|

پیوند فرهنگ‌های «ناگفته»

ریچارد گر . نویسنده و منتقد موسیقی

سمفونی «بُعد یازدهم» از حافظ ناظری آهنگساز ایرانی سروصدای زیادی به پا کرد. اولین قسمت از پروژه سمفونی رومی این آهنگساز، با نام ناگفته (Untold)، تلاشی برای نمایش شکوه و جلال تمام هستی است. ناظری که متولد تهران است و در سال 1979 (1358) به دنیا آمده، اذعان کرده بیش از پنج‌هزارساعت کار استودیویی انجام داده تا این سمفونی ضبط شود و این ماجرا به سال 2009 (1388) بازمی‌‌گردد. وقتی این سمفونی منتشر شد، به‌مثابه ابری بود که به طور همه‌جانبه از تناژهای باس ،راه خود را آرام‌‌آرام به یک رشته آرامِ پرسه‌‌زن باز کرد و نشان داد او توجهی وسواس‌گونه به جزییات داشته است.
الهامات موسیقایی این سمفونی به اندازه محتوای کیهانی آن تاثیرگذار است. ناظری که از یک‌سو غرق در سنت بداهه‌‌نوازی بومی کشور خود، ایران بوده و همزمان جزییات هارمونیک غنای موسیقی کلاسیک غربی را مد نظر داشته، رویکردی فرامرزی برگزیده و توانسته این‌دو را به «دنیای صوتی جدیدی» تبدیل کند. او که از 20سالگی (1999 یا 1378) در نیویورک زندگی می‌‌کند، توانسته وصلتی رویایی بین شرق و غرب و به عبارتی بین علم و روح برقرار کند. خبر خوب، اینکه نتیجه کار او، بر اساس جاه‌‌طلبی‌‌های بلندپروازانه خود او است.
اصلا اتفاقی نیست وقتی که آکورد آغازین ناظری در تِرَک «صلح اتمی (Atomic Peace)» از بخش «هستی (Creation)» این سمفونی، مقدمه معروف «ریچارد استراوس» و همچنین «اسپراچ زاراتوسترا» را تداعی می‌‌کند. سمفونی استراوس در سال1986 بر اساس رمانی از فریدریش نیچه خلق شد؛ فیلسوفی که بیشتر به‌خاطر نظریه «بازگشت اثیری (eternal return)» شهرت دارد و این اجرا به‌نظر می‌رسد عنوان بخش‌‌های چهارم و پنجم «ناگفته» باشد. ناظری همچنین از واژه‌‌های شعر صوفی رومی (مولانا) نیز بهره برده و این همان کاری است که پدرش شهرام ناظری، در به معروفیت‌رساندن موسیقی ناب قرن سیزدهم ایران نقش چشمگیری داشت، در دهه1970میلادی بسیار آن را انجام داد و تاکنون اشعار زیادی از مولانا را خوانده است.
شعر و شاعری، شالوده فرهنگ پارسی است و صدا، هدایتگر موسیقی کلاسیک پارسی است. در «ناگفته»، صدای حافظ و پدرش ارایه‌‌کننده تپش‌‌های قلب بشر است که گویی از کهکشانی متفاوت، ناشناخته و رازآلود آمده است. عطش حافظ به ارایه صدا بدون کلام، به‌ویژه در قسمت «ماده تاریک (Dark Matter)» خود را می‌نمایاند و این بخش در همان اوایل سمفونی قرار داده شده است اما از همه اینها می‌توانیم بگذریم، چرا که این صدای قدرتمند، پراحساس، تاثیرگذار و از جا بلندکننده پدرش شهرام ناظری است که به تناوب با تنوع‌‌بخشی به اشعار رومی مولانا در بخش بعدی سمفونی، یعنی «زندگی»، به‌عنوان اولین بخش مهم متقاعدکننده سر برمی‌آورد. شهرام ناظری گویی ناله می‌‌کند و دوبیت شعر را به پایان می‌‌برد و در نهایت آن را به‌مدت حدود هشت‌دقیقه توفانی و خارق‌‌العاده با روح کلیه «متعلقات» اثیری تزیین می‌‌بخشد. خلاقیت سکانس‌ به‌ سکانس سمفونی در میانه‌‌های این بخش، به بهترین نحو ممکن به ایده‌‌آل‌‌های آهنگسازی توأمان شرقی- غربی شکل می‌‌بخشد.
شکل دیگری از یکپارچگی و آمیختگی در اجرا نیز در اینجا دیده می‌‌شود. بخش‌سوم در واقع گفتمانی فوق‌العاده و سبکسرانه از یک‌سو بین ناظری که در حال نواختن نسخه هشت‌موومانی یک ماجرای پارسی شش‌موومانی سنتی است و از سوی دیگر «ذاکر حسین» قرار دارد که عمدتا به‌عنوان قهرمان طبل‌‌نواز یکه‌‌تاز و بی‌‌همتا شناخته می‌شود. ناظری، خودش سازش را طراحی کرده است و نام آن را هم «حافظ» گذاشته که علاوه بر آن‌که نام خودِ اوست، در واقع نام شاعر بزرگ قرن 14میلادی شعر پارسی نیز بوده است. این موسیقی رقابتی، حس یک ترکیب قوی شبیه پروژه جاز-هندی است که به طور مشترک میان جاز گیتاریست معروف «جان مک‌لافلین» و«ذاکر حسین» با نام«شکتی (Shakti)» اجرا شده بود.
ناظری در حین تنظیم اجراهایی با عنوان‌‌های «انفصال (Detachment)»، «اتحاد (Unity)»، «شگفتی (Wonderment)» و «کاملا هیچ‌‌چیز (Absolute Detachment)» همزمان ساز خود حافظ، گروه کُر، طبل، سولوها و توالی خواندن آهنگ‌‌ها را هم مدیریت می‌‌کند. خوشبختانه، هیچ چیزی از موسیقی او در تضاد با این مفاهیم و زیرساخت‌‌ها نیست. اجرای کُرِ «اتحاد (Unity)» شاید حتی شما را به یاد «مادر قلب اتمی (Heart Mother Atom)» اثر پینک فلوید بیندازد. سمفونی «ناگفته» از نظر شکل، مغرور و جاه‌‌طلب است اما از نظر موسیقایی کاملا قابل دسترس و خاص؛ ناظری از هیچ‌یک از مقیاس‌‌های شرقی- غربی باز نمی‌‌ماند.
«بازگشت اثیری»، بخش آخر سمفونی «ناگفته» نیز کاملا در دستگاه نوا اجرا شده است؛ دستگاهی که یکی از 12شیوه اصلی سیستم موسیقی پارسی است. این بخش شش‌موومانی ترکیبی از پرکاشن شرقی (شامل درامُ پرکاشنیستی همچون«گلن ولز»)، ساز «حافظ» از خود حافظ ناظری و صدای شهرام ناظری همراه با اجراهای غربی است. اشعار هم بسیار مثبت، الهام‌‌بخش و اغلب پرهیجان است. به جای بازتاب توجهات نیچه به جهان اثیری، بازگشت ناظری بازگوکننده بازگشت به خانه و به‌نوعی برگرفته از آگاهی متاثر از رومی مولانا است.
وقتی که ناظری به بخش نهایی «ناگفته» یعنی به قسمت «اثیری» می‌رسد، او ما را با دنیایی از صدا و آواز آشنا می ‌کند که نه غربی است و نه پارسی و نه حتی می‌‌توان آن را «کاملا صدایی جدید» دانست. او در حالی که کوشیده تا به شرحی خاص از جهان و کائنات بپردازد، موفق شده به خلق پدیده‌ای کاملا شخصی و منحصر‌به‌ فرد نایل شود. امید که او بتواند به‌زودی این موفقیت را تکرار کند.
سمفونی «بُعد یازدهم» از حافظ ناظری آهنگساز ایرانی سروصدای زیادی به پا کرد. اولین قسمت از پروژه سمفونی رومی این آهنگساز، با نام ناگفته (Untold)، تلاشی برای نمایش شکوه و جلال تمام هستی است. ناظری که متولد تهران است و در سال 1979 (1358) به دنیا آمده، اذعان کرده بیش از پنج‌هزارساعت کار استودیویی انجام داده تا این سمفونی ضبط شود و این ماجرا به سال 2009 (1388) بازمی‌‌گردد. وقتی این سمفونی منتشر شد، به‌مثابه ابری بود که به طور همه‌جانبه از تناژهای باس ،راه خود را آرام‌‌آرام به یک رشته آرامِ پرسه‌‌زن باز کرد و نشان داد او توجهی وسواس‌گونه به جزییات داشته است.
الهامات موسیقایی این سمفونی به اندازه محتوای کیهانی آن تاثیرگذار است. ناظری که از یک‌سو غرق در سنت بداهه‌‌نوازی بومی کشور خود، ایران بوده و همزمان جزییات هارمونیک غنای موسیقی کلاسیک غربی را مد نظر داشته، رویکردی فرامرزی برگزیده و توانسته این‌دو را به «دنیای صوتی جدیدی» تبدیل کند. او که از 20سالگی (1999 یا 1378) در نیویورک زندگی می‌‌کند، توانسته وصلتی رویایی بین شرق و غرب و به عبارتی بین علم و روح برقرار کند. خبر خوب، اینکه نتیجه کار او، بر اساس جاه‌‌طلبی‌‌های بلندپروازانه خود او است.
اصلا اتفاقی نیست وقتی که آکورد آغازین ناظری در تِرَک «صلح اتمی (Atomic Peace)» از بخش «هستی (Creation)» این سمفونی، مقدمه معروف «ریچارد استراوس» و همچنین «اسپراچ زاراتوسترا» را تداعی می‌‌کند. سمفونی استراوس در سال1986 بر اساس رمانی از فریدریش نیچه خلق شد؛ فیلسوفی که بیشتر به‌خاطر نظریه «بازگشت اثیری (eternal return)» شهرت دارد و این اجرا به‌نظر می‌رسد عنوان بخش‌‌های چهارم و پنجم «ناگفته» باشد. ناظری همچنین از واژه‌‌های شعر صوفی رومی (مولانا) نیز بهره برده و این همان کاری است که پدرش شهرام ناظری، در به معروفیت‌رساندن موسیقی ناب قرن سیزدهم ایران نقش چشمگیری داشت، در دهه1970میلادی بسیار آن را انجام داد و تاکنون اشعار زیادی از مولانا را خوانده است.
شعر و شاعری، شالوده فرهنگ پارسی است و صدا، هدایتگر موسیقی کلاسیک پارسی است. در «ناگفته»، صدای حافظ و پدرش ارایه‌‌کننده تپش‌‌های قلب بشر است که گویی از کهکشانی متفاوت، ناشناخته و رازآلود آمده است. عطش حافظ به ارایه صدا بدون کلام، به‌ویژه در قسمت «ماده تاریک (Dark Matter)» خود را می‌نمایاند و این بخش در همان اوایل سمفونی قرار داده شده است اما از همه اینها می‌توانیم بگذریم، چرا که این صدای قدرتمند، پراحساس، تاثیرگذار و از جا بلندکننده پدرش شهرام ناظری است که به تناوب با تنوع‌‌بخشی به اشعار رومی مولانا در بخش بعدی سمفونی، یعنی «زندگی»، به‌عنوان اولین بخش مهم متقاعدکننده سر برمی‌آورد. شهرام ناظری گویی ناله می‌‌کند و دوبیت شعر را به پایان می‌‌برد و در نهایت آن را به‌مدت حدود هشت‌دقیقه توفانی و خارق‌‌العاده با روح کلیه «متعلقات» اثیری تزیین می‌‌بخشد. خلاقیت سکانس‌ به‌ سکانس سمفونی در میانه‌‌های این بخش، به بهترین نحو ممکن به ایده‌‌آل‌‌های آهنگسازی توأمان شرقی- غربی شکل می‌‌بخشد.
شکل دیگری از یکپارچگی و آمیختگی در اجرا نیز در اینجا دیده می‌‌شود. بخش‌سوم در واقع گفتمانی فوق‌العاده و سبکسرانه از یک‌سو بین ناظری که در حال نواختن نسخه هشت‌موومانی یک ماجرای پارسی شش‌موومانی سنتی است و از سوی دیگر «ذاکر حسین» قرار دارد که عمدتا به‌عنوان قهرمان طبل‌‌نواز یکه‌‌تاز و بی‌‌همتا شناخته می‌شود. ناظری، خودش سازش را طراحی کرده است و نام آن را هم «حافظ» گذاشته که علاوه بر آن‌که نام خودِ اوست، در واقع نام شاعر بزرگ قرن 14میلادی شعر پارسی نیز بوده است. این موسیقی رقابتی، حس یک ترکیب قوی شبیه پروژه جاز-هندی است که به طور مشترک میان جاز گیتاریست معروف «جان مک‌لافلین» و«ذاکر حسین» با نام«شکتی (Shakti)» اجرا شده بود.
ناظری در حین تنظیم اجراهایی با عنوان‌‌های «انفصال (Detachment)»، «اتحاد (Unity)»، «شگفتی (Wonderment)» و «کاملا هیچ‌‌چیز (Absolute Detachment)» همزمان ساز خود حافظ، گروه کُر، طبل، سولوها و توالی خواندن آهنگ‌‌ها را هم مدیریت می‌‌کند. خوشبختانه، هیچ چیزی از موسیقی او در تضاد با این مفاهیم و زیرساخت‌‌ها نیست. اجرای کُرِ «اتحاد (Unity)» شاید حتی شما را به یاد «مادر قلب اتمی (Heart Mother Atom)» اثر پینک فلوید بیندازد. سمفونی «ناگفته» از نظر شکل، مغرور و جاه‌‌طلب است اما از نظر موسیقایی کاملا قابل دسترس و خاص؛ ناظری از هیچ‌یک از مقیاس‌‌های شرقی- غربی باز نمی‌‌ماند.
«بازگشت اثیری»، بخش آخر سمفونی «ناگفته» نیز کاملا در دستگاه نوا اجرا شده است؛ دستگاهی که یکی از 12شیوه اصلی سیستم موسیقی پارسی است. این بخش شش‌موومانی ترکیبی از پرکاشن شرقی (شامل درامُ پرکاشنیستی همچون«گلن ولز»)، ساز «حافظ» از خود حافظ ناظری و صدای شهرام ناظری همراه با اجراهای غربی است. اشعار هم بسیار مثبت، الهام‌‌بخش و اغلب پرهیجان است. به جای بازتاب توجهات نیچه به جهان اثیری، بازگشت ناظری بازگوکننده بازگشت به خانه و به‌نوعی برگرفته از آگاهی متاثر از رومی مولانا است.
وقتی که ناظری به بخش نهایی «ناگفته» یعنی به قسمت «اثیری» می‌رسد، او ما را با دنیایی از صدا و آواز آشنا می ‌کند که نه غربی است و نه پارسی و نه حتی می‌‌توان آن را «کاملا صدایی جدید» دانست. او در حالی که کوشیده تا به شرحی خاص از جهان و کائنات بپردازد، موفق شده به خلق پدیده‌ای کاملا شخصی و منحصر‌به‌ فرد نایل شود. امید که او بتواند به‌زودی این موفقیت را تکرار کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.