|

غلامعلی پورعطایی درگذشت

نای خنیاگر نوایی ندارد

فرزانه ابراهیم‌زاده: دیگر نایی نداشت تا از الله مدد بگیرد و دل خسته‌ و رنجور به تربت بازگردد. خنیاگر مدت‌ها بود توانش را از دست داده و به مرگ سلام کرده بود. خراسان بزرگ یکی دیگر از صداهایش را از دست داد و غلامعلی پورعطایی را هم به خاک خود می‌سپارد. موسیقی مقامی خراسان هنوز بعد از هشت‌سال جای خالی حاج قربان را پر نکرده و در حسرت نواهای خون‌پاش و نغمه‌ریز حسین سمندری بود. هنوز امیدوار بود استاد نورمحمد درپور از بستر بیماری برخیزد که یکباره خبر پیچید: «غلامعلی پورعطایی در بیمارستان امام رضای مشهد درگذشت.» آن هم درست روزی که قرار بود شب همان روز در زادگاهش برایش بزرگداشت بگیرند. برای کسانی که در چند هفته گذشته پیگیر وضعیت پورعطایی بودند هم، شنیدن خبر درگذشتش باورکردنی نبود. گفته بودند سردردهای شدید و کمردرد او را به بیمارستان کشانده. همین چند هفته قبل بود که در جریان سفر استانی رییس‌جمهور به خراسان دستور تامین هزینه‌های درمانی‌اش صادر شد و در بیمارستان امام‌رضا(ع) مشهد بستری شد. اما او 12مهر در همین بیمارستان چشمانش را از جهان در حالی بست که از عدم توجه به استادان موسیقی گله‌مند بود و در زمان بستری‌شدنش در بیمارستان در گفت‌وگو با «شرق» از زبان خود و پسرش این گلایه‌ها را مطرح کرده بود. پورعطایی موقع مرگ 73ساله بود. متولد سال 1320 در شهر موسیقی مقامی خراسان بزرگ یعنی تربت جام. شغل اصلی‌اش تا چندسال پیش معلمی بود. اما موسیقی در خون و جانش ریشه داشت. این را چند سال پیش از او شنیدم؛ وقتی برای برنامه‌ موسیقی مقامی که در کاخ نیاوران برگزار می‌شد به‌همراه نورمحمد به تهران آمده بود. او ساز دو تار را انتخاب کرده بود؛ ساز اصلی مردمان تربت جام که اهالی این دیار از کودکی با آن بزرگ می‌شوند. اما دو تاری که او و نورمحمد می‌زدند با بقیه فرق داشت. مردم شهر «تربت احمد جام» با نوای دوتار او آشنایی غریبی داشتند. خودش درباره دوتار گفته بود: «دوتار ساز دل است. هیچ‌کس از عبارت دوتارنوازی استفاده نمی‌کند و همه می‌گویند؛ دوتارزنی. دوتار را می‌زنند، ولی بقیه ساز‌ها را می‌نوازند. دوتار یک جور فریاد است اما این زدن به معنای خشونت نیست. بیشتر جوشش و عصیان روح است. روال دوتار‌زدن اینگونه است که از یک دعوا شروع و به آشتی ختم می‌شود.» همین آشتی هم نواهایی را می‌ساخت که خنیاگرانی چون او، آنها را حفظ کرده بودند. او هم مانند خیلی از خنیاگران خراسان استاد مشخصی برای آواز و دوتارش نداشت و به‌صورت سینه‌به سینه آن را آموخته و در جانش نشسته بود. البته پورعطایی با توجه به تحصیلاتش و اینکه معلمی می‌دانست به‌صورت علمی هم موسیقی را دنبال کرده بود. او درباره آموزش این ساز گفته است: «دوتار به نوع‌های مختلف آموزش داده می‌شود. ابتدا که آموزش آن سینه به سینه بوده است. استادان یا بیشتر پدران و بزرگان دوتار، نحوه زدن را به قول معروف گوشی به کودکان یاد می‌دادند. غیراز این، صورت نوشتاری آن هم الان موجود است. یک چیزی مثل نت اما دو، ر، می‌، فا، سل... نیست. صورت دیگری از نت، که با آوا همراه است. و نوع دیگر آموزش هم با اعداد است که مثلا چند تا مکث یا چند تا برگردان در هر میزان وجود دارد. اینها، اما یادگیری در حد ابتدایی است. بعد از گذران این مراحل اولیه، باید هنرجو خودش دنبال کار بیفتد تا به جایی برسد که با شنیدن و تعمق بتواند باعث ارتقای خودش شود. باید خودش استاد شود که مثلا اگر آهنگی می‌شنود سریع بفهمد از چه پرده‌ای شروع شده و در کجا تمام می‌شود.»
