|

در باب سبک - 2

هیچ هنری، بدون سبک نیست

سوزان سانتاگ . ترجمه: پویا رفویی

درواقع، عملا همه استعاره‌های سبک به یکسان، مضمون را در درون، سبک را در بیرون جایابی می‌کنند. چه‌بسا وارونه‌کردن استعاره‌ها به مراتب به مقصود نزدیک‌تر باشد. مضمون‌ها، موضوع‌ها وجه بیرونی‌اند؛ سبک‌ها، وجهی درونی. همان‌طور که کوکتو می‌نویسد: «سبک، روح است و از شوربختی ماست که روح شکل بدن را به خود می‌گیرد.» حتی اگر سبک را به منزله طرز بروز خود تعریف کنیم، میان سبکی که آدمی پذیرای آن است و «هستی» حقیقی‌اش لاجرم هیچ تضادی شرط ضروری نیست. در حقیقت، چنین گسستی به‌ندرت پیش می‌آید. کم‌وبیش در اکثر موارد شیوه بروز مترادف با شیوه هستی است. نقاب همان چهره است.
با این همه تصریح می‌کنم که توسل به استعاره‌های محدود و انضمامی به‌منظور توصیف آثار سبکی خاص، استثنایی بر قاعده‌ای نیست که در مورد استعاره‌های مشکل‌ساز وضع کرده‌ام. سخن‌گفتن از سبک با اخذ تعابیری خام‌دستانه از قبیل «پر‌سروصدا» یا «سنگین» یا «تیره‌وتار» یا «بی‌مزه» که کاربست آنها القای احساساتی جسمانی است، یا با تعبیر «نامنسجم» که منوط به تشابه‌سازی با برهان منطقی است، در ظاهر امر هیچ ایرادی به آن وارد نیست.
اکراه از سبک، همواره اکراه از سبکی مشخص است. هیچ اثری هنری، بدون سبک نیست. همه آثار هنری کم‌و‌بیش به سنت‌ها و رسوم سبک‌شناختی کم‌وبیش پیچیده‌ای تعلق دارند که با یکدیگر متفاوت‌اند.
این بدان معنا است که نگره سبک، در مفهوم موسع آن، از معنایی تاریخی برخوردار است. بگذریم از اینکه سبک‌ها به زمان و مکان متعلق‌اند، درک ما از سبک هر اثر هنری خاصی مستلزم اشراف به شأن تاریخی اثر، یعنی جایگاه آن در سیر وقایع است. علاوه بر این، تجلی سبک فی‌نفسه ماحصل آگاهی تاریخی است. نه مگر اینکه بدون کشف یا تجربه هنجارهای هنری پیشین، که از قبل با آنها اخت هستیم، هیچ‌وقت از عهده تشخیص حلول سبکی نو برنمی‌آییم. از این هم بیشتر: همه تلقی‌ها از سبک مستلزم بررسی‌هایی تاریخی است. شناخت مخاطبان هنر از سبک، به منزله عنصری پروبلماتیک و جدایی‌پذیر فقط در لحظه‌های تاریخی خاصی سر بر کرده است -که با صرف‌نظر از سایر امور، در نهایت سرنخ بحث به اموری اخلاقی و سیاسی ختم می‌شود. نگره «سبک‌داشتن» یکی از راه‌حل‌های منبعث از بحران‌هایی است که از زمان رنسانس به بعد ایده‌های کهن حقیقت، صدق اخلاقی و نیز طبیعت-‌مداری را تهدید کرده است. ولی فرض بگیریم که همه این حرف‌ها دربست مورد قبول واقع شود. بپذیریم که همه بازنمایی‌ها در سبکی خاص تجسم پیدا می‌کنند (که گفتنش به حرف، ساده است). بپذیریم که به معنای دقیق کلمه، چیزی به اسم رئالیسم وجود ندارد، مگر آنکه فی‌نفسه آن را به شگرد سبک‌گرایانه خاصی تعبیر کنیم (که این اندکی دشوارتر است). با همه این اوصاف، سبک‌ها که یکی دوتا نیستند. از جنبش‌های هنری معرف حضور همگان، دو نمونه را مثال می‌آوریم: یکی هنر شیوه‌گرای اواخر قرن شانزدهم و اوایل قرن هفدهم و دیگری «آر نوو» در نقاشی، معماری، وسایل منزل و اشیاء خانگی -که هیچ‌کدام سبک سهل‌الوصولی نداشتند. هنرمندانی از قبیل پارامیجیانو، پونترومو، روسو، برونزینو در مثال اول، به همراه گائودی، گوییمار، بردزلی و تیفانی در مثال دوم به شیوه‌ای خاص سبک‌ورزی می‌کردند و در واقع بیشتر از فحوای بیان به طرز بیان تاکید می‌کردند. در مواجهه با هنری از این دست، به اصطلاحی شبیه به «سبک‌بارگی» یا معادلی نظیر آن نیازمندیم که ظاهرا همان تمایزی است که من به نفی آن اصرار کرده‌ام. «سبک‌بارگی» دقیقا زمانی در اثر هنری بروز پیدا می‌کند که هنرمند میان ماده و شیوه، میان مضمون و فرم تمایزی را ایجاد می‌کند که از هر بابت غیرضروری است. در صورت وقوع چنین اتفاقی، هرگاه سبک و مضمون چنان از یکدیگر متمایز باشند که گویی یکی سایه دیگری را با تیر می‌زند، به حق می‌توان از مضامینی سخن گفت که در سبکی خاص، بهنجار (یا نابهنجار) به کار می‌رود. نابهنجاری خلاقانه حساب و کتابی ندارد. از این‌رو، هرگاه مصالح هنری را به چشم «مضمون- ماده» ببینند، در ادامه مستعد زوال‌پذیری نیز تجربه‌اش می‌کنند. عینا به همان میزان که مضمون از فرآیند زوال بدور است، مدام بیشتر و بیشتر در معرض «سبک‌بارگی» قرار می‌گیرند.
درواقع، عملا همه استعاره‌های سبک به یکسان، مضمون را در درون، سبک را در بیرون جایابی می‌کنند. چه‌بسا وارونه‌کردن استعاره‌ها به مراتب به مقصود نزدیک‌تر باشد. مضمون‌ها، موضوع‌ها وجه بیرونی‌اند؛ سبک‌ها، وجهی درونی. همان‌طور که کوکتو می‌نویسد: «سبک، روح است و از شوربختی ماست که روح شکل بدن را به خود می‌گیرد.» حتی اگر سبک را به منزله طرز بروز خود تعریف کنیم، میان سبکی که آدمی پذیرای آن است و «هستی» حقیقی‌اش لاجرم هیچ تضادی شرط ضروری نیست. در حقیقت، چنین گسستی به‌ندرت پیش می‌آید. کم‌وبیش در اکثر موارد شیوه بروز مترادف با شیوه هستی است. نقاب همان چهره است.
با این همه تصریح می‌کنم که توسل به استعاره‌های محدود و انضمامی به‌منظور توصیف آثار سبکی خاص، استثنایی بر قاعده‌ای نیست که در مورد استعاره‌های مشکل‌ساز وضع کرده‌ام. سخن‌گفتن از سبک با اخذ تعابیری خام‌دستانه از قبیل «پر‌سروصدا» یا «سنگین» یا «تیره‌وتار» یا «بی‌مزه» که کاربست آنها القای احساساتی جسمانی است، یا با تعبیر «نامنسجم» که منوط به تشابه‌سازی با برهان منطقی است، در ظاهر امر هیچ ایرادی به آن وارد نیست.
اکراه از سبک، همواره اکراه از سبکی مشخص است. هیچ اثری هنری، بدون سبک نیست. همه آثار هنری کم‌و‌بیش به سنت‌ها و رسوم سبک‌شناختی کم‌وبیش پیچیده‌ای تعلق دارند که با یکدیگر متفاوت‌اند.
این بدان معنا است که نگره سبک، در مفهوم موسع آن، از معنایی تاریخی برخوردار است. بگذریم از اینکه سبک‌ها به زمان و مکان متعلق‌اند، درک ما از سبک هر اثر هنری خاصی مستلزم اشراف به شأن تاریخی اثر، یعنی جایگاه آن در سیر وقایع است. علاوه بر این، تجلی سبک فی‌نفسه ماحصل آگاهی تاریخی است. نه مگر اینکه بدون کشف یا تجربه هنجارهای هنری پیشین، که از قبل با آنها اخت هستیم، هیچ‌وقت از عهده تشخیص حلول سبکی نو برنمی‌آییم. از این هم بیشتر: همه تلقی‌ها از سبک مستلزم بررسی‌هایی تاریخی است. شناخت مخاطبان هنر از سبک، به منزله عنصری پروبلماتیک و جدایی‌پذیر فقط در لحظه‌های تاریخی خاصی سر بر کرده است -که با صرف‌نظر از سایر امور، در نهایت سرنخ بحث به اموری اخلاقی و سیاسی ختم می‌شود. نگره «سبک‌داشتن» یکی از راه‌حل‌های منبعث از بحران‌هایی است که از زمان رنسانس به بعد ایده‌های کهن حقیقت، صدق اخلاقی و نیز طبیعت-‌مداری را تهدید کرده است. ولی فرض بگیریم که همه این حرف‌ها دربست مورد قبول واقع شود. بپذیریم که همه بازنمایی‌ها در سبکی خاص تجسم پیدا می‌کنند (که گفتنش به حرف، ساده است). بپذیریم که به معنای دقیق کلمه، چیزی به اسم رئالیسم وجود ندارد، مگر آنکه فی‌نفسه آن را به شگرد سبک‌گرایانه خاصی تعبیر کنیم (که این اندکی دشوارتر است). با همه این اوصاف، سبک‌ها که یکی دوتا نیستند. از جنبش‌های هنری معرف حضور همگان، دو نمونه را مثال می‌آوریم: یکی هنر شیوه‌گرای اواخر قرن شانزدهم و اوایل قرن هفدهم و دیگری «آر نوو» در نقاشی، معماری، وسایل منزل و اشیاء خانگی -که هیچ‌کدام سبک سهل‌الوصولی نداشتند. هنرمندانی از قبیل پارامیجیانو، پونترومو، روسو، برونزینو در مثال اول، به همراه گائودی، گوییمار، بردزلی و تیفانی در مثال دوم به شیوه‌ای خاص سبک‌ورزی می‌کردند و در واقع بیشتر از فحوای بیان به طرز بیان تاکید می‌کردند. در مواجهه با هنری از این دست، به اصطلاحی شبیه به «سبک‌بارگی» یا معادلی نظیر آن نیازمندیم که ظاهرا همان تمایزی است که من به نفی آن اصرار کرده‌ام. «سبک‌بارگی» دقیقا زمانی در اثر هنری بروز پیدا می‌کند که هنرمند میان ماده و شیوه، میان مضمون و فرم تمایزی را ایجاد می‌کند که از هر بابت غیرضروری است. در صورت وقوع چنین اتفاقی، هرگاه سبک و مضمون چنان از یکدیگر متمایز باشند که گویی یکی سایه دیگری را با تیر می‌زند، به حق می‌توان از مضامینی سخن گفت که در سبکی خاص، بهنجار (یا نابهنجار) به کار می‌رود. نابهنجاری خلاقانه حساب و کتابی ندارد. از این‌رو، هرگاه مصالح هنری را به چشم «مضمون- ماده» ببینند، در ادامه مستعد زوال‌پذیری نیز تجربