|

آسیب‌شناسی سینمای کودکان و نوجوانان

سهم مدیران در افول سینمای کودک

در بین گونه‌های سینمایی، «سینمای کودک و نوجوان» با ژانرهای دیگر یک‌تفاوت اساسی دارد. برخلاف دیگر ژانرها (که همگی براساس موضوع یا لحنشان شکل گرفته‌اند) سینمای کودک و نوجوان تنها گونه سینمایی است که براساس مخاطبانش طبقه‌بندی شده. بر این اساس، فیلم‌ها به هر ژانری تعلق داشته باشند، می‌‌توانند مخاطبان خود را در میان اقشار مختلف جامعه بیابند؛ اما سینمای کودک و نوجوان فقط درصورت ارتباط با مخاطبان از پیش تعیین‌شده‌‌اش می‌‌تواند به حیات خود ادامه ‌دهد. این تنها یکی از دلایل اهمیت اکران فیلم‌های سینمای کودک و نوجوان است. از همین‌رو است که وقتی پای اینگونه سینمایی در حیطه اکران می‌‌لنگد، باید به حیات طبیعی آن شک کرد.
بیش از دو دهه است که سینمای کودک و نوجوان ایران از اکران منظـم و گسترده‌ فیلم برای مخاطبان تشنه‌اش محروم است. شاید در طول 20سال گذشته، تعداد فیلم‌های مطلوب کودکان و نوجوانان که رنگ پرده را دیده‌‌اند، به 10فیلم هم نرسد؛ اما در مقابل بیش از 200فیلم داریم که یا هرگز اکران نشده‌‌اند یا با اکرانی «سرهم‌بندی‌شده» به حیاتشان خاتمه داده شده. این درحالی است که در دوره طلایی سینمای کودک و نوجوان کشورمان (1368 تا 1372) هرسال فیلم‌های متعددی (که تقریبا همه‌شان محصول بخش خصوصی بودند) برای این گروه از مخاطبان به نمایش درمی‌‌آمدند که نوعا بسیار پرمخاطب بودند؛ درحالی‌که با افول این دوران، بخش خصوصی که دیگر تولید فیلم برای کودکان و نوجوانان را اقتصادی نمی‌‌دید، پا پس کشید و میدان را به بخش دولتی سپرد که برای سرخ نگه‌داشتن صورت سینمای کودک، با تولید فیلم‌هایی که به مذاق مخاطبان خوش نمی‌‌آمد، هرسال سیلی‌‌های متعددی به گونه آن نواخت. فیلم‌های بسیاری تولید شدند که سرنوشتشان از قبل رقم خورده بود: نمایش در جشنواره برای تظاهر به زنده‌بودن سینمای کودک، سپرده‌شدن به انبار فیلم نهادهای دولتی و... دیگر هیچ.
اکران فیلم‌های سینمای کودک و نوجوان، از منظر صنعتی نیز اهمیتی استراتژیک دارد. کودکان و نوجوانانی که به سینمارفتن عادت می‌‌کنند و در سال‌های بعد، وجود مخاطب برای سینما را تضمین می‌کنند. طیف وسیعی از پدرها و مادرهایی که این روزها فرزندان خود را برای دیدن «شهر موشها 2» به سینما می‌برند، همان کودکانی هستند که در دوره طلایی سینمای کودک، طعم خوش دیدن فیلم‌های جذاب در سالن‌های سینما کامشان را شیرین کرده بود. اما در دودهه گذشته، بسیاری از کودکان، بی‌بهره از تماشای لذتبخش فیلم‌های محبوبشان، به نوجوانی، جوانی و بزرگسالی رسیدند و جای خالی این لذت استثنایی برای همیشه در گنجینه تجربه‌ها و خاطراتشان خواهد ماند.
اما به‌راستی مشکل از کجاست و مقصر اصلی در این میان کیست؛ سینماگران، سیاستگذاران و مدیران فرهنگی، یا پدرها و مادرها؟ به اعتقاد من، در افول سینمای کودک و نوجوان کشورمان، سیاستگذاران و مدیران سینمایی، بسیار بیشتر از دیگران تقصیرکارند و تقصیر دارند. همان‌طور که رشد و اعتلای این‌گونه ‌ سینمایی در آن سال‌ها مرهون مدیریتی آگاه، دلسوز، بابرنامه و مصمم بود، افول آن نیز بی‌شک ناشی از سیاست‌های غلط برخی مدیران است.
بسیاری از سیاستگذاران و مدیران سینمایی به غلط فکر می‌‌کنند بهار، حاصل گل‌هایی است که باغبان می‌‌کارد؛ و توجه ندارند که حقیقت، درست عکس این است: وقتی بهار می‌‌آید، همه‌جا غرق شکوفه و گل می‌شود. اینها به یک‌نکته‌ ساده بی‌‌توجهند: اگر می‌‌خواهی پازلی زیبا درست کنی، ابتدا باید تصویری زیبا ترسیم کنی و بعد آن را به تکه‌های کوچک‌‌تر تقسیم کنی؛ اینها متوجه نیستند که اگر تکه‌‌های پازل را بدون ارتباط با هم ترسیم کنی، وقتی آنها را کنار هم بچینی، حاصل کار، تصویری بی‌‌معنا و نازیبا خواهد بود که بیننده‌اش را ناامید خواهد کرد. این مدیران کارنابلد به‌جای اینکه راه را برای حضور سینماگران و توفیق آثارشان در اکران عمومی هموار کنند، سر در لاک خود فرومی‌‌برند و دل خود را به دو،سه‌فیلمی که سفارش تولید آن را می‌‌دهند، خوش می‌کنند. و عجیب اینجاست که نه از تجربه‌های مدیران موفق گذشته، الهام می‌‌گیرند و نه از شکست‌های مدیران ناموفق گذشته، عبرت.
راز موفقیت سینمای کودک و نوجوان در دوره‌ طلایی آن را می‌‌توان در عناصر زیر جستجو کرد: حضور مدیریتی که می‌‌دانست سینما را سینماگران می‌‌سازند و کار او فقط این است که فضا را برای فعالیت آنها آماده کند؛ مدیریتی که سینمای کودک و نوجوان را یک‌ضرورت می‌دانست و برای راه‌‌اندازی و توسعه آن طرح جامعی درانداخته و به همه اجزای لازم پرداخته بود؛ مدیریتی که به تولید، اکران، جشنواره، جذب و فعال‌کردن نهادهای مرتبط با سینمای کودک و نوجوان (مثلا آموزش و پرورش) و... توجه شایسته و بایسته داشت؛ مدیریتی که اعتقاد داشت در تولید بدون حضور فعال بخش خصوصی و در اکران بدون حضور مخاطبان مشتاق، نمی‌شود راه به جایی برد و به سرمنزل مقصود رسید.
می‌‌گویند «ماهی از سر گنده گردد، نی ز دم.» «گنده» را چه به معنی «بزرگ» بگیرید و چه به معنی «گندیده»، تفاوتی حاصل نمی‌‌شود. سر ماهی است که سرنوشتش را تعیین می‌‌کند. و شاعری سروده است:
به انتظار تصویر تو
این دفتر خالی
تا چند
تا چند
ورق خواهد خورد؟
در بین گونه‌های سینمایی، «سینمای کودک و نوجوان» با ژانرهای دیگر یک‌تفاوت اساسی دارد. برخلاف دیگر ژانرها (که همگی براساس موضوع یا لحنشان شکل گرفته‌اند) سینمای کودک و نوجوان تنها گونه سینمایی است که براساس مخاطبانش طبقه‌بندی شده. بر این اساس، فیلم‌ها به هر ژانری تعلق داشته باشند، می‌‌توانند مخاطبان خود را در میان اقشار مختلف جامعه بیابند؛ اما سینمای کودک و نوجوان فقط درصورت ارتباط با مخاطبان از پیش تعیین‌شده‌‌اش می‌‌تواند به حیات خود ادامه ‌دهد. این تنها یکی از دلایل اهمیت اکران فیلم‌های سینمای کودک و نوجوان است. از همین‌رو است که وقتی پای اینگونه سینمایی در حیطه اکران می‌‌لنگد، باید به حیات طبیعی آن شک کرد.
بیش از دو دهه است که سینمای کودک و نوجوان ایران از اکران منظـم و گسترده‌ فیلم برای مخاطبان تشنه‌اش محروم است. شاید در طول 20سال گذشته، تعداد فیلم‌های مطلوب کودکان و نوجوانان که رنگ پرده را دیده‌‌اند، به 10فیلم هم نرسد؛ اما در مقابل بیش از 200فیلم داریم که یا هرگز اکران نشده‌‌اند یا با اکرانی «سرهم‌بندی‌شده» به حیاتشان خاتمه داده شده. این درحالی است که در دوره طلایی سینمای کودک و نوجوان کشورمان (1368 تا 1372) هرسال فیلم‌های متعددی (که تقریبا همه‌شان محصول بخش خصوصی بودند) برای این گروه از مخاطبان به نمایش درمی‌‌آمدند که نوعا بسیار پرمخاطب بودند؛ درحالی‌که با افول این دوران، بخش خصوصی که دیگر تولید فیلم برای کودکان و نوجوانان را اقتصادی نمی‌‌دید، پا پس کشید و میدان را به بخش دولتی سپرد که برای سرخ نگه‌داشتن صورت سینمای کودک، با تولید فیلم‌هایی که به مذاق مخاطبان خوش نمی‌‌آمد، هرسال سیلی‌‌های متعددی به گونه آن نواخت. فیلم‌های بسیاری تولید شدند که سرنوشتشان از قبل رقم خورده بود: نمایش در جشنواره برای تظاهر به زنده‌بودن سینمای کودک، سپرده‌شدن به انبار فیلم نهادهای دولتی و... دیگر هیچ.
اکران فیلم‌های سینمای کودک و نوجوان، از منظر صنعتی نیز اهمیتی استراتژیک دارد. کودکان و نوجوانانی که به سینمارفتن عادت می‌‌کنند و در سال‌های بعد، وجود مخاطب برای سینما را تضمین می‌کنند. طیف وسیعی از پدرها و مادرهایی که این روزها فرزندان خود را برای دیدن «شهر موشها 2» به سینما می‌برند، همان کودکانی هستند که در دوره طلایی سینمای کودک، طعم خوش دیدن فیلم‌های جذاب در سالن‌های سینما کامشان را شیرین کرده بود. اما در دودهه گذشته، بسیاری از کودکان، بی‌بهره از تماشای لذتبخش فیلم‌های محبوبشان، به نوجوانی، جوانی و بزرگسالی رسیدند و جای خالی این لذت استثنایی برای همیشه در گنجینه تجربه‌ها و خاطراتشان خواهد ماند.
اما به‌راستی مشکل از کجاست و مقصر اصلی در این میان کیست؛ سینماگران، سیاستگذاران و مدیران فرهنگی، یا پدرها و مادرها؟ به اعتقاد من، در افول سینمای کودک و نوجوان کشورمان، سیاستگذاران و مدیران سینمایی، بسیار بیشتر از دیگران تقصیرکارند و تقصیر دارند. همان‌طور که رشد و اعتلای این‌گونه ‌ سینمایی در آن سال‌ها مرهون مدیریتی آگاه، دلسوز، بابرنامه و مصمم بود، افول آن نیز بی‌شک ناشی از سیاست‌های غلط برخی مدیران است.
بسیاری از سیاستگذاران و مدیران سینمایی به غلط فکر می‌‌کنند بهار، حاصل گل‌هایی است که باغبان می‌‌کارد؛ و توجه ندارند که حقیقت، درست عکس این است: وقتی بهار می‌‌آید، همه‌جا غرق شکوفه و گل می‌شود. اینها به یک‌نکته‌ ساده بی‌‌توجهند: اگر می‌‌خواهی پازلی زیبا درست کنی، ابتدا باید تصویری زیبا ترسیم کنی و بعد آن را به تکه‌های کوچک‌‌تر تقسیم کنی؛ اینها متوجه نیستند که اگر تکه‌‌های پازل را بدون ارتباط با هم ترسیم کنی، وقتی آنها را کنار هم بچینی، حاصل کار، تصویری بی‌‌معنا و نازیبا خواهد بود که بیننده‌اش را ناامید خواهد کرد. این مدیران کارنابلد به‌جای اینکه راه را برای حضور سینماگران و توفیق آثارشان در اکران عمومی هموار کنند، سر در لاک خود فرومی‌‌برند و دل خود را به دو،سه‌فیلمی که سفارش تولید آن را می‌‌دهند، خوش می‌کنند. و عجیب اینجاست که نه از تجربه‌های مدیران موفق گذشته، الهام می‌‌گیرند و نه از شکست‌های مدیران ناموفق گذشته، عبرت.
راز موفقیت سینمای کودک و نوجوان در دوره‌ طلایی آن را می‌‌توان در عناصر زیر جستجو کرد: حضور مدیریتی که می‌‌دانست سینما را سینماگران می‌‌سازند و کار او فقط این است که فضا را برای فعالیت آنها آماده کند؛ مدیریتی که سینمای کودک و نوجوان را یک‌ضرورت می‌دانست و برای راه‌‌اندازی و توسعه آن طرح جامعی درانداخته و به همه اجزای لازم پرداخته بود؛ مدیریتی که به تولید، اکران، جشنواره، جذب و فعال‌کردن نهادهای مرتبط با سینمای کودک و نوجوان (مثلا آموزش و پرورش) و... توجه شایسته و بایسته داشت؛ مدیریتی که اعتقاد داشت در تولید بدون حضور فعال بخش خصوصی و در اکران بدون حضور مخاطبان مشتاق، نمی‌شود راه به جایی برد و به سرمنزل مقصود رسید.
می‌‌گویند «ماهی از سر گنده گردد، نی ز دم.» «گنده» را چه به معنی «بزرگ» بگیرید و چه به معنی «گندیده»، تفاوتی حاصل نمی‌‌شود. سر ماهی است که سرنوشتش را تعیین می‌‌کند. و شاعری سروده است:
به انتظار تصویر تو
این دفتر خالی
تا چند
تا چند
ورق خواهد خورد؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.