|

پرچمی برای آنان نیمه افراشته نمی‌شود

حمیدرضا اردلان . استاد دانشگاه

غلامعلی پورعطایی، استاد برجسته آواز و دوتار تربت‌جام خراسان درگذشت. مسلما برای او و هیچ‌یک از استادان بی‌بدیل موسیقی و هنر که طی چنددهه اخیر از میان مردم و فرهنگ آنان رفته‌اند، پرچمی نیمه‌افراشته نمی‌شود، عزای عمومی اعلام نمی‌گردد و حتی تاسفی که اشاره به عمق فاجعه را نشان دهد ابراز نمی‌شود... در میان این نسیان‌ها شاید کمترین وظیفه که اغلب توسط جرایدعمومی و مردمی صورت می‌پذیرد، یادی از آنها باشد.
استاد غلامعلی پورعطایی، نوازنده و خواننده‌ای چیره‌دست بود و تا پایان زندگی‌اش در نسبت با اصالت‌های موسیقایی مکتب تربت‌جام ماند. او توانسته بود در عین حال صفاتی از مظاهر دوران معاصر را هم با موسیقی خود حمل کند؛ اصالت‌دادن به مخاطب از یک‌سو و قراردادن خود در مرکز نگاه مخاطبان از سوی دیگر. به این طریق موسیقی او طرفداران فراوانی در سراسر ایران پیدا کرده بود. می‌دانیم موسیقی تربت‌جام در حقیقت اصالت را به معنی اسما می‌دهد و در مرکز این نگاه اکنون یکی از استادانِ غلامعلی پورعطایی، استاد نورمحمد دُرپور قرار دارد. بدون پرداختن به مبدا تکوین موسیقی تربت‌جام و اهمیت این منطقه در ایجاد مکاتب عرفانی و به تبع آن مکاتب موسیقی عرفانی که از قرن‌سوم هجری شکل گرفتند، نمی‌توانیم جایگاه استاد غلامعلی پورعطایی را در موسیقی مقامی معاصر ایران درک کنیم. می‌دانیم در موسیقی خراسان مخصوصا تربت‌جام باوجود ردپای نغمه‌هایی باستانی، بیشترین الحان اختصاص به دوره‌ای که عرفان دینی (اسلامی) رشد می‌یابد، دارد. در اسناد تاریخی درباره نام تربت‌جام چنین آمده است: «در خاور ولایت‌زاوه و شمال خاوری قهستان نزدیک رودخانه هرات ولایت زام یا جام است که کرسی آن شهر بوزجان بود... قریب 200پاره دیه از توابع آنجاست، باغستان بسیار و میوه بیشمار دارد و آب شهر و ولایت مجموع از قنوات است و از مزار اکابر تربت زنده پیل احمد جام آنجاست و در آنجا عمارتی و گنبد عالی خواجه علاءالدین محمد ساخته و دیگر مزارات متبرکه بسیار است... امروز آن شهر که هنوز آبادی و رونق خود را از کف نداده معروف است به شیخ جام.» (جغرافیای تاریخی، لسترنج، ص382) این قول نشان می‌دهد چگونه نام و معرفت شیخ احمد جامی و دیگر عرفای ساکن منطقه بر ابداعات موسیقی تربت‌جام تاثیر شگرف داشته است. همچنین موسیقی عرفانی خراسان به واسطه تکوینش در دوره‌ای که ادبیات فارسی به اقتدار و تکامل رسیده بود، عمیقا زیر تاثیر زبان فارسی است. باوجود ساز دوتار (تنبور) به‌عنوان میزان و پایه موسیقی خراسان، آواز منشا بروز و صدور نغمه‌ها و طبیعتا الحان آنها بوده و آواز به نوبه خود براساس اشعار سروده شده فارسی خوانده می‌شده است. با وجود ورود واژگان زبان عربی به زبان فارسی هنوز در نام برخی از مقام‌های موسیقی خراسان واژگان با ترکیب و تلفظ باستانی حضور دارد.
مانند: آفر (از ریشه آفریدن)، مشق پلتان (مشق پیلتنان) یا عناوینی که ارجاع به روش‌های جنگی ایرانی دارد مانند: راه جنگ عجم، راه جنگ ببر و... اما در نهایت گردش زبان به سوی معانی عرفانی سبب شد تا موسیقی اصیل خراسان ریشه‌های خود را در این نحوه تلقی برویاند. این خود سبب شد تا موسیقی از حرمت و معرفت ویژه‌ای برخوردار شود و دوتار به‌عنوان شیئی با گرایشات قدسی در نظر آید.
دوتار اینگونه توانست خود را به‌عنوان‌سازی مقام‌نواز حفظ کند و تا عصر حاضر دوام آورد. مقام‌های موسیقی دوتار مضامین الحان خود را از وجهه نظر یادشده با مراتب تجلی در حکمت و عرفان اسلامی و آرای حکمای اُنسی می‌گرفت و نحوی دیگر از نگاه به دین را که از طریق موسیقی محقق می‌شد، پیش‌رو می‌گذاشت.
این نگاه، نگاه طریقتی بود و در آن‌سو و در برخی دیگر از نقاط ایران نگاه شریعت‌مدار رشد می‌کرد و بعضا تباین‌های آشکار و پنهان این دو نگاه در میان نحله‌های دینی و عرفانی بروز می‌کرد. در قرن سوم عده بزرگی از مشایخ عالی‌مقام تصوف در خراسان می‌زیسته‌اند همچون: یحیی‌بن معاذالرازی (م، 258)، احمدبن خضرویه بلخی و ابوتراب نخشبی (م، 245)، بایزید بسطامی (م، 261)، ابوحفص حدادی‌نیشابوری (م، 264)، حمدون قصارنیشابوری (م، 271) و ابوعثمان النیشابوری
(م، 289). حلقه بزرگان تفکر، شعر و ادب در خراسان با ظهور پیروان جنید و حلاج (قتل309)، ابوالحسن خراقانی (م، 440)، ابوسعید ابوالخیر (م، 440)، خواجه‌عبدالله انصاری (م، 481) و... کامل شد و نحوه تلقی حکمای اُنسی سراسر اجزای حیات اجتماعی مردمان خراسان را دربر گرفت.
در قرون بعد موسیقی به‌عنوان یکی از عوامل وجدآور، در حلقه ذکر دراویش و صوفیان قرار گرفت. بنابراین موسیقی آواز و دوتار تربت‌جام نوعی از موسیقی عرفانی بود که در خانقاه‌ها و محافل حکمای اُنسی و مریدان آنها به اجرا درمی‌آمد. از همین‌رو گردش مقام در موسیقی و طی طریق مریدان در انطباق قرار می‌گرفت.
این موسیقی از مفاهیم تغزلی محض فاصله گرفت و تقدس یافت.
غلامعلی پورعطایی در دوره معاصر بنا به شرایط این موسیقی را با گرایش تغزلی به اجرا درمی‌آورد و نگاه او به خود و مخاطب معطوف بود، نه طریقتی که ‌باید طرح مساله شود. همانگونه که گفته شد او هنوز نسبت‌های خود را با مقام‌های موسیقی تربت‌جام حفظ کرده بود، اجزای این نسبت‌ها عبارت بودند از وفاداری به نغمات (ملودی‌ها)، قرائت اشعار قدما و کلیت اوزان این موسیقی. علاوه‌بر اینها پورعطایی نوازنده و آوازخوانی ابداع‌گر بود و قدرت تطبیق اشعار و الحان جدید را با موسیقی تربت‌جام داشت به‌گونه‌ای که تراز و میزان و بنیان‌های آن را فرونریزد.
وی از دوران کودکی استادان بی‌شماری را تجربه کرده بود که یکی از مهم‌ترین آنها استاد نورمحمد درپور است. استاد نورمحمد خود شاگرد بزرگانی همچون: «ملاپایین»، «خلیفه ملادادکبودانی»، «ملاحسین مریدار»، «عبدالحمید رسولی»، «حاج‌مرتضی پری»، «گوه ایی»، «خلیفه ملامقری»، «آخوند ملامختار»، «ملامجرم»، «ملاحسین طورانگی» و «سالارمحمدحسین» بوده است. استاد غلامعلی پورعطایی هم محضر برخی از این استادان صاحب لحن و مقام را دیده بود. برخی از الحان و مقام‌های اصیلی را که وی با قدرت می‌نواخت از این قرار بودند: «ذکر الله»، «الله مدد»، « ذکرلا‌اله‌الااالله»، «جان نبی جان»، «جان زمان»، «صیاد»، «مرغ زیرک»، «کبک زری»، «نوایی»، «مشق پلتان»، «سه چکه»، «اشترخجو»، «حتن»، «سرحدی»، «جمشیدی»، «هزارگی»، «صمدا» و... . بی‌شک از این پس جای خالی این استاد برجسته در موسیقی تربت‌جام خالی خواهد ماند و تصوری بر رفع فقدان آن نمی‌رود.
در پایان از برخی استادان برجسته موسیقی مقامی ایران که در بستر بیماری به‌سر می‌برند یاد می‌کنیم: نورمحمد درپور صاحب لحن و آواز - تربت‌جام، پروین بهمنی مقامدان و خواننده- ایل قشقایی، خله درزی بیت‌خوان - کردستان، فاروق کیانی رقصنده - تربت‌جام، حسن دوزله صاحب نغمات تغزلی- کردستان و محمدرضا اسحاقی صاحب لحن و مقام - مازندران.
غلامعلی پورعطایی، استاد برجسته آواز و دوتار تربت‌جام خراسان درگذشت. مسلما برای او و هیچ‌یک از استادان بی‌بدیل موسیقی و هنر که طی چنددهه اخیر از میان مردم و فرهنگ آنان رفته‌اند، پرچمی نیمه‌افراشته نمی‌شود، عزای عمومی اعلام نمی‌گردد و حتی تاسفی که اشاره به عمق فاجعه را نشان دهد ابراز نمی‌شود... در میان این نسیان‌ها شاید کمترین وظیفه که اغلب توسط جرایدعمومی و مردمی صورت می‌پذیرد، یادی از آنها باشد.
استاد غلامعلی پورعطایی، نوازنده و خواننده‌ای چیره‌دست بود و تا پایان زندگی‌اش در نسبت با اصالت‌های موسیقایی مکتب تربت‌جام ماند. او توانسته بود در عین حال صفاتی از مظاهر دوران معاصر را هم با موسیقی خود حمل کند؛ اصالت‌دادن به مخاطب از یک‌سو و قراردادن خود در مرکز نگاه مخاطبان از سوی دیگر. به این طریق موسیقی او طرفداران فراوانی در سراسر ایران پیدا کرده بود. می‌دانیم موسیقی تربت‌جام در حقیقت اصالت را به معنی اسما می‌دهد و در مرکز این نگاه اکنون یکی از استادانِ غلامعلی پورعطایی، استاد نورمحمد دُرپور قرار دارد. بدون پرداختن به مبدا تکوین موسیقی تربت‌جام و اهمیت این منطقه در ایجاد مکاتب عرفانی و به تبع آن مکاتب موسیقی عرفانی که از قرن‌سوم هجری شکل گرفتند، نمی‌توانیم جایگاه استاد غلامعلی پورعطایی را در موسیقی مقامی معاصر ایران درک کنیم. می‌دانیم در موسیقی خراسان مخصوصا تربت‌جام باوجود ردپای نغمه‌هایی باستانی، بیشترین الحان اختصاص به دوره‌ای که عرفان دینی (اسلامی) رشد می‌یابد، دارد. در اسناد تاریخی درباره نام تربت‌جام چنین آمده است: «در خاور ولایت‌زاوه و شمال خاوری قهستان نزدیک رودخانه هرات ولایت زام یا جام است که کرسی آن شهر بوزجان بود... قریب 200پاره دیه از توابع آنجاست، باغستان بسیار و میوه بیشمار دارد و آب شهر و ولایت مجموع از قنوات است و از مزار اکابر تربت زنده پیل احمد جام آنجاست و در آنجا عمارتی و گنبد عالی خواجه علاءالدین محمد ساخته و دیگر مزارات متبرکه بسیار است... امروز آن شهر که هنوز آبادی و رونق خود را از کف نداده معروف است به شیخ جام.» (جغرافیای تاریخی، لسترنج، ص382) این قول نشان می‌دهد چگونه نام و معرفت شیخ احمد جامی و دیگر عرفای ساکن منطقه بر ابداعات موسیقی تربت‌جام تاثیر شگرف داشته است. همچنین موسیقی عرفانی خراسان به واسطه تکوینش در دوره‌ای که ادبیات فارسی به اقتدار و تکامل رسیده بود، عمیقا زیر تاثیر زبان فارسی است. باوجود ساز دوتار (تنبور) به‌عنوان میزان و پایه موسیقی خراسان، آواز منشا بروز و صدور نغمه‌ها و طبیعتا الحان آنها بوده و آواز به نوبه خود براساس اشعار سروده شده فارسی خوانده می‌شده است. با وجود ورود واژگان زبان عربی به زبان فارسی هنوز در نام برخی از مقام‌های موسیقی خراسان واژگان با ترکیب و تلفظ باستانی حضور دارد.
مانند: آفر (از ریشه آفریدن)، مشق پلتان (مشق پیلتنان) یا عناوینی که ارجاع به روش‌های جنگی ایرانی دارد مانند: راه جنگ عجم، راه جنگ ببر و... اما در نهایت گردش زبان به سوی معانی عرفانی سبب شد تا موسیقی اصیل خراسان ریشه‌های خود را در این نحوه تلقی برویاند. این خود سبب شد تا موسیقی از حرمت و معرفت ویژه‌ای برخوردار شود و دوتار به‌عنوان شیئی با گرایشات قدسی در نظر آید.
دوتار اینگونه توانست خود را به‌عنوان‌سازی مقام‌نواز حفظ کند و تا عصر حاضر دوام آورد. مقام‌های موسیقی دوتار مضامین الحان خود را از وجهه نظر یادشده با مراتب تجلی در حکمت و عرفان اسلامی و آرای حکمای اُنسی می‌گرفت و نحوی دیگر از نگاه به دین را که از طریق موسیقی محقق می‌شد، پیش‌رو می‌گذاشت.