او با چنین شیوه‌ای آموخت و آوازه‌اش را از مرزهای تربت و خراسان فراتر برد و در سال۱۳۴۴ به سبب شهرت در نوازندگی و خوانندگی به تهران دعوت شد تا در تالار رودکی، مجامع هنری و سفارتخانه‌های اروپایی و رادیو و تلویزیون، همراه با گروه هنرهای آیینی، سنتی و حرکات موزون به سرپرستی هنرمند برجسته هنرهای آیینی «آقای محمدفاروق کیانی‌پور» و دیگر هنرآفرینان میراث کهنسال به اجرای برنامه بپردازد که بسیار مورد اقبال واقع می‌شود. شهرت وی در این زمان تا به آنجا می‌رسید که ضمن سفر به سراسر ایران، برای اجرای برنامه در کشورهای گوناگون از وی دعوت به عمل می‌آمد. همین زمینه‌ای برای شناخت او در خارج از مرزهای ایران شد. پورعطایی علاوه‌‌بر اجرا در شهرهای مختلف ایران، صدای دوتار را به گوش بسیاری از جهانیان هم رسانده بود. در خیلی از فیلم‌ها و سریال‌ها هم ساز زده ‌است. شاید مهم‌ترین همکاری او با بهرام بیضایی و واروژ کریم‌مسیحی در فیلم‌هایشان بود. او در سال‌های اخیر در شهرستان تربت به کار کشاورزی مشغول بود و هرازچندگاهی هم برای برنامه‌ای به نواختن و خواندن می‌پرداخت. بازخوانی قطعه «نوایی» که از مهم‌ترین قطعات آوازی خراسان است یکی از مشهورترین قطعاتی است که پورعطایی اجرا کرد. اما قطعه الله مدد که قطعه‌ای خطاب به احمد جام عارف مشهور است از قطعات مشهور او به‌شمار می‌رود. شرکت در مراسم شاهنامه‌خوانی با دوتار چون جنگ هفت‌لشکر، داستان سیاوش، داستان بیژن و منیژه، جنگ کُک کوه‌زاد (قلعه‌ای در تربت‌جام به‌نام قلعه گگ) از دیگر آثار به‌جامانده از این خنیاگر خراسانی است که حالا به جمع یاران درگذشته پیوسته است و خاطره خود را به کنار آرامگاه حکیم توس می‌برد.
پیکر او قرار بود امروز بر اساس آنچه پسرش گفته در کنار آرامگاه فردوسی و کمی آن‌سوتر از اخوان‌ثالث و حکیم توس به خاک سپرده شود اما گویا پیکر او به زادگاهش انتقال پیدا می‌کند. پورعطایی در حالی مهرماه امسال از میان ما رفت که همین چندماه پیش کنسرتش در نیشابور لغو شد و مدت‌ها بود دست به ساز نبرده بود. علی مرادخانی، معاون امور هنری وزارت ارشاد در پی درگذشت این استاد موسیقی مقامی در پیام تسلیتی گفت: «افسوس که گنجینه موسیقی نواحی ایران، گوهری بی‌بدیل را از دست داد. خاموشی خنیاگر خوش‌آوای خراسانی، استاد غلامعلی پورعطایی، ضایعه‌ای بزرگ برای فرهنگ و هنر سرزمین‌مان و به‌ویژه موسیقی نواحی ایران است. غم فراق او که نیم‌قرن صدای بی‌همتای دوتار و آواز خوش‌اش تسلای روح و روان‌مان بود، تا همیشه در نهان‌خانه دل‌هایمان خواهد نشست. امیدوارم پروردگار یکتا به خانواده محترم‌اش و نیز به ما دوست‌دارانش صبر و شکیبایی تحمل این درد جانکاه را عطا کند.»
فرزانه ابراهیم‌زاده: دیگر نایی نداشت تا از الله مدد بگیرد و دل خسته‌ و رنجور به تربت بازگردد. خنیاگر مدت‌ها بود توانش را از دست داده و به مرگ سلام کرده بود. خراسان بزرگ یکی دیگر از صداهایش را از دست داد و غلامعلی پورعطایی را هم به خاک خود می‌سپارد. موسیقی مقامی خراسان هنوز بعد از هشت‌سال جای خالی حاج قربان را پر نکرده و در حسرت نواهای خون‌پاش و نغمه‌ریز حسین سمندری بود. هنوز امیدوار بود استاد نورمحمد درپور از بستر بیماری برخیزد که یکباره خبر پیچید: «غلامعلی پورعطایی در بیمارستان امام رضای مشهد درگذشت.» آن هم درست روزی که قرار بود شب همان روز در زادگاهش برایش بزرگداشت بگیرند. برای کسانی که در چند هفته گذشته پیگیر وضعیت پورعطایی بودند هم، شنیدن خبر درگذشتش باورکردنی نبود. گفته بودند سردردهای شدید و کمردرد او را به بیمارستان کشانده. همین چند هفته قبل بود که در جریان سفر استانی رییس‌جمهور به خراسان دستور تامین هزینه‌های درمانی‌اش صادر شد و در بیمارستان امام‌رضا(ع) مشهد بستری شد. اما او 12مهر در همین بیمارستان چشمانش را از جهان در حالی بست که از عدم توجه به استادان موسیقی گله‌مند بود و در زمان بستری‌شدنش در بیمارستان در گفت‌وگو با «شرق» از زبان خود و پسرش این گلایه‌ها را مطرح کرده بود. پورعطایی موقع مرگ 73ساله بود. متولد سال 1320 در شهر موسیقی مقامی خراسان بزرگ یعنی تربت جام. شغل اصلی‌اش تا چندسال پیش معلمی بود. اما موسیقی در خون و جانش ریشه داشت. این را چند سال پیش از او شنیدم؛ وقتی برای برنامه‌ موسیقی مقامی که در کاخ نیاوران برگزار می‌شد به‌همراه نورمحمد به تهران آمده بود. او ساز دو تار را انتخاب کرده بود؛ ساز اصلی مردمان تربت جام که اهالی این دیار از کودکی با آن بزرگ می‌شوند. اما دو تاری که او و نورمحمد می‌زدند با بقیه فرق داشت. مردم شهر «تربت احمد جام» با نوای دوتار او آشنایی غریبی داشتند. خودش درباره دوتار گفته بود: «دوتار ساز دل است. هیچ‌کس از عبارت دوتارنوازی استفاده نمی‌کند و همه می‌گویند؛ دوتارزنی. دوتار را می‌زنند، ولی بقیه ساز‌ها را می‌نوازند. دوتار یک جور فریاد است اما این زدن به معنای خشونت نیست. بیشتر جوشش و عصیان روح است. روال دوتار‌زدن اینگونه است که از یک دعوا شروع و به آشتی ختم می‌شود.» همین آشتی هم نواهایی را می‌ساخت که خنیاگرانی چون او، آنها را حفظ کرده بودند. او هم مانند خیلی از خنیاگران خراسان استاد مشخصی برای آواز و دوتارش نداشت و به‌صورت سینه‌به سینه آن را آموخته و در جانش نشسته بود. البته پورعطایی با توجه به تحصیلاتش و اینکه معلمی می‌دانست به‌صورت علمی هم موسیقی را دنبال کرده بود. او درباره آموزش این ساز گفته است: «دوتار به نوع‌های مختلف آموزش داده می‌شود. ابتدا که آموزش آن سینه به سینه بوده است. استادان یا بیشتر پدران و بزرگان دوتار، نحوه زدن را به قول معروف گوشی به کودکان یاد می‌دادند. غیراز این، صورت نوشتاری آن هم الان موجود است. یک چیزی مثل نت اما دو، ر، می‌، فا، سل... نیست. صورت دیگری از نت، که با آوا همراه است. و نوع دیگر آموزش هم با اعداد است که مثلا چند تا مکث یا چند تا برگردان در هر میزان وجود دارد. اینها، اما یادگیری در حد ابتدایی است. بعد از گذران این مراحل اولیه، باید هنرجو خودش دنبال کار بیفتد تا به جایی برسد که با شنیدن و تعمق بتواند باعث ارتقای خودش شود. باید خودش استاد شود که مثلا اگر آهنگی می‌شنود سریع بفهمد از چه پرده‌ای شروع شده و در کجا تمام می‌شود.»
او با چنین شیوه‌ای آموخت و آوازه‌اش را از مرزهای تربت و خراسان فراتر برد و در سال۱۳۴۴ به سبب شهرت در نوازندگی و خوانندگی به تهران دعوت شد تا در تالار رودکی، مجامع هنری و سفارتخانه‌های اروپایی و رادیو و تلویزیون، همراه با گروه هنرهای آیینی، سنتی و حرکات موزون به سرپرستی هنرمند برجسته هنرهای آیینی «آقای محمدفاروق کیانی‌پور» و دیگر هنرآفرینان میراث کهنسال به اجرای برنامه بپردازد که بسیار مورد اقبال واقع می‌شود. شهرت وی در این زمان تا به آنجا می‌رسید که ضمن سفر به سراسر ایران، برای اجرای برنامه در کشورهای گوناگون از وی دعوت به عمل می‌آمد. همین زمینه‌ای برای شناخت او در خارج از مرزهای ایران شد. پورعطایی علاوه‌‌بر اجرا در شهرهای مختلف ایران، صدای دوتار را به گوش بسیاری از جهانیان هم رسانده بود. در خیلی از فیلم‌ها و سریال‌ها هم ساز زده ‌است. شاید مهم‌ترین همکاری او با بهرام بیضایی و واروژ کریم‌مسیحی در فیلم‌هایشان بود. او در سال‌های اخیر در شهرستان تربت به کار کشاورزی مشغول بود و هرازچندگاهی هم برای برنامه‌ای به نواختن و خواندن می‌پرداخت. بازخوانی قطعه «نوایی» که از مهم‌ترین قطعات آوازی خراسان است یکی از مشهورترین قطعاتی است که پورعطایی اجرا کرد. اما قطعه الله مدد که قطعه‌ای خطاب به احمد جام عارف مشهور است از قطعات مشهور او به‌شمار می‌رود. شرکت در مراسم شاهنامه‌خوانی با دوتار چون جنگ هفت‌لشکر، داستان سیاوش، داستان بیژن و منیژه، جنگ کُک کوه‌زاد (قلعه‌ای در تربت‌جام به‌نام قلعه گگ) از دیگر آثار به‌جامانده از این خنیاگر خراسانی است که حالا به جمع یاران درگذشته پیوسته است و خاطره خود را به کنار آرامگاه حکیم توس می‌برد.
پیکر او قرار بود امروز بر اساس آنچه پسرش گفته در کنار آرامگاه فردوسی و کمی آن‌سوتر از اخوان‌ثالث و حکیم توس به خاک سپرده شود اما گویا پیکر او به زادگاهش انتقال پیدا می‌کند. پورعطایی در حالی مهرماه امسال از میان ما رفت که همین چندماه پیش کنسرتش در نیشابور لغو شد و مدت‌ها بود دست به ساز نبرده بود. علی مرادخانی، معاون امور هنری وزارت ارشاد در پی درگذشت این استاد موسیقی مقامی در پیام تسلیتی گفت: «افسوس که گنجینه موسیقی نواحی ایران، گوهری بی‌بدیل را از دست داد. خاموشی خنیاگر خوش‌آوای خراسانی، استاد غلامعلی پورعطایی، ضایعه‌ای بزرگ برای فرهنگ و هنر سرزمین‌مان و به‌ویژه موسیقی نواحی ایران است. غم فراق او که نیم‌قرن صدای بی‌همتای دوتار و آواز خوش‌اش تسلای روح و روان‌مان بود، تا همیشه در نهان‌خانه دل‌هایمان خواهد نشست. امیدوارم پروردگار یکتا به خانواده محترم‌اش و نیز به ما دوست‌دارانش صبر و شکیبایی تحمل این درد جانکاه را عطا کند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.