدلال آخر شکاکان، استدلال علاقه زیباییشناختی خوانده شده است. علاقه زیباییشناختی، علاقهای است که: «به چیزی بهخاطر خود آنچیز، یعنی بهخاطر نوع چیزی که هست، پیدا میکنیم. به نظر شکاکان، این شیء در عکس و نه عکس به منزله یک شیء است که توجه ما را جلب میکند.» علاقه به عکس، یک علاقه زیباییشناختی نیست چراکه این نه علاقه به نوع چیزی که عکس هست، بلکه علاقه به شخصی است که عکس ظاهر او را میرساند.
نوئل کرول، میکوشد استدلالهای شکاکان را حلاجی کند. او به استدلال علیت فیزیکی صرف چنین پاسخ میگوید: «عکسهای قابلتصوری وجود دارند که اثر هنری نیستند. اما با فرض اینکه ممکن است چنین مواردی وجود داشته باشند، عکسهای واقعی و نه صرفا عکسهای قابلتصور چطور؟ هنگامی که ما عکسهای ادوارد استایشن (Edward Steichen) را بهعنوان آثار هنری تحسین میکنیم، از عکسهای واقعا موجود و نه صرفا عکسهای قابل تصور سخن میگوییم. به علاوه، آیا ما در مورد عکسهای واقعی موجود که به عنوان آثار هنری طبقهبندی میکنیم، با دلایل صحیح باور نداریم که نیات عکاس، در تصاویرش بیان میشوند؟ عکسهای استایشن، افکار و احساسات درباره محتوایی را منتقل میکنند که توجه ما را به آن محتوا جلب میکنند و ما بدون تردید باور داریم آن افکار و احساسات به وسیله سازندهشان قصد شدهاند که بهطورخاصی عمل کنند.» اما استدلال کنترل به نظر کرول بسیار آرمانی میرسد: «پاسخ ابتدایی به استدلال کنترل باید این باشد که یوتوپیایی است. اگر چیزی که برای هنربودن لازم است کنترل کامل یک مدیوم باشد، ما مجبور خواهیم شد بیشتر تجربههایی را که به معنای واقعی کلمه بهمنزله اشکال هنری میشناسیم، مرخص کنیم. بیشتر هنرمندان، مجبورند برای متناسبکردن ابزار با مواد خام در دسترسشان بهدنبال حدی میانه باشند. یک کارگردان تئاتر، مجبور است نمایشش را با بازیگران در دسترس اجرا کند: این امر ممکن است بهطور دقیق آنگونه که او شخصیتها را در خوانش اولیه متن نمایش تصور کرده است نباشد - و غالبا نیست - اما او چنین عمل میکند. یککارگردان دارای کنترل کامل نیست؛ او ناچار است در درون چارچوبهایی کار کند که توسط دیگران و شرایط ایجاد شدهاند. اشکال هنری معدودی، اگر اساسا وجود داشته باشند، رویای کنترل کامل را تحقق میبخشند. آنگاه باید بگوییم هیچ مدیومی نمیتواند هنر بیافریند؟»
کرول در پاسخ به استدلال علاقه زیباییشناختی نیز مثالهای نقضی ارایه میکند که حاکی از آنند ما به خود عکس و نهفقط به چیزی که توسط عکس بازنموده میشود هم علاقه داریم. او به این فرض باور ندارد که عکاسی بهطور کامل واقعیت را بازمینماید، اما: «حتی اگر چنین باشد، هنوز میتواند به واسطه نحوههایی که با آنها مدیوم دیدگاههایی از اشیا نشان میدهد که به طرق مختلف از نحوههایی که در آنها اشیا برای نگاه «بهلحاظ عکاسی دستنخورده» یا «عادی» ظاهر میشوند جدا میشود، جالب توجه باشد.»
«درباره نقد: گذری بر فلسفه نقد»
آنگونه که کرول در مقدمه کتاب میگوید، اثر حاضر، نه درباره نظریهای در نقد است و نه خلاصهای از نظریههای رایج نقد، بلکه درباره یک فلسفه نقد است. کوششی است برای کندوکاو در شالودههای هر کاربست نقادانه، خواه متاثر از نظریهای باشد و خواه نباشد؛ تمرینی است در فلسفه نقد یا «فرانقد» meta-criticism؛ و بر آن است تا در چهارفصل «نقد همچون ارزیابی»، «آنچه مورد نقد قرار میگیرد: متعلق نقد»، «اجزای نقد (منهای یک)» و «ارزیابی مسایل و چشماندازها» به سنجش هسته اصلی نقد بپردازد.
منابع:
1-Carroll, N. (1995)"Towards an Ontology of the Moving Image" in C. Freeland and T. Wartenberg (eds) Philosophy and Film, New York: Routledge.
2-Carroll, N. (2008)"The Philosophy of Motion Pictures", Malden: Blackwell.
3-Ponech, T. (2009)"Definition of cinema", in the same collection
علیه ذاتگرایی در هنر
از آنجا که کرول، کمتر در کشورمان شناخته شده است، بد نیست پیش از ارایه کلیاتی در معرفی کتاب حاضر، به معرفی اجمالی او و نظراتش راجع به هنر بپردازیم و از آن حیث که او از جمله آن فیلسوفان زنده مهمی است که ذاتگرایی - در هنر - را دستکم به دودلیل عمده، اشتباه میپندارد، شاید گشتن پی خط ممیزی که هنر را از غیر آن جدا میکند، در میان مجموعه آثارش، بیهوده باشد. او در رد ذاتگرایی در هنر، میگوید: «1- ابزار هنری عموما پذیرای پروژههای سبکی متکثر، نامشابه و حتی بالقوه ناسازگار هستند (نظیر کاربرد مونتاژ، برخلاف فیلمبرداری با برداشت طولانی و نمای عمق میدان؛ در سینما) و 2- ابزار هنری، انواع طبیعی نیستند. آنها توسط انسانها برای خدمت به غایات انسانی ساخته شدهاند. بنابراین ابزار هنری تغییرناپذیر نیستند. برخلاف ذاتگرایی، این شکل از پیش موجود مدیوم نیست که سبک را تحمیل میکند، بلکه سبک است که ساختار و شکل مدیوم را دیکته میکند.» اما کرول با وجود رد ذاتگرایی، خصوصا در پی یافتن وجوه ویژهای برای سینماست که آن را از سایر هنرها تفکیک کند. او معتقد است اشتباهبودن ذاتگرایی مانع نمیشود که جنبههای عامی از میان سایر چیزها، برای فیلمها وجود داشته باشند تا بتوانند به تمییزدادن فیلم از ابزار هنری مجاور یاری رسانند. شاید از این بابت است که حجم زیادی از تالیفات نظری او راجعبه سینماست و هر گونه شناختی از او ایجاب میکند تا جایی ویژه برای بررسی آرای او در باب سینما قایل شویم.
4 شرط ضروری برای فیلمبودن چیزی
کرول میکوشد چهارشرط ضروری برای فیلمبودن یکچیز عرضه کند:
«1- دیدگاههای جداشده از پیکر؛ تمام تصاویر مبتنی بر عکس و تصاویر سینمایی، دیدگاههایی بیگانهشده، از پیکره جداشده، یا نمایشهایی منفصل را دربر دارند. به این معنا که تصاویر سینمایی بهگونهای هستند که مخاطبان نمیتوانند به سمت فضاهای واقعی فیزیکی که بر روی پرده نمایش داده میشوند، بگردند. مهمترین دلیل تفاوت، میان نشاندادن واقعیت توسط تلسکوپ، میکروسکوپ، عینک و... با عکس و فیلم، در این است که: ابزارهای مصنوعی دیداری این معنا را در خود دارند که میتوان جسم را به سوی چیزهایی که این ابزار دسترسی به آنها را ممکن میکنند، چرخاند. در حالیکه عکس و تصاویر سینمایی به بیننده فضایی را عرضه میکنند که از نظرگاه او جدا و ناشناخته است؛
2- تصویر متحرک؛ کرول ترجیح میدهد به جای واژه سینما از واژه «تصویر متحرک» استفاده کند، زیرا تصویر مبتنی بر عکس، تصویر «شیءِ واقعیبودن» را القا میکند، در حالیکه ممکن است فیلم کاری به بازنمایی واقعیت عینی نداشته باشد.» به نظر او، شعور متعارف تجربی، همینطور شهودهای فلسفی، گواهی میدهند حرکت یک جنبه تعریفکننده سینماست. مشکل در اینجاست که بعضی فیلمها هیچ حرکتی ندارند. برای مثال، «یک لحظه در مونترال» مایکل اسنو (1969) تنها از تصاویر ثابت ساخته شده است. اما این فیلمها و فیلمهای ارتدوکس، ویژگی ساختهشدن با استفاده از تکنولوژیهایی که نتیجهای معین به دست میدهند - یعنی تصاویر متحرکی که در نمایشی جداگانه به عنوان یک امکان عرضه شدهاند را دارا هستند. سازندگان آنها، اگر ترجیح میدادند، میتوانستند تکنولوژی انتخابیشان را برای ایجاد تصاویر متحرک بهکار ببرند. در حالیکه، تصویر متحرکبودن برای طراحی، نقاشی یا عکس ثابت، به لحاظ وجودی ناممکن است، حرکت در تصویر یک فیلم گزینهای هنری است که همواره به لحاظ فنی در دسترس است. اما از آنجا که در تئاتر نیز انتظار حرکت وجود دارد، چگونه میتوان این تصویر متحرک را از بازنمایی نمایشی تفکیک کرد؟
3 و 4- تفاوتهای مهمی بین اجرای یک فیلم و اجرای یک نمایشنامه وجود دارد. دوتفاوت عمده آنها این است: اجرای نمایشنامه به وسیله تفسیر ممکن میشود، در حالیکه اجرای یک فیلم به وسیله یک الگو صورت میپذیرد و نیز اجرای یک نمایشنامه به خودیخود اثری هنری و موضوعی برای داوری زیباییشناختی است، در حالیکه اجرای فیلم هیچیک از این دو امر نیست. این دوجنبه از اجرای فیلم، برای تفکیک اجراهای فیلم از اجراهای نمایشنامه کافی است. علاوه بر این، دوتفاوت ذکرشده به همه فیلمها - و نیز ویدیوها - اطلاق میشود، خواه آن فیلمها یا ویدیوها آثار هنری محسوب شوند یا خیر. این چهارشرط کلیدهایی مفهومی به ما میدهند تا میان فیلم و اشکال هنری مجاور، نظیر نقاشی و تئاتر، فرق بگذاریم. او با وجود ارایه این چهارشرط برای فیلمبودن چیزی، همچنان قایل است که ذاتگرا نیست و از این بابت خود را محق میداند که سنت نظریه فیلم کلاسیک را نقد کند. او در اینباره میگوید: «در واقع، اگر من چهارشرط ضروری برای فیلم برشمردهام، برخلاف سنت پیشین نظریه فیلم نیز نشان دادهام که میتوان درباره ماهیت فیلم فلسفهورزی کرد، بدون اینکه نیازی باشد به گفتن اینکه هنرمندان فیلم چه باید بکنند و چه نکنند. تعاریف ذاتگرا برآنند به ما نشان دهند سینما بیشتر آثار مراکز، نهادها، سنتها، انقلابها و بازنماییهاست. یک مفهوم فروکاهنده ناتورالیستی، سینما بهمثابه پدیدهای بشری را فراموش میکند.
کرول و فلسفه فیلم
از بابتی، کرول میکوشد امکانهای فلسفی فیلم را تبیین کند و به استدلالهای عمده علیه این قابلیت فیلم پاسخ گوید. او میگوید: «فلسفه فیلم، همراه این موضوع تولد یافت که آیا فیلم میتواند هنر باشد یا خیر» و معتقد است عمده ایرادهایی که شکاکان علیه امکان هنربودن فیلم طرح میکنند، چنین هستند: «1- عکاسی هنر نیست؛ 2-یک فیلم در بهترین حالت، ضبط مبتنی بر عکاسی یک اثر هنری نمایشی است؛ 3. بنابراین، خود فیلم هنر نیست.» فرد شکاک، برای پشتیبانی از این استدلالها، استدلالهای خاص دیگری را نیز اقامه میکند. یکی از این استدلالها، استدلال علیت فیزیکی صرف است. فرد شکاک، در این استدلال میگوید یک عکس ضرورتا دخالت انسان را اقتضا نمیکند و در نتیجه نیازی ندارد تا بیان اندیشهای انسانی یا تحقق نیاتی انسانی را در برگیرد. بهعبارت دیگر، بیان اندیشه جنبهای ذاتی از عکاسی نیست. بنابراین عکاسی نظر به ماهیت ذاتیاش یک هنر نیست. استدلال علیت فیزیکی صرف در نهایت اینگونه خلاصه میشود:
«1- اگر چیزی هنر است، باید بیان اندیشهای را دربر داشته باشد. 2) اگر چیزی بیان اندیشهای را دربرداشته باشد، نیازمند جنبهای ذهنی، یا همان قصدیت، است. 3) قصدیت، جنبهای ذاتی از عکاسی نیست. 4) بنابراین، عکاسی - از جمله عکاسی متحرک - ذاتا یا ضرورتا هنر نیست.»
اگر به عکاسی در چارچوب ماهیت حداقلی یا ذاتیاش نگریسته شود، تصاویرش را به وسیله علیت مکانیکی و نه به وسیله قصدیت تولید میکند. در نتیجه، عکاسی به معنای واقعی کلمه -عکاسی بهمثابه عکاسی- و همینطور فیلم، شکلهای هنری بازنماینده نیستند زیرا فیلم، بهطور اساسی صرفا بهمثابه عکاسی متحرک فهمیده میشود.
استدلال دیگری که فرد شکاک علیه امکان هنر فیلم اقامه میکند، استدلال کنترل خوانده میشود. این استدلال چنین است: «اگر هنر بیان اندیشه است، پس برای بیان یک اندیشه آشکارا لازم است شما به همه اجزای مدیوم کنترل داشته باشید. چون هنر بیان اندیشه را دربر دارد، صرفا ابزارهایی که سطح بالایی از کنترل را عرضه میکنند، برای خلق هنر مناسبند. اما ابزارهای مبتنی بر عکاسی در این زمینه نامناسبند. آنها به چیزی که هست، گره خوردهاند و با جزییاتی ادغام میشوند که بیرون از حوزه فهم عکاس هستند.»
استدلال آخر شکاکان، استدلال علاقه زیباییشناختی خوانده شده است. علاقه زیباییشناختی، علاقهای است که: «به چیزی بهخاطر خود آنچیز، یعنی بهخاطر نوع چیزی که هست، پیدا میکنیم. به نظر شکاکان، این شیء در عکس و نه عکس به منزله یک شیء است که توجه ما را جلب میکند.» علاقه به عکس، یک علاقه زیباییشناختی نیست چراکه این نه علاقه به نوع چیزی که عکس هست، بلکه علاقه به شخصی است که عکس ظاهر او را میرساند.
نوئل کرول، میکوشد استدلالهای شکاکان را حلاجی کند. او به استدلال علیت فیزیکی صرف چنین پاسخ میگوید: «عکسهای قابلتصوری وجود دارند که اثر هنری نیستند. اما با فرض اینکه ممکن است چنین مواردی وجود داشته باشند، عکسهای واقعی و نه صرفا عکسهای قابلتصور چطور؟ هنگامی که ما عکسهای ادوارد استایشن (Edward Steichen) را بهعنوان آثار هنری تحسین میکنیم، از عکسهای واقعا موجود و نه صرفا عکسهای قابل تصور سخن میگوییم. به علاوه، آیا ما در مورد عکسهای واقعی موجود که به عنوان آثار هنری طبقهبندی میکنیم، با دلایل صحیح باور نداریم که نیات عکاس، در تصاویرش بیان میشوند؟ عکسهای استایشن، افکار و احساسات درباره محتوایی را منتقل میکنند که توجه ما را به آن محتوا جلب میکنند و ما بدون تردید باور داریم آن افکار و احساسات به وسیله سازندهشان قصد شدهاند که بهطورخاصی عمل کنند.» اما استدلال کنترل به نظر کرول بسیار آرمانی میرسد: «پاسخ ابتدایی به استدلال کنترل باید این باشد که یوتوپیایی است. اگر چیزی که برای هنربودن لازم است کنترل کامل یک مدیوم باشد، ما مجبور خواهیم شد بیشتر تجربههایی را که به معنای واقعی کلمه بهمنزله اشکال هنری میشناسیم، مرخص کنیم. بیشتر هنرمندان، مجبورند برای متناسبکردن ابزار با مواد خام در دسترسشان بهدنبال حدی میانه باشند. یک کارگردان تئاتر، مجبور است نمایشش را با بازیگران در دسترس اجرا کند: این امر ممکن است بهطور دقیق آنگونه که او شخصیتها را در خوانش اولیه متن نمایش تصور کرده است نباشد - و غالبا نیست - اما او چنین عمل میکند. یککارگردان دارای کنترل کامل نیست؛ او ناچار است در درون چارچوبهایی کار کند که توسط دیگران و شرایط ایجاد شدهاند. اشکال هنری معدودی، اگر اساسا وجود داشته باشند، رویای کنترل کامل را تحقق میبخشند. آنگاه باید بگوییم هیچ مدیومی نمیتواند هنر بیافریند؟»
کرول در پاسخ به استدلال علاقه زیباییشناختی نیز مثالهای نقضی ارایه میکند که حاکی از آنند ما به خود عکس و نهفقط به چیزی که توسط عکس بازنموده میشود هم علاقه داریم. او به این فرض باور ندارد که عکاسی بهطور کامل واقعیت را بازمینماید، اما: «حتی اگر چنین باشد، هنوز میتواند به واسطه نحوههایی که با آنها مدیوم دیدگاههایی از اشیا نشان میدهد که به طرق مختلف از نحوههایی که در آنها اشیا برای نگاه «بهلحاظ عکاسی دستنخورده» یا «عادی» ظاهر میشوند جدا میشود، جالب توجه باشد.»
«درباره نقد: گذری بر فلسفه نقد»
آنگونه که کرول در مقدمه کتاب میگوید، اثر حاضر، نه درباره نظریهای در نقد است و نه خلاصهای از نظریههای رایج نقد، بلکه درباره یک فلسفه نقد است. کوششی است برای کندوکاو در شالودههای هر کاربست نقادانه، خواه متاثر از نظریهای باشد و خواه نباشد؛ تمرینی است در فلسفه نقد یا «فرانقد» meta-criticism؛ و بر آن است تا در چهارفصل «نقد همچون ارزیابی»، «آنچه مورد نقد قرار میگیرد: متعلق نقد»، «اجزای نقد (منهای یک)» و «ارزیابی مسایل و چشماندازها» به سنجش هسته اصلی نقد بپردازد.
منابع:
1-Carroll, N. (1995)"Towards an Ontology of the Moving Image" in C. Freeland and T. Wartenberg (eds) Philosophy and Film, New York: Routledge.
2-Carroll, N. (2008)"The Philosophy of Motion Pictures", Malden: Blackwell.
3-Ponech, T. (2009)"Definition of cinema", in the same collection
کتاب «درباره نقد: گذری بر فلسفه نقد»، اثر نوئل کرول با ترجمه صالح طباطبایی، چندی پیش توسط نشر نی، منتشر شد. کرول (متولد 1947)، فیلسوف آمریکایی، نظریهپرداز هنر و روزنامهنگار است و در حوزه نظریه فیلم نیز از نظریهپردازان نظریه شناختی و به نوعی مبدع پسانظریه است. او یک فیلسوف تحلیلی است و یکایک مسایل را از هم تفکیک میکند. صالح طباطبایی که پیشتر کتاب «درآمدی بر فلسفه هنر» کرول را هم ترجمه کرده بود، معتقد است روش او در این کتاب، همچون کتاب دیگر، برآمده از همان سنت فیلسوفان تحلیلی است؛ به گونهای که او پس از طرحکردن مسایلی، با مثالهای نقض آنها را رد میکند و اگر مورد تایید باشند، بر آنها صحه میگذارد. «پسانظریه: بازسازی نظریه فیلم»، «مسایل فلسفی نظریه کلاسیک فیلم»، «نظریه هنر معاصر»، «تفسیر تصویر متحرک» و «فراسوی زیباییشناسی: مقالات فلسفی»، از مهمترین کتابهای او در حوزه هنر و سینماست.
علیه ذاتگرایی در هنر
از آنجا که کرول، کمتر در کشورمان شناخته شده است، بد نیست پیش از ارایه کلیاتی در معرفی کتاب حاضر، به معرفی اجمالی او و نظراتش راجع به هنر بپردازیم و از آن حیث که او از جمله آن فیلسوفان زنده مهمی است که ذاتگرایی - در هنر - را دستکم به دودلیل عمده، اشتباه میپندارد، شاید گشتن پی خط ممیزی که هنر را از غیر آن جدا میکند، در میان مجموعه آثارش، بیهوده باشد. او در رد ذاتگرایی در هنر، میگوید: «1- ابزار هنری عموما پذیرای پروژههای سبکی متکثر، نامشابه و حتی بالقوه ناسازگار هستند (نظیر کاربرد مونتاژ، برخلاف فیلمبرداری با برداشت طولانی و نمای عمق میدان؛ در سینما) و 2- ابزار هنری، انواع طبیعی نیستند. آنها توسط انسانها برای خدمت به غایات انسانی ساخته شدهاند. بنابراین ابزار هنری تغییرناپذیر نیستند. برخلاف ذاتگرایی، این شکل از پیش موجود مدیوم نیست که سبک را تحمیل میکند، بلکه سبک است که ساختار و شکل مدیوم را دیکته میکند.» اما کرول با وجود رد ذاتگرایی، خصوصا در پی یافتن وجوه ویژهای برای سینماست که آن را از سایر هنرها تفکیک کند. او معتقد است اشتباهبودن ذاتگرایی مانع نمیشود که جنبههای عامی از میان سایر چیزها، برای فیلمها وجود داشته باشند تا بتوانند به تمییزدادن فیلم از ابزار هنری مجاور یاری رسانند. شاید از این بابت است که حجم زیادی از تالیفات نظری او راجعبه سینماست و هر گونه شناختی از او ایجاب میکند تا جایی ویژه برای بررسی آرای او در باب سینما قایل شویم.
4 شرط ضروری برای فیلمبودن چیزی
کرول میکوشد چهارشرط ضروری برای فیلمبودن یکچیز عرضه کند:
«1- دیدگاههای جداشده از پیکر؛ تمام تصاویر مبتنی بر عکس و تصاویر سینمایی، دیدگاههایی بیگانهشده، از پیکره جداشده، یا نمایشهایی منفصل را دربر دارند. به این معنا که تصاویر سینمایی بهگونهای هستند که مخاطبان نمیتوانند به سمت فضاهای واقعی فیزیکی که بر روی پرده نمایش داده میشوند، بگردند. مهمترین دلیل تفاوت، میان نشاندادن واقعیت توسط تلسکوپ، میکروسکوپ، عینک و... با عکس و فیلم، در این است که: ابزارهای مصنوعی دیداری این معنا را در خود دارند که میتوان جسم را به سوی چیزهایی که این ابزار دسترسی به آنها را ممکن میکنند، چرخاند. در حالیکه عکس و تصاویر سینمایی به بیننده فضایی را عرضه میکنند که از نظرگاه او جدا و ناشناخته است؛
2- تصویر متحرک؛ کرول ترجیح میدهد به جای واژه سینما از واژه «تصویر متحرک» استفاده کند، زیرا تصویر مبتنی بر عکس، تصویر «شیءِ واقعیبودن» را القا میکند، در حالیکه ممکن است فیلم کاری به بازنمایی واقعیت عینی نداشته باشد.» به نظر او، شعور متعارف تجربی، همینطور شهودهای فلسفی، گواهی میدهند حرکت یک جنبه تعریفکننده سینماست. مشکل در اینجاست که بعضی فیلمها هیچ حرکتی ندارند. برای مثال، «یک لحظه در مونترال» مایکل اسنو (1969) تنها از تصاویر ثابت ساخته شده است. اما این فیلمها و فیلمهای ارتدوکس، ویژگی ساختهشدن با استفاده از تکنولوژیهایی که نتیجهای معین به دست میدهند - یعنی تصاویر متحرکی که در نمایشی جداگانه به عنوان یک امکان عرضه شدهاند را دارا هستند. سازندگان آنها، اگر ترجیح میدادند، میتوانستند تکنولوژی انتخابیشان را برای ایجاد تصاویر متحرک بهکار ببرند. در حالیکه، تصویر متحرکبودن برای طراحی، نقاشی یا عکس ثابت، به لحاظ وجودی ناممکن است، حرکت در تصویر یک فیلم گزینهای هنری است که همواره به لحاظ فنی در دسترس است. اما از آنجا که در تئاتر نیز انتظار حرکت وجود دارد، چگونه میتوان این تصویر متحرک را از بازنمایی نمایشی تفکیک کرد؟
3 و 4- تفاوتهای مهمی بین اجرای یک فیلم و اجرای یک نمایشنامه وجود دارد. دوتفاوت عمده آنها این است: اجرای نمایشنامه به وسیله تفسیر ممکن میشود، در حالیکه اجرای یک فیلم به وسیله یک الگو صورت میپذیرد و نیز اجرای یک نمایشنامه به خودیخود اثری هنری و موضوعی برای داوری زیباییشناختی است، در حالیکه اجرای فیلم هیچیک از این دو امر نیست. این دوجنبه از اجرای فیلم، برای تفکیک اجراهای فیلم از اجراهای نمایشنامه کافی است. علاوه بر این، دوتفاوت ذکرشده به همه فیلمها - و نیز ویدیوها - اطلاق میشود، خواه آن فیلمها یا ویدیوها آثار هنری محسوب شوند یا خیر. این چهارشرط کلیدهایی مفهومی به ما میدهند تا میان فیلم و اشکال هنری مجاور، نظیر نقاشی و تئاتر، فرق بگذاریم. او با وجود ارایه این چهارشرط برای فیلمبودن چیزی، همچنان قایل است که ذاتگرا نیست و از این بابت خود را محق میداند که سنت نظریه فیلم کلاسیک را نقد کند. او در اینباره میگوید: «در واقع، اگر من چهارشرط ضروری برای فیلم برشمردهام، برخلاف سنت پیشین نظریه فیلم نیز نشان دادهام که میتوان درباره ماهیت فیلم فلسفهورزی کرد، بدون اینکه نیازی باشد به گفتن اینکه هنرمندان فیلم چه باید بکنند و چه نکنند. تعاریف ذاتگرا برآنند به ما نشان دهند سینما بیشتر آثار مراکز، نهادها، سنتها، انقلابها و بازنماییهاست. یک مفهوم فروکاهنده ناتورالیستی، سینما بهمثابه پدیدهای بشری را فراموش میکند.
کرول و فلسفه فیلم
از بابتی، کرول میکوشد امکانهای فلسفی فیلم را تبیین کند و به استدلالهای عمده علیه این قابلیت فیلم پاسخ گوید. او میگوید: «فلسفه فیلم، همراه این موضوع تولد یافت که آیا فیلم میتواند هنر باشد یا خیر» و معتقد است عمده ایرادهایی که شکاکان علیه امکان هنربودن فیلم طرح میکنند، چنین هستند: «1- عکاسی هنر نیست؛ 2-یک فیلم در بهترین حالت، ضبط مبتنی بر عکاسی یک اثر هنری نمایشی است؛ 3. بنابراین، خود فیلم هنر نیست.» فرد شکاک، برای پشتیبانی از این استدلالها، استدلالهای خاص دیگری را نیز اقامه میکند. یکی از این استدلالها، استدلال علیت فیزیکی صرف است. فرد شکاک، در این استدلال میگوید یک عکس ضرورتا دخالت انسان را اقتضا نمیکند و در نتیجه نیازی ندارد تا بیان اندیشهای انسانی یا تحقق نیاتی انسانی را در برگیرد. بهعبارت دیگر، بیان اندیشه جنبهای ذاتی از عکاسی نیست. بنابراین عکاسی نظر به ماهیت ذاتیاش یک هنر نیست. استدلال علیت فیزیکی صرف در نهایت اینگونه خلاصه میشود:
«1- اگر چیزی هنر است، باید بیان اندیشهای را دربر داشته باشد. 2) اگر چیزی بیان اندیشهای را دربرداشته باشد، نیازمند جنبهای ذهنی، یا همان قصدیت، است. 3) قصدیت، جنبهای ذاتی از عکاسی نیست. 4) بنابراین، عکاسی - از جمله عکاسی متحرک - ذاتا یا ضرورتا هنر نیست.»
اگر به عکاسی در چارچوب ماهیت حداقلی یا ذاتیاش نگریسته شود، تصاویرش را به وسیله علیت مکانیکی و نه به وسیله قصدیت تولید میکند. در نتیجه، عکاسی به معنای واقعی کلمه -عکاسی بهمثابه عکاسی- و همینطور فیلم، شکلهای هنری بازنماینده نیستند زیرا فیلم، بهطور اساسی صرفا بهمثابه عکاسی متحرک فهمیده میشود.
استدلال دیگری که فرد شکاک علیه امکان هنر فیلم اقامه میکند، استدلال کنترل خوانده میشود. این استدلال چنین است: «اگر هنر بیان اندیشه است، پس برای بیان یک اندیشه آشکارا لازم است شما به همه اجزای مدیوم کنترل داشته باشید. چون هنر بیان اندیشه را دربر دارد، صرفا ابزارهایی که سطح بالایی از کنترل را عرضه میکنند، برای خلق هنر مناسبند. اما ابزارهای مبتنی بر عکاسی در این زمینه نامناسبند. آنها به چیزی که هست، گره خوردهاند و با جزییاتی ادغام میشوند که بیرون از حوزه فهم عکاس هستند.»
استدلال آخر شکاکان، استدلال علاقه زیباییشناختی خوانده شده است. علاقه زیباییشناختی، علاقهای است که: «به چیزی بهخاطر خود آنچیز، یعنی بهخاطر نوع چیزی که هست، پیدا میکنیم. به نظر شکاکان، این شیء در عکس و نه عکس به منزله یک شیء است که توجه ما را جلب میکند.» علاقه به عکس، یک علاقه زیباییشناختی نیست چراکه این نه علاقه به نوع چیزی که عکس هست، بلکه علاقه به شخصی است که عکس ظاهر او را میرساند.
نوئل کرول، میکوشد استدلالهای شکاکان را حلاجی کند. او به استدلال علیت فیزیکی صرف چنین پاسخ میگوید: «عکسهای قابلتصوری وجود دارند که اثر هنری نیستند. اما با فرض اینکه ممکن است چنین مواردی وجود داشته باشند، عکسهای واقعی و نه صرفا عکسهای قابلتصور چطور؟ هنگامی که ما عکسهای ادوارد استایشن (Edward Steichen) را بهعنوان آثار هنری تحسین میکنیم، از عکسهای واقعا موجود و نه صرفا عکسهای قابل تصور سخن میگوییم. به علاوه، آیا ما در مورد عکسهای واقعی موجود که به عنوان آثار هنری طبقهبندی میکنیم، با دلایل صحیح باور نداریم که نیات عکاس، در تصاویرش بیان میشوند؟ عکسهای استایشن، افکار و احساسات درباره محتوایی را منتقل میکنند که توجه ما را به آن محتوا جلب میکنند و ما بدون تردید باور داریم آن افکار و احساسات به وسیله سازندهشان قصد شدهاند که بهطورخاصی عمل کنند.» اما استدلال کنترل به نظر کرول بسیار آرمانی میرسد: «پاسخ ابتدایی به استدلال کنترل باید این باشد که یوتوپیایی است. اگر چیزی که برای هنربودن لازم است کنترل کامل یک مدیوم باشد، ما مجبور خواهیم شد بیشتر تجربههایی را که به معنای واقعی کلمه بهمنزله اشکال هنری میشناسیم، مرخص کنیم. بیشتر هنرمندان، مجبورند برای متناسبکردن ابزار با مواد خام در دسترسشان بهدنبال حدی میانه باشند. یک کارگردان تئاتر، مجبور است نمایشش را با بازیگران در دسترس اجرا کند: این امر ممکن است بهطور دقیق آنگونه که او شخصیتها را در خوانش اولیه متن نمایش تصور کرده است نباشد - و غالبا نیست - اما او چنین عمل میکند. یککارگردان دارای کنترل کامل نیست؛ او ناچار است در درون چارچوبهایی کار کند که توسط دیگران و شرایط ایجاد شدهاند. اشکال هنری معدودی، اگر اساسا وجود داشته باشند، رویای کنترل کامل را تحقق میبخشند. آنگاه باید بگوییم هیچ مدیومی نمیتواند هنر بیافریند؟»
کرول در پاسخ به استدلال علاقه زیباییشناختی نیز مثالهای نقضی ارایه میکند که حاکی از آنند ما به خود عکس و نهفقط به چیزی که توسط عکس بازنموده میشود هم علاقه داریم. او به این فرض باور ندارد که عکاسی بهطور کامل واقعیت را بازمینماید، اما: «حتی اگر چنین باشد، هنوز میتواند به واسطه نحوههایی که با آنها مدیوم دیدگاههایی از اشیا نشان میدهد که به طرق مختلف از نحوههایی که در آنها اشیا برای نگاه «بهلحاظ عکاسی دستنخورده» یا «عادی» ظاهر میشوند جدا میشود، جالب توجه باشد.»
«درباره نقد: گذری بر فلسفه نقد»
آنگونه که کرول در مقدمه کتاب میگوید، اثر حاضر، نه درباره نظریهای در نقد است و نه خلاصهای از نظریههای رایج نقد، بلکه درباره یک فلسفه نقد است. کوششی است برای کندوکاو در شالودههای هر کاربست نقادانه، خواه متاثر از نظریهای باشد و خواه نباشد؛ تمرینی است در فلسفه نقد یا «فرانقد» meta-criticism؛ و بر آن است تا در چهارفصل «نقد همچون ارزیابی»، «آنچه مورد نقد قرار میگیرد: متعلق نقد»، «اجزای نقد (منهای یک)» و «ارزیابی مسایل و چشماندازها» به سنجش هسته اصلی نقد بپردازد.
منابع:
1-Carroll, N. (1995)"Towards an Ontology of the Moving Image" in C. Freeland and T. Wartenberg (eds) Philosophy and Film, New York: Routledge.
2-Carroll, N. (2008)"The Philosophy of Motion Pictures", Malden: Blackwell.
3-Ponech, T. (2009)"Definition of cinema", in the same collection
علیه ذاتگرایی در هنر
از آنجا که کرول، کمتر در کشورمان شناخته شده است، بد نیست پیش از ارایه کلیاتی در معرفی کتاب حاضر، به معرفی اجمالی او و نظراتش راجع به هنر بپردازیم و از آن حیث که او از جمله آن فیلسوفان زنده مهمی است که ذاتگرایی - در هنر - را دستکم به دودلیل عمده، اشتباه میپندارد، شاید گشتن پی خط ممیزی که هنر را از غیر آن جدا میکند، در میان مجموعه آثارش، بیهوده باشد. او در رد ذاتگرایی در هنر، میگوید: «1- ابزار هنری عموما پذیرای پروژههای سبکی متکثر، نامشابه و حتی بالقوه ناسازگار هستند (نظیر کاربرد مونتاژ، برخلاف فیلمبرداری با برداشت طولانی و نمای عمق میدان؛ در سینما) و 2- ابزار هنری، انواع طبیعی نیستند. آنها توسط انسانها برای خدمت به غایات انسانی ساخته شدهاند. بنابراین ابزار هنری تغییرناپذیر نیستند. برخلاف ذاتگرایی، این شکل از پیش موجود مدیوم نیست که سبک را تحمیل میکند، بلکه سبک است که ساختار و شکل مدیوم را دیکته میکند.» اما کرول با وجود رد ذاتگرایی، خصوصا در پی یافتن وجوه ویژهای برای سینماست که آن را از سایر هنرها تفکیک کند. او معتقد است اشتباهبودن ذاتگرایی مانع نمیشود که جنبههای عامی از میان سایر چیزها، برای فیلمها وجود داشته باشند تا بتوانند به تمییزدادن فیلم از ابزار هنری مجاور یاری رسانند. شاید از این بابت است که حجم زیادی از تالیفات نظری او راجعبه سینماست و هر گونه شناختی از او ایجاب میکند تا جایی ویژه برای بررسی آرای او در باب سینما قایل شویم.
4 شرط ضروری برای فیلمبودن چیزی
کرول میکوشد چهارشرط ضروری برای فیلمبودن یکچیز عرضه کند:
«1- دیدگاههای جداشده از پیکر؛ تمام تصاویر مبتنی بر عکس و تصاویر سینمایی، دیدگاههایی بیگانهشده، از پیکره جداشده، یا نمایشهایی منفصل را دربر دارند. به این معنا که تصاویر سینمایی بهگونهای هستند که مخاطبان نمیتوانند به سمت فضاهای واقعی فیزیکی که بر روی پرده نمایش داده میشوند، بگردند. مهمترین دلیل تفاوت، میان نشاندادن واقعیت توسط تلسکوپ، میکروسکوپ، عینک و... با عکس و فیلم، در این است که: ابزارهای مصنوعی دیداری این معنا را در خود دارند که میتوان جسم را به سوی چیزهایی که این ابزار دسترسی به آنها را ممکن میکنند، چرخاند. در حالیکه عکس و تصاویر سینمایی به بیننده فضایی را عرضه میکنند که از نظرگاه او جدا و ناشناخته است؛
2- تصویر متحرک؛ کرول ترجیح میدهد به جای واژه سینما از واژه «تصویر متحرک» استفاده کند، زیرا تصویر مبتنی بر عکس، تصویر «شیءِ واقعیبودن» را القا میکند، در حالیکه ممکن است فیلم کاری به بازنمایی واقعیت عینی نداشته باشد.» به نظر او، شعور متعارف تجربی، همینطور شهودهای فلسفی، گواهی میدهند حرکت یک جنبه تعریفکننده سینماست. مشکل در اینجاست که بعضی فیلمها هیچ حرکتی ندارند. برای مثال، «یک لحظه در مونترال» مایکل اسنو (1969) تنها از تصاویر ثابت ساخته شده است. اما این فیلمها و فیلمهای ارتدوکس، ویژگی ساختهشدن با استفاده از تکنولوژیهایی که نتیجهای معین به دست میدهند - یعنی تصاویر متحرکی که در نمایشی جداگانه به عنوان یک امکان عرضه شدهاند را دارا هستند. سازندگان آنها، اگر ترجیح میدادند، میتوانستند تکنولوژی انتخابیشان را برای ایجاد تصاویر متحرک بهکار ببرند. در حالیکه، تصویر متحرکبودن برای طراحی، نقاشی یا عکس ثابت، به لحاظ وجودی ناممکن است، حرکت در تصویر یک فیلم گزینهای هنری است که همواره به لحاظ فنی در دسترس است. اما از آنجا که در تئاتر نیز انتظار حرکت وجود دارد، چگونه میتوان این تصویر متحرک را از بازنمایی نمایشی تفکیک کرد؟
3 و 4- تفاوتهای مهمی بین اجرای یک فیلم و اجرای یک نمایشنامه وجود دارد. دوتفاوت عمده آنها این است: اجرای نمایشنامه به وسیله تفسیر ممکن میشود، در حالیکه اجرای یک فیلم به وسیله یک الگو صورت میپذیرد و نیز اجرای یک نمایشنامه به خودیخود اثری هنری و موضوعی برای داوری زیباییشناختی است، در حالیکه اجرای فیلم هیچیک از این دو امر نیست. این دوجنبه از اجرای فیلم، برای تفکیک اجراهای فیلم از اجراهای نمایشنامه کافی است. علاوه بر این، دوتفاوت ذکرشده به همه فیلمها - و نیز ویدیوها - اطلاق میشود، خواه آن فیلمها یا ویدیوها آثار هنری محسوب شوند یا خیر. این چهارشرط کلیدهایی مفهومی به ما میدهند تا میان فیلم و اشکال هنری مجاور، نظیر نقاشی و تئاتر، فرق بگذاریم. او با وجود ارایه این چهارشرط برای فیلمبودن چیزی، همچنان قایل است که ذاتگرا نیست و از این بابت خود را محق میداند که سنت نظریه فیلم کلاسیک را نقد کند. او در اینباره میگوید: «در واقع، اگر من چهارشرط ضروری برای فیلم برشمردهام، برخلاف سنت پیشین نظریه فیلم نیز نشان دادهام که میتوان درباره ماهیت فیلم فلسفهورزی کرد، بدون اینکه نیازی باشد به گفتن اینکه هنرمندان فیلم چه باید بکنند و چه نکنند. تعاریف ذاتگرا برآنند به ما نشان دهند سینما بیشتر آثار مراکز، نهادها، سنتها، انقلابها و بازنماییهاست. یک مفهوم فروکاهنده ناتورالیستی، سینما بهمثابه پدیدهای بشری را فراموش میکند.
کرول و فلسفه فیلم
از بابتی، کرول میکوشد امکانهای فلسفی فیلم را تبیین کند و به استدلالهای عمده علیه این قابلیت فیلم پاسخ گوید. او میگوید: «فلسفه فیلم، همراه این موضوع تولد یافت که آیا فیلم میتواند هنر باشد یا خیر» و معتقد است عمده ایرادهایی که شکاکان علیه امکان هنربودن فیلم طرح میکنند، چنین هستند: «1- عکاسی هنر نیست؛ 2-یک فیلم در بهترین حالت، ضبط مبتنی بر عکاسی یک اثر هنری نمایشی است؛ 3. بنابراین، خود فیلم هنر نیست.» فرد شکاک، برای پشتیبانی از این استدلالها، استدلالهای خاص دیگری را نیز اقامه میکند. یکی از این استدلالها، استدلال علیت فیزیکی صرف است. فرد شکاک، در این استدلال میگوید یک عکس ضرورتا دخالت انسان را اقتضا نمیکند و در نتیجه نیازی ندارد تا بیان اندیشهای انسانی یا تحقق نیاتی انسانی را در برگیرد. بهعبارت دیگر، بیان اندیشه جنبهای ذاتی از عکاسی نیست. بنابراین عکاسی نظر به ماهیت ذاتیاش یک هنر نیست. استدلال علیت فیزیکی صرف در نهایت اینگونه خلاصه میشود:
«1- اگر چیزی هنر است، باید بیان اندیشهای را دربر داشته باشد. 2) اگر چیزی بیان اندیشهای را دربرداشته باشد، نیازمند جنبهای ذهنی، یا همان قصدیت، است. 3) قصدیت، جنبهای ذاتی از عکاسی نیست. 4) بنابراین، عکاسی - از جمله عکاسی متحرک - ذاتا یا ضرورتا هنر نیست.»
اگر به عکاسی در چارچوب ماهیت حداقلی یا ذاتیاش نگریسته شود، تصاویرش را به وسیله علیت مکانیکی و نه به وسیله قصدیت تولید میکند. در نتیجه، عکاسی به معنای واقعی کلمه -عکاسی بهمثابه عکاسی- و همینطور فیلم، شکلهای هنری بازنماینده نیستند زیرا فیلم، بهطور اساسی صرفا بهمثابه عکاسی متحرک فهمیده میشود.
استدلال دیگری که فرد شکاک علیه امکان هنر فیلم اقامه میکند، استدلال کنترل خوانده میشود. این استدلال چنین است: «اگر هنر بیان اندیشه است، پس برای بیان یک اندیشه آشکارا لازم است شما به همه اجزای مدیوم کنترل داشته باشید. چون هنر بیان اندیشه را دربر دارد، صرفا ابزارهایی که سطح بالایی از کنترل را عرضه میکنند، برای خلق هنر مناسبند. اما ابزارهای مبتنی بر عکاسی در این زمینه نامناسبند. آنها به چیزی که هست، گره خوردهاند و با جزییاتی ادغام میشوند که بیرون از حوزه فهم عکاس هستند.»
استدلال آخر شکاکان، استدلال علاقه زیباییشناختی خوانده شده است. علاقه زیباییشناختی، علاقهای است که: «به چیزی بهخاطر خود آنچیز، یعنی بهخاطر نوع چیزی که هست، پیدا میکنیم. به نظر شکاکان، این شیء در عکس و نه عکس به منزله یک شیء است که توجه ما را جلب میکند.» علاقه به عکس، یک علاقه زیباییشناختی نیست چراکه این نه علاقه به نوع چیزی که عکس هست، بلکه علاقه به شخصی است که عکس ظاهر او را میرساند.
نوئل کرول، میکوشد استدلالهای شکاکان را حلاجی کند. او به استدلال علیت فیزیکی صرف چنین پاسخ میگوید: «عکسهای قابلتصوری وجود دارند که اثر هنری نیستند. اما با فرض اینکه ممکن است چنین مواردی وجود داشته باشند، عکسهای واقعی و نه صرفا عکسهای قابلتصور چطور؟ هنگامی که ما عکسهای ادوارد استایشن (Edward Steichen) را بهعنوان آثار هنری تحسین میکنیم، از عکسهای واقعا موجود و نه صرفا عکسهای قابل تصور سخن میگوییم. به علاوه، آیا ما در مورد عکسهای واقعی موجود که به عنوان آثار هنری طبقهبندی میکنیم، با دلایل صحیح باور نداریم که نیات عکاس، در تصاویرش بیان میشوند؟ عکسهای استایشن، افکار و احساسات درباره محتوایی را منتقل میکنند که توجه ما را به آن محتوا جلب میکنند و ما بدون تردید باور داریم آن افکار و احساسات به وسیله سازندهشان قصد شدهاند که بهطورخاصی عمل کنند.» اما استدلال کنترل به نظر کرول بسیار آرمانی میرسد: «پاسخ ابتدایی به استدلال کنترل باید این باشد که یوتوپیایی است. اگر چیزی که برای هنربودن لازم است کنترل کامل یک مدیوم باشد، ما مجبور خواهیم شد بیشتر تجربههایی را که به معنای واقعی کلمه بهمنزله اشکال هنری میشناسیم، مرخص کنیم. بیشتر هنرمندان، مجبورند برای متناسبکردن ابزار با مواد خام در دسترسشان بهدنبال حدی میانه باشند. یک کارگردان تئاتر، مجبور است نمایشش را با بازیگران در دسترس اجرا کند: این امر ممکن است بهطور دقیق آنگونه که او شخصیتها را در خوانش اولیه متن نمایش تصور کرده است نباشد - و غالبا نیست - اما او چنین عمل میکند. یککارگردان دارای کنترل کامل نیست؛ او ناچار است در درون چارچوبهایی کار کند که توسط دیگران و شرایط ایجاد شدهاند. اشکال هنری معدودی، اگر اساسا وجود داشته باشند، رویای کنترل کامل را تحقق میبخشند. آنگاه باید بگوییم هیچ مدیومی نمیتواند هنر بیافریند؟»
کرول در پاسخ به استدلال علاقه زیباییشناختی نیز مثالهای نقضی ارایه میکند که حاکی از آنند ما به خود عکس و نهفقط به چیزی که توسط عکس بازنموده میشود هم علاقه داریم. او به این فرض باور ندارد که عکاسی بهطور کامل واقعیت را بازمینماید، اما: «حتی اگر چنین باشد، هنوز میتواند به واسطه نحوههایی که با آنها مدیوم دیدگاههایی از اشیا نشان میدهد که به طرق مختلف از نحوههایی که در آنها اشیا برای نگاه «بهلحاظ عکاسی دستنخورده» یا «عادی» ظاهر میشوند جدا میشود، جالب توجه باشد.»
«درباره نقد: گذری بر فلسفه نقد»
آنگونه که کرول در مقدمه کتاب میگوید، اثر حاضر، نه درباره نظریهای در نقد است و نه خلاصهای از نظریههای رایج نقد، بلکه درباره یک فلسفه نقد است. کوششی است برای کندوکاو در شالودههای هر کاربست نقادانه، خواه متاثر از نظریهای باشد و خواه نباشد؛ تمرینی است در فلسفه نقد یا «فرانقد» meta-criticism؛ و بر آن است تا در چهارفصل «نقد همچون ارزیابی»، «آنچه مورد نقد قرار میگیرد: متعلق نقد»، «اجزای نقد (منهای یک)» و «ارزیابی مسایل و چشماندازها» به سنجش هسته اصلی نقد بپردازد.
منابع:
1-Carroll, N. (1995)"Towards an Ontology of the Moving Image" in C. Freeland and T. Wartenberg (eds) Philosophy and Film, New York: Routledge.
2-Carroll, N. (2008)"The Philosophy of Motion Pictures", Malden: Blackwell.
3-Ponech, T. (2009)"Definition of cinema", in the same collection
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.