این نگاه، نگاه طریقتی بود و در آن‌سو و در برخی دیگر از نقاط ایران نگاه شریعت‌مدار رشد می‌کرد و بعضا تباین‌های آشکار و پنهان این دو نگاه در میان نحله‌های دینی و عرفانی بروز می‌کرد. در قرن سوم عده بزرگی از مشایخ عالی‌مقام تصوف در خراسان می‌زیسته‌اند همچون: یحیی‌بن معاذالرازی (م، 258)، احمدبن خضرویه بلخی و ابوتراب نخشبی (م، 245)، بایزید بسطامی (م، 261)، ابوحفص حدادی‌نیشابوری (م، 264)، حمدون قصارنیشابوری (م، 271) و ابوعثمان النیشابوری
(م، 289). حلقه بزرگان تفکر، شعر و ادب در خراسان با ظهور پیروان جنید و حلاج (قتل309)، ابوالحسن خراقانی (م، 440)، ابوسعید ابوالخیر (م، 440)، خواجه‌عبدالله انصاری (م، 481) و... کامل شد و نحوه تلقی حکمای اُنسی سراسر اجزای حیات اجتماعی مردمان خراسان را دربر گرفت.
در قرون بعد موسیقی به‌عنوان یکی از عوامل وجدآور، در حلقه ذکر دراویش و صوفیان قرار گرفت. بنابراین موسیقی آواز و دوتار تربت‌جام نوعی از موسیقی عرفانی بود که در خانقاه‌ها و محافل حکمای اُنسی و مریدان آنها به اجرا درمی‌آمد. از همین‌رو گردش مقام در موسیقی و طی طریق مریدان در انطباق قرار می‌گرفت.
این موسیقی از مفاهیم تغزلی محض فاصله گرفت و تقدس یافت.
غلامعلی پورعطایی در دوره معاصر بنا به شرایط این موسیقی را با گرایش تغزلی به اجرا درمی‌آورد و نگاه او به خود و مخاطب معطوف بود، نه طریقتی که ‌باید طرح مساله شود. همانگونه که گفته شد او هنوز نسبت‌های خود را با مقام‌های موسیقی تربت‌جام حفظ کرده بود، اجزای این نسبت‌ها عبارت بودند از وفاداری به نغمات (ملودی‌ها)، قرائت اشعار قدما و کلیت اوزان این موسیقی. علاوه‌بر اینها پورعطایی نوازنده و آوازخوانی ابداع‌گر بود و قدرت تطبیق اشعار و الحان جدید را با موسیقی تربت‌جام داشت به‌گونه‌ای که تراز و میزان و بنیان‌های آن را فرونریزد.
وی از دوران کودکی استادان بی‌شماری را تجربه کرده بود که یکی از مهم‌ترین آنها استاد نورمحمد درپور است. استاد نورمحمد خود شاگرد بزرگانی همچون: «ملاپایین»، «خلیفه ملادادکبودانی»، «ملاحسین مریدار»، «عبدالحمید رسولی»، «حاج‌مرتضی پری»، «گوه ایی»، «خلیفه ملامقری»، «آخوند ملامختار»، «ملامجرم»، «ملاحسین طورانگی» و «سالارمحمدحسین» بوده است. استاد غلامعلی پورعطایی هم محضر برخی از این استادان صاحب لحن و مقام را دیده بود. برخی از الحان و مقام‌های اصیلی را که وی با قدرت می‌نواخت از این قرار بودند: «ذکر الله»، «الله مدد»، « ذکرلا‌اله‌الااالله»، «جان نبی جان»، «جان زمان»، «صیاد»، «مرغ زیرک»، «کبک زری»، «نوایی»، «مشق پلتان»، «سه چکه»، «اشترخجو»، «حتن»، «سرحدی»، «جمشیدی»، «هزارگی»، «صمدا» و... . بی‌شک از این پس جای خالی این استاد برجسته در موسیقی تربت‌جام خالی خواهد ماند و تصوری بر رفع فقدان آن نمی‌رود.
در پایان از برخی استادان برجسته موسیقی مقامی ایران که در بستر بیماری به‌سر می‌برند یاد می‌کنیم: نورمحمد درپور صاحب لحن و آواز - تربت‌جام، پروین بهمنی مقامدان و خواننده- ایل قشقایی، خله درزی بیت‌خوان - کردستان، فاروق کیانی رقصنده - تربت‌جام، حسن دوزله صاحب نغمات تغزلی- کردستان و محمدرضا اسحاقی صاحب لحن و مقام - مازندران.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.