|

دنیای خواب‌زده‌ آدم‌های هیچ

اصغر نوری . مترجم کتاب‌های «مودیانو»

دنیای داستانی «پاتریک مودیانو» غالبا آکنده از راز و ابهام است. شخصیت‌های او همیشه ناآرام هستند و هیچ‌وقت احساس آرامش نمی‌کنند. آنها درباره‌ هیچ‌چیز اطمینان ندارند؛ نه درباره‌ رگ‌وریشه‌ خود، نه سرگذشت خود، نه حافظه‌ خود، نه زندگی‌‌ای که از سر می‌گذرانند و نه احساسات‌شان، فقط سعی می‌کنند تا آنجا که می‌توانند زنده بمانند. آدم‌های تنهایی هستند متعلق به گذشته؛ دیگر وجود ندارند، یا اینکه تقریبا دیگر وجود ندارند، (رمان «خیابان بوتیک‌های خاموش»، با این جمله آغاز می‌شود: من هیچم. هیچ جز شبحی روشن...) اشباحی شناور در زمان حال که فقط به‌واسطه‌ روزگاری که از سر گذرانده‌اند، زنده‌اند و همواره در کمین چیزی هستند که بتواند آنها را دوباره به دوره‌‌ای ناپدیدشده وصل کند. اما مودیانو هیچ‌وقت گذشته را بازسازی نمی‌کند، بلکه آن را به بطن زمان حال می‌آورد و در دل روزهای غم‌انگیزی که راوی رمان سپری می‌کند، گذشته را شرح می‌دهد. او با «هنر حافظه» می‌نویسد؛ حافظه‌ای که در آن خیال و خاطره را نمی‌توان از هم تشخیص داد. خودش در رابطه با رمان اولش که موقع چاپ آن 23سال داشت می‌گوید: «فقط 20سال داشتم اما خاطره‌ام به قبل از تولدم برمی‌گشت. مثلا حتم داشتم که در فرانسه‌ تحت اشغال زندگی کرده‌ام، چون بعضی از شخصیت‌های این دوره را می‌شناختم و جزییاتی را به یاد می‌آوردم که در هیچ کتاب تاریخی به آنها اشاره نشده بود. با وجود این، سعی می‌کردم در برابر نیروی جاذبه‌‌ای که مرا به عقب می‌کشید، مقاومت کنم و خودم را از دست این حافظه‌ مسموم خلاص کنم.» اما مودیانو نتوانست خود را از دست آن حافظه خلاص کند؛ حافظه‌‌ای که پر بود از فجایع و خرابی‌های جنگ‌جهانی دوم. سه‌رمان اول او؛ «میدان اتوال» (1968)، «گشت شبانه» (1969) و «بلوارهای کمربندی» (1972)، سه‌گانه‌ای را تشکیل می‌دهند که بر پایه‌ دوران اشغال فرانسه بنا شده و همه آثار بعدی او را پایه‌ریزی می‌کند. نویسنده در این سه‌گانه، زیر نقاب راوی رمان به درون پلیدترین گروه‌های همدست‌ آلمان‌ها در دوران اشغال نفوذ می‌کند تا به هویت خود دست یابد و در نهایت پدرش را نجات دهد؛ پدری که باوجود رگ‌وریشه‌ یهودی، در دوران اشغال با همکاری بعضی از سازمان‌های آلمانی دست به قاچاق کالا می‌زد. این سه‌رمان، با استقبال خوبی رو‌به‌رو می‌شوند، جوایز زیادی را به خود اختصاص می‌دهند و خبر از ظهور نویسنده‌ای بزرگ می‌دهند. ابهام و عدم‌قطعیتی که در این سه‌گانه موج می‌زند، از آن پس به ویژگی شخصی نویسنده بدل می‌شود و در کتاب‌های بعدی او نقش مهمی بازی می‌کند.
در دوره‌ اول نویسندگی مودیانو، جمله‌ها از دقت مفرطی برخوردارند؛ جمله‌های موجزی که تا قلب احساسات نفوذ می‌کنند و فقط برجسته‌ترین جنبه‌های یک موقعیت یا یک‌چشم‌انداز را به نمایش می‌گذارد. رمان «ویلای غم‌زده» (1975)، اوج پختگی مودیانو در نثر منحصر‌به‌فردش است. راوی رمان که برای فرار از سربازگیری احتمالی برای جنگ الجزایر، به شهری مرزی در سوئیس پناه ‌برده است، آنجا با دختری بازیگر آشنا می‌شود و تابستانی فراموش‌ناشدنی را با او می‌گذارند؛ تابستانی چنان باشکوه و خارج‌اززمان که باعث می‌شود او زمان حال را از یاد ببرد. از این رمان به بعد، دوره دوم کاری مودیانو آغاز می‌شود که در آن، نویسنده دومساله مهم را به درون‌مایه‌های قبلی خود اضافه می‌کند: بی‌ریشه‌بودن و حس تنهایی. ویژگی نوشتاری دوره‌ تازه، بیشتر در رمان «خیابان بوتیک‌های خاموش» (1978)، نمایان می‌شود که جایزه ‌گنکور را برای او به ارمغان آورد. در این رمان، راوی با عکسی از گذشته در دست، روی ردپاهای نامفهوم گذشته قدم برمی‌دارد و دنبال هویت خود می‌گردد. مودیانو در این کتاب، مانند بسیاری از آثار خود، تارهایی بین گذشته و حال می‌بافد و نوعی نوستالژی را به تصویر می‌کشد که بین خاطره و فراموشی شناور است.
مودیانو نثری سهل و ممتنع دارد؛ جمله‌هایی کوتاه و معمولا عاری از پیچیدگی‌های زبانی، نثری ساده و روان که مانند لغزیدن آرام راوی در کوچه‌های پاریس، به آرامی روی کاغذ می‌لغزد. قهرمان کتاب در زمان حال پرسه می‌زند اما انگار در گذشته است؛ حال را گذشته می‌بیند و گذشته را به حال می‌آورد. تقریبا در تمام رمان‌های مودیانو، نه در زمان حال اتفاق قابل‌توجهی می‌افتد و نه در آن گذشته‌ پیوندخورده با حال اتفاقی افتاده است؛ با شخصیت‌های زیادی روبه‌رو می‌شویم، داستانک‌های زیادی بازگو می‌شود، ترس‌ها و تردید‌های بسیاری را حس می‌کنیم، اما از آن اتفاق‌های داستانی که سلسله‌ای از اتفاقات دیگر را در پی می‌آورند و منجر به گره‌زنی و گره‌گشایی می‌شوند، خبری نیست. رمان «محله گمشده» (1984) نمونه‌ خوبی است. راوی رمان، نویسنده‌ای انگلیسی و فرانسوی‌تبار است که بعد از 20سال به دعوت یک ناشر ژاپنی به زادگاهش برمی‌گردد تا قرداد ترجمه آثارش به ژاپنی را در پاریس امضا کند. او از مواجهه با زبان مادری و شهر زادگاهش دلهره دارد، سعی می‌کند بیشتر در محل‌های توریستی پاریس رفت‌وآمد کند و خودش را بین توریست‌های دیگر گم کند، اما پاریس کم‌کم او را در خود حل می‌کند و نگهش می‌دارد. در این رمان، بیشتر از دیگر آثار مودیانو، پاریس به یکی از شخصیت‌های اصلی رمان تبدیل می‌شود و نویسنده اسم تمام کوچه‌ها، خیابان‌ها، چهارراه‌ها، میدان‌ها، ایستگاه‌ها و... را با جزییات کامل می‌آورد و ما را با خود به کافه‌ها و رستوران‌های این شهر می‌برد. اما راوی هرچه بیشتر در خیابان‌ها و کوچه‌ها پرسه می‌زند، شهر برایش غریبه‌تر می‌شود و خودش را غریبه‌تر از هر توریست دیگری حس می‌کند. «محله گمشده» در یک ناکجا اتفاق می‌افتد که در آن آدم‌ها هیچ هویتی ندارند و بی‌هدف سر صحبت را باهم باز می‌کنند تا چیزی از هویت‌شان را باز یابند. این رمان، آغازگر فصل تازه‌ای در نوشتار مودیانو است که با رمان‌هایی چون «یکشنبه‌های اوت» (1986)، «سفر ماه‌عسل» (1990)، «گل‌های ویرانی» (1991)، «سگ بهار» (1993)، «فراتر از فراموشی» (1996)، «دورا برودر» (1997)، «تصادف شبانه» (2003)، «در کافه جوانی گمشده» (2007)، «افق» (2010) و «برای آنکه در محله گم‌نشوی» (2014) ادامه پیدا می‌کند. موقع خواندن این آثار حس می‌کنیم درحال قدم‌زدن در کوچه‌ها و خیابان‌های پاریس هستیم، به همراه قهرمان رمان دنبال چیزی از گذشته در زمان حال می‌گردیم که هیچ‌کدام‌مان به درستی نمی‌دانیم چیست.
استادی مودیانو در این است که از روزمرگی‌های شخصیت‌هایش داستان می‌سازد. گرچه این شخصیت‌ها در طول پرسه‌زدن‌ها و روزمرگی‌هایشان همیشه در جست‌وجوی چیزی یا کسی هستند، اما هیچ‌وقت به آن نمی‌رسند و حتی در میانه‌ کار، یا درست نمی‌دانند دنبال چه‌چیز می‌گردند یا خود روزه‌مرگی چنان جذب‌شان می‌کند که جست‌وجو را از یاد می‌برند. آنها در پی کشف چیزی هستند که نسبت به ماهیت آن دچار تردید می‌شوند؛ در همین نکته، کشفی پنهان است که مودیانو می‌خواهد قهرمان داستان (خودش؟) و مخاطب به آن نایل شوند؛ از این‌رو، نثر مودیانو، مهم‌ترین قوت کار نویسندگی اوست. او به کمک این نثر، مخاطب را از همان صفحه‌ اول با پرسه‌زدن‌های شخصیت داستان همراه می‌کند. مخاطب بنابه‌عادت، انتظار دارد در پیچ یکی از این خیابان‌ها که راوی بی‌وقفه ازشان می‌گذرد یا در یکی از این کافه‌ها و رستوران‌هایی که او در آنها توقف می‌کند، اتفاقی بیفتد یا حادثه‌ای از گذشته بازگو شود؛ اما این انتظار تا صفحه‌ آخر کتاب برآورده نمی‌شود. تمام پرسه‌زدن‌های راوی، تمام مکان‌هایی که با جزییات توصیف می‌شوند، فقط طعمی از گذشته را زیر زبانمان می‌آورند، طعمی از گذشته که به بویی از امروز آغشته است. در صفحه‌ آخر همه رمان‌های مودیانو متوجه می‌شویم که تمام رمان همان پرسه‌زدن‌ها بوده است؛ مهم رفتن بوده نه رسیدن به چیزی. مودیانو جزو معدود نویسندگان دنیاست که می‌تواند با داستان‌هایی از این دست، مخاطبش را تا آخر کتاب با خود بکشاند و طعم لذتی را به او بچشاند که کمتر جایی می‌تواند آن را تجربه کند: لذت خواندن.
دنیای داستانی «پاتریک مودیانو» غالبا آکنده از راز و ابهام است. شخصیت‌های او همیشه ناآرام هستند و هیچ‌وقت احساس آرامش نمی‌کنند. آنها درباره‌ هیچ‌چیز اطمینان ندارند؛ نه درباره‌ رگ‌وریشه‌ خود، نه سرگذشت خود، نه حافظه‌ خود، نه زندگی‌‌ای که از سر می‌گذرانند و نه احساسات‌شان، فقط سعی می‌کنند تا آنجا که می‌توانند زنده بمانند. آدم‌های تنهایی هستند متعلق به گذشته؛ دیگر وجود ندارند، یا اینکه تقریبا دیگر وجود ندارند، (رمان «خیابان بوتیک‌های خاموش»، با این جمله آغاز می‌شود: من هیچم. هیچ جز شبحی روشن...) اشباحی شناور در زمان حال که فقط به‌واسطه‌ روزگاری که از سر گذرانده‌اند، زنده‌اند و همواره در کمین چیزی هستند که بتواند آنها را دوباره به دوره‌‌ای ناپدیدشده وصل کند. اما مودیانو هیچ‌وقت گذشته را بازسازی نمی‌کند، بلکه آن را به بطن زمان حال می‌آورد و در دل روزهای غم‌انگیزی که راوی رمان سپری می‌کند، گذشته را شرح می‌دهد. او با «هنر حافظه» می‌نویسد؛ حافظه‌ای که در آن خیال و خاطره را نمی‌توان از هم تشخیص داد. خودش در رابطه با رمان اولش که موقع چاپ آن 23سال داشت می‌گوید: «فقط 20سال داشتم اما خاطره‌ام به قبل از تولدم برمی‌گشت. مثلا حتم داشتم که در فرانسه‌ تحت اشغال زندگی کرده‌ام، چون بعضی از شخصیت‌های این دوره را می‌شناختم و جزییاتی را به یاد می‌آوردم که در هیچ کتاب تاریخی به آنها اشاره نشده بود. با وجود این، سعی می‌کردم در برابر نیروی جاذبه‌‌ای که مرا به عقب می‌کشید، مقاومت کنم و خودم را از دست این حافظه‌ مسموم خلاص کنم.» اما مودیانو نتوانست خود را از دست آن حافظه خلاص کند؛ حافظه‌‌ای که پر بود از فجایع و خرابی‌های جنگ‌جهانی دوم. سه‌رمان اول او؛ «میدان اتوال» (1968)، «گشت شبانه» (1969) و «بلوارهای کمربندی» (1972)، سه‌گانه‌ای را تشکیل می‌دهند که بر پایه‌ دوران اشغال فرانسه بنا شده و همه آثار بعدی او را پایه‌ریزی می‌کند. نویسنده در این سه‌گانه، زیر نقاب راوی رمان به درون پلیدترین گروه‌های همدست‌ آلمان‌ها در دوران اشغال نفوذ می‌کند تا به هویت خود دست یابد و در نهایت پدرش را نجات دهد؛ پدری که باوجود رگ‌وریشه‌ یهودی، در دوران اشغال با همکاری بعضی از سازمان‌های آلمانی دست به قاچاق کالا می‌زد. این سه‌رمان، با استقبال خوبی رو‌به‌رو می‌شوند، جوایز زیادی را به خود اختصاص می‌دهند و خبر از ظهور نویسنده‌ای بزرگ می‌دهند. ابهام و عدم‌قطعیتی که در این سه‌گانه موج می‌زند، از آن پس به ویژگی شخصی نویسنده بدل می‌شود و در کتاب‌های بعدی او نقش مهمی بازی می‌کند.
در دوره‌ اول نویسندگی مودیانو، جمله‌ها از دقت مفرطی برخوردارند؛ جمله‌های موجزی که تا قلب احساسات نفوذ می‌کنند و فقط برجسته‌ترین جنبه‌های یک موقعیت یا یک‌چشم‌انداز را به نمایش می‌گذارد. رمان «ویلای غم‌زده» (1975)، اوج پختگی مودیانو در نثر منحصر‌به‌فردش است. راوی رمان که برای فرار از سربازگیری احتمالی برای جنگ الجزایر، به شهری مرزی در سوئیس پناه ‌برده است، آنجا با دختری بازیگر آشنا می‌شود و تابستانی فراموش‌ناشدنی را با او می‌گذارند؛ تابستانی چنان باشکوه و خارج‌اززمان که باعث می‌شود او زمان حال را از یاد ببرد. از این رمان به بعد، دوره دوم کاری مودیانو آغاز می‌شود که در آن، نویسنده دومساله مهم را به درون‌مایه‌های قبلی خود اضافه می‌کند: بی‌ریشه‌بودن و حس تنهایی. ویژگی نوشتاری دوره‌ تازه، بیشتر در رمان «خیابان بوتیک‌های خاموش» (1978)، نمایان می‌شود که جایزه ‌گنکور را برای او به ارمغان آورد. در این رمان، راوی با عکسی از گذشته در دست، روی ردپاهای نامفهوم گذشته قدم برمی‌دارد و دنبال هویت خود می‌گردد. مودیانو در این کتاب، مانند بسیاری از آثار خود، تارهایی بین گذشته و حال می‌بافد و نوعی نوستالژی را به تصویر می‌کشد که بین خاطره و فراموشی شناور است.
مودیانو نثری سهل و ممتنع دارد؛ جمله‌هایی کوتاه و معمولا عاری از پیچیدگی‌های زبانی، نثری ساده و روان که مانند لغزیدن آرام راوی در کوچه‌های پاریس، به آرامی روی کاغذ می‌لغزد. قهرمان کتاب در زمان حال پرسه می‌زند اما انگار در گذشته است؛ حال را گذشته می‌بیند و گذشته را به حال می‌آورد. تقریبا در تمام رمان‌های مودیانو، نه در زمان حال اتفاق قابل‌توجهی می‌افتد و نه در آن گذشته‌ پیوندخورده با حال اتفاقی افتاده است؛ با شخصیت‌های زیادی روبه‌رو می‌شویم، داستانک‌های زیادی بازگو می‌شود، ترس‌ها و تردید‌های بسیاری را حس می‌کنیم، اما از آن اتفاق‌های داستانی که سلسله‌ای از اتفاقات دیگر را در پی می‌آورند و منجر به گره‌زنی و گره‌گشایی می‌شوند، خبری نیست. رمان «محله گمشده» (1984) نمونه‌ خوبی است. راوی رمان، نویسنده‌ای انگلیسی و فرانسوی‌تبار است که بعد از 20سال به دعوت یک ناشر ژاپنی به زادگاهش برمی‌گردد تا قرداد ترجمه آثارش به ژاپنی را در پاریس امضا کند. او از مواجهه با زبان مادری و شهر زادگاهش دلهره دارد، سعی می‌کند بیشتر در محل‌های توریستی پاریس رفت‌وآمد کند و خودش را بین توریست‌های دیگر گم کند، اما پاریس کم‌کم او را در خود حل می‌کند و نگهش می‌دارد. در این رمان، بیشتر از دیگر آثار مودیانو، پاریس به یکی از شخصیت‌های اصلی رمان تبدیل می‌شود و نویسنده اسم تمام کوچه‌ها، خیابان‌ها، چهارراه‌ها، میدان‌ها، ایستگاه‌ها و... را با جزییات کامل می‌آورد و ما را با خود به کافه‌ها و رستوران‌های این شهر می‌برد. اما راوی هرچه بیشتر در خیابان‌ها و کوچه‌ها پرسه می‌زند، شهر برایش غریبه‌تر می‌شود و خودش را غریبه‌تر از هر توریست دیگری حس می‌کند. «محله گمشده» در یک ناکجا اتفاق می‌افتد که در آن آدم‌ها هیچ هویتی ندارند و بی‌هدف سر صحبت را باهم باز می‌کنند تا چیزی از هویت‌شان را باز یابند. این رمان، آغازگر فصل تازه‌ای در نوشتار مودیانو است که با رمان‌هایی چون «یکشنبه‌های اوت» (1986)، «سفر ماه‌عسل» (1990)، «گل‌های ویرانی» (1991)، «سگ بهار» (1993)، «فراتر از فراموشی» (1996)، «دورا برودر» (1997)، «تصادف شبانه» (2003)، «در کافه جوانی گمشده» (2007)، «افق» (2010) و «برای آنکه در محله گم‌نشوی» (2014) ادامه پیدا می‌کند. موقع خواندن این آثار حس می‌کنیم درحال قدم‌زدن در کوچه‌ها و خیابان‌های پاریس هستیم، به همراه قهرمان رمان دنبال چیزی از گذشته در زمان حال می‌گردیم که هیچ‌کدام‌مان به درستی نمی‌دانیم چیست.
استادی مودیانو در این است که از روزمرگی‌های شخصیت‌هایش داستان می‌سازد. گرچه این شخصیت‌ها در طول پرسه‌زدن‌ها و روزمرگی‌هایشان همیشه در جست‌وجوی چیزی یا کسی هستند، اما هیچ‌وقت به آن نمی‌رسند و حتی در میانه‌ کار، یا درست نمی‌دانند دنبال چه‌چیز می‌گردند یا خود روزه‌مرگی چنان جذب‌شان می‌کند که جست‌وجو را از یاد می‌برند. آنها در پی کشف چیزی هستند که نسبت به ماهیت آن دچار تردید می‌شوند؛ در همین نکته، کشفی پنهان است که مودیانو می‌خواهد قهرمان داستان (خودش؟) و مخاطب به آن نایل شوند؛ از این‌رو، نثر مودیانو، مهم‌ترین قوت کار نویسندگی اوست. او به کمک این نثر، مخاطب را از همان صفحه‌ اول با پرسه‌زدن‌های شخصیت داستان همراه می‌کند. مخاطب بنابه‌عادت، انتظار دارد در پیچ یکی از این خیابان‌ها که راوی بی‌وقفه ازشان می‌گذرد یا در یکی از این کافه‌ها و رستوران‌هایی که او در آنها توقف می‌کند، اتفاقی بیفتد یا حادثه‌ای از گذشته بازگو شود؛ اما این انتظار تا صفحه‌ آخر کتاب برآورده نمی‌شود. تمام پرسه‌زدن‌های راوی، تمام مکان‌هایی که با جزییات توصیف می‌شوند، فقط طعمی از گذشته را زیر زبانمان می‌آورند، طعمی از گذشته که به بویی از امروز آغشته است. در صفحه‌ آخر همه رمان‌های مودیانو متوجه می‌شویم که تمام رمان همان پرسه‌زدن‌ها بوده است؛ مهم رفتن بوده نه رسیدن به چیزی. مودیانو جزو معدود نویسندگان دنیاست که می‌تواند با داستان‌هایی از این دست، مخاطبش را تا آخر کتاب با خود بکشاند و طعم لذتی را به او بچشاند که کمتر جایی می‌تواند آن را تجربه کند: لذت خواندن.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.