|

نگاهی به رمان «تونل» ویلیام هوارد گاس، نویسنده معاصر آمریکایی

حفاری در تاریخ و خویشتن

فرشید فرهمندنیا

راوی رمان تونل (1995) شاهکار ویلیام گاس نویسنده، استاد فلسفه و منتقد ادبی بزرگ آمریکایی، یک تاریخ‌نگار و استاد دانشگاه به نام ویلیام فردریک کوهلر است که در حال نگارش کتابی تاریخی با عنوان «گناه و معصومیت در آلمان هیتلری» است اما در خلال نوشتن این اثر تحقیقی متوجه می‌شود که عملا درگیر ثبت سرگذشت خودش شده و کتاب به‌صورت روایتی اعتراف‌گونه و داستانی از زندگی خود او از کار درآمده است و با معیارهای عینی یک اثر پژوهشی در حوزه تاریخ بسیار فاصله دارد. او از ترس اینکه مبادا نوشته‌های شخصی‌اش به دست کسی بیفتد آنها را در مکانی مخفی می‌کند و همزمان به حفر تونلی در منزل خود می‌پردازد که استعاره‌ای است از روح کلی اثر که می‌تواند نوعی نقب‌زدن در تاریخ همراه با جست‌وجوی یک‌مفر برای رهایی از خفگی ناشی از احساس مسوولیت اخلاقی تعبیر شود.
کوهلر که به‌شکل خفقان‌آوری حال‌وهوای تاریخ را در سر می‌پروراند، در طول فرآیند نوشتن کتابش احساس می‌کند که در اتاق خود محبوس شده است و سعی می‌کند با کندن تونلی از خانه فرار کند و از اینجاست که گفت‌وگوی بینامتنی رمان با آثار گذشتگان کم‌کم شکل می‌گیرد. برای مثال، او یک‌شب در حین حفاری، در یک‌لحظه جنون آنی و کنشگری غیرارادی همچون مورسوی رمان «بیگانه»ی کامو، گربه همسایه را در اقدامی بی‌دلیل و بدون انگیزه و قصد مشخصی خفه می‌کند یا نحوه توصیف عناصر تک‌افتادگی و مردم‌گریزی در این رمان چنان است که می‌توان کوهلر را بدیل دانشگاهی «مرد زیرزمینی» داستایوفسکی دانست. ویلیام گاس در این رابطه گفته است که: «من انگار اصلا تخیل دراماتیک ندارم. حتی شخصیت‌ها در رمان‌های من از یکدیگر روی برمی‌گردانند و تا حد ممکن حرف نمی‌زنند. من یک پروتستان هستم و همیشه درگیر گفتگوی درونی با خویشتن، کاری که در باور ما قرار است به رستگاری منجر شود.»
کوهلر کتابش را اینگونه آغاز کرده است: «این کتاب پیش‌درآمدی است بر موضوع مرگ به قلم کسی که عمر خود را پشت میز خطابه و تدریس گذرانده است.» درست همان‌طور که ویلیام گاس هم به روایت خودش، 26سال از عمرش را پشت میز گذراند تا بتواند این رمان سترگ را درباره شخصیتی پشت‌میزنشین و سودایی به نام کوهلر که یا همیشه پشت میز در حال نوشتن است و یا مدام به دستشویی می‌رود، بنویسد. نام کوهلر به‌نوعی ماهیت و سرنوشت او را توصیف می‌کند، کوهلر در زبان آلمانی از یک‌طرف به معنای حفار و چاه‌کن است و از طرف دیگر نام تجاری یک نوع لوله فاضلاب هم هست. با به‌کارگیری کمی شیطنت و بازی زبانی می‌توان گفت که نوشتار همزمان هم در قامت درمانگر و هم در قالب تجاوزگر پیش‌‌روی کوهلر جلوه می‌کند: از یک‌سوی برای کشف کشمکش‌های درونی و کمک به تسکین آلام روحی و ذهنی‌اش به نوشتار پناه می‌برد اما سوی دیگر نوشتار با نیروی تجاوزگری مهیبی ماهیت رنج‌ها و سرگذشت زندگی او را عریان کرده و به نمایش می‌گذارد تا حدی که حتی همه زیبایی‌ها و شگفتی‌های دوران کودکی‌اش را مصادره می‌کند، به آسیب روانی تقلیل می‌دهد و مجددا به او عرضه می‌کند.
رمان «تونل» را اکثر منتقدان به‌دلیل ساختار و معماری چندلایه، نثر فوق‌العاده زیبا، توصیفات نوآورانه و غنی از جزییات دوران کودکی راوی و شهرهای کوچک بین راهی و خلق فضایی شاعرانه همراه با حساسیت بالا در نمایش جنبه‌های فروخورده و پنهان وضعیت بشری ستوده‌اند. اما با وجود تعبیه این همه جزییات و پیچیدگی در داستان، ویلیام گاس با مهارت کامل توانسته است آن را از درافتادن در ورطه مجموعه‌ای از یادداشت‌های پراکنده و بدون طرح و پیرنگ در مورد همه‌چیز و همه‌کس برهاند و کلیتی منسجم و معنادار خلق کند و به‌گفته خود او، این امر با الهام و بهره‌گیری از ساختار و سیستم موسیقایی 12ضربی آرنولد شوئنبرگ میسر شده. به همین دلیل است که رمان «تونل» بر پایه دوازده فصل بنا شده به آن صورت که تمرکز نه بر روایت‌های منفرد بلکه بر مضامین داستان بوده است.
گاس با تأسی از شوئنبرگ، کار خود را در قالب 12فصل مساوی و هم‌اندازه تنظیم کرده که در هرکدام از آنها یکی از مضامین- و نه روایت‌های داستان- پررنگ‌تر است درحالی‌که سایر مضامین هم در پشت‌ صحنه آن فصل در فرازونشیب قرار دارند و گرچه آوایشان به گوش نمی‌رسد، اما حضورشان احساس می‌شود. می‌توان نتیجه گرفت همان‌طور که آلکس رز، پژوهشگر موسیقی کلاسیک اشاره کرده است، به همان اندازه که روش آهنگسازی شوئنبرگ به‌صورت چیدمان 12گام با یک‌مقیاس و اندازه در ردیف‌های آتونال غیرتکرارشونده، به‌عنوان راه‌حلی هیجان‌انگیز و نوآورانه موردتوجه موسیقیدانانی قرار گرفت که از رخوت فراگیر سبک‌های موجود به ستوه آمده بودند، همان‌قدر هم توانسته است به‌‌واسطه استفاده خلاقه ویلیام گاس از این روش موسیقایی در رمان تونل، به کمک جریان داستان‌نویسی معاصر بیاید. با وجود این در انتهای این تونل هیچ نوری دیده نمی‌شود و حتی صدای ناله‌ای هم به گوش نمی‌رسد. هر جمله، هر جزو و هر عبارت داستان، از نفس‌افتاده و نومید، بر زمین سرد انتهای تونل به خاک افتاده است و رمان از همان جایی که آغاز شده بود به پایان می‌رسد.
راوی رمان تونل (1995) شاهکار ویلیام گاس نویسنده، استاد فلسفه و منتقد ادبی بزرگ آمریکایی، یک تاریخ‌نگار و استاد دانشگاه به نام ویلیام فردریک کوهلر است که در حال نگارش کتابی تاریخی با عنوان «گناه و معصومیت در آلمان هیتلری» است اما در خلال نوشتن این اثر تحقیقی متوجه می‌شود که عملا درگیر ثبت سرگذشت خودش شده و کتاب به‌صورت روایتی اعتراف‌گونه و داستانی از زندگی خود او از کار درآمده است و با معیارهای عینی یک اثر پژوهشی در حوزه تاریخ بسیار فاصله دارد. او از ترس اینکه مبادا نوشته‌های شخصی‌اش به دست کسی بیفتد آنها را در مکانی مخفی می‌کند و همزمان به حفر تونلی در منزل خود می‌پردازد که استعاره‌ای است از روح کلی اثر که می‌تواند نوعی نقب‌زدن در تاریخ همراه با جست‌وجوی یک‌مفر برای رهایی از خفگی ناشی از احساس مسوولیت اخلاقی تعبیر شود.
کوهلر که به‌شکل خفقان‌آوری حال‌وهوای تاریخ را در سر می‌پروراند، در طول فرآیند نوشتن کتابش احساس می‌کند که در اتاق خود محبوس شده است و سعی می‌کند با کندن تونلی از خانه فرار کند و از اینجاست که گفت‌وگوی بینامتنی رمان با آثار گذشتگان کم‌کم شکل می‌گیرد. برای مثال، او یک‌شب در حین حفاری، در یک‌لحظه جنون آنی و کنشگری غیرارادی همچون مورسوی رمان «بیگانه»ی کامو، گربه همسایه را در اقدامی بی‌دلیل و بدون انگیزه و قصد مشخصی خفه می‌کند یا نحوه توصیف عناصر تک‌افتادگی و مردم‌گریزی در این رمان چنان است که می‌توان کوهلر را بدیل دانشگاهی «مرد زیرزمینی» داستایوفسکی دانست. ویلیام گاس در این رابطه گفته است که: «من انگار اصلا تخیل دراماتیک ندارم. حتی شخصیت‌ها در رمان‌های من از یکدیگر روی برمی‌گردانند و تا حد ممکن حرف نمی‌زنند. من یک پروتستان هستم و همیشه درگیر گفتگوی درونی با خویشتن، کاری که در باور ما قرار است به رستگاری منجر شود.»
کوهلر کتابش را اینگونه آغاز کرده است: «این کتاب پیش‌درآمدی است بر موضوع مرگ به قلم کسی که عمر خود را پشت میز خطابه و تدریس گذرانده است.» درست همان‌طور که ویلیام گاس هم به روایت خودش، 26سال از عمرش را پشت میز گذراند تا بتواند این رمان سترگ را درباره شخصیتی پشت‌میزنشین و سودایی به نام کوهلر که یا همیشه پشت میز در حال نوشتن است و یا مدام به دستشویی می‌رود، بنویسد. نام کوهلر به‌نوعی ماهیت و سرنوشت او را توصیف می‌کند، کوهلر در زبان آلمانی از یک‌طرف به معنای حفار و چاه‌کن است و از طرف دیگر نام تجاری یک نوع لوله فاضلاب هم هست. با به‌کارگیری کمی شیطنت و بازی زبانی می‌توان گفت که نوشتار همزمان هم در قامت درمانگر و هم در قالب تجاوزگر پیش‌‌روی کوهلر جلوه می‌کند: از یک‌سوی برای کشف کشمکش‌های درونی و کمک به تسکین آلام روحی و ذهنی‌اش به نوشتار پناه می‌برد اما سوی دیگر نوشتار با نیروی تجاوزگری مهیبی ماهیت رنج‌ها و سرگذشت زندگی او را عریان کرده و به نمایش می‌گذارد تا حدی که حتی همه زیبایی‌ها و شگفتی‌های دوران کودکی‌اش را مصادره می‌کند، به آسیب روانی تقلیل می‌دهد و مجددا به او عرضه می‌کند.
رمان «تونل» را اکثر منتقدان به‌دلیل ساختار و معماری چندلایه، نثر فوق‌العاده زیبا، توصیفات نوآورانه و غنی از جزییات دوران کودکی راوی و شهرهای کوچک بین راهی و خلق فضایی شاعرانه همراه با حساسیت بالا در نمایش جنبه‌های فروخورده و پنهان وضعیت بشری ستوده‌اند. اما با وجود تعبیه این همه جزییات و پیچیدگی در داستان، ویلیام گاس با مهارت کامل توانسته است آن را از درافتادن در ورطه مجموعه‌ای از یادداشت‌های پراکنده و بدون طرح و پیرنگ در مورد همه‌چیز و همه‌کس برهاند و کلیتی منسجم و معنادار خلق کند و به‌گفته خود او، این امر با الهام و بهره‌گیری از ساختار و سیستم موسیقایی 12ضربی آرنولد شوئنبرگ میسر شده. به همین دلیل است که رمان «تونل» بر پایه دوازده فصل بنا شده به آن صورت که تمرکز نه بر روایت‌های منفرد بلکه بر مضامین داستان بوده است.
گاس با تأسی از شوئنبرگ، کار خود را در قالب 12فصل مساوی و هم‌اندازه تنظیم کرده که در هرکدام از آنها یکی از مضامین- و نه روایت‌های داستان- پررنگ‌تر است درحالی‌که سایر مضامین هم در پشت‌ صحنه آن فصل در فرازونشیب قرار دارند و گرچه آوایشان به گوش نمی‌رسد، اما حضورشان احساس می‌شود. می‌توان نتیجه گرفت همان‌طور که آلکس رز، پژوهشگر موسیقی کلاسیک اشاره کرده است، به همان اندازه که روش آهنگسازی شوئنبرگ به‌صورت چیدمان 12گام با یک‌مقیاس و اندازه در ردیف‌های آتونال غیرتکرارشونده، به‌عنوان راه‌حلی هیجان‌انگیز و نوآورانه موردتوجه موسیقیدانانی قرار گرفت که از رخوت فراگیر سبک‌های موجود به ستوه آمده بودند، همان‌قدر هم توانسته است به‌‌واسطه استفاده خلاقه ویلیام گاس از این روش موسیقایی در رمان تونل، به کمک جریان داستان‌نویسی معاصر بیاید. با وجود این در انتهای این تونل هیچ نوری دیده نمی‌شود و حتی صدای ناله‌ای هم به گوش نمی‌رسد. هر جمله، هر جزو و هر عبارت داستان، از نفس‌افتاده و نومید، بر زمین سرد انتهای تونل به خاک افتاده است و رمان از همان جایی که آغاز شده بود به پایان می‌رسد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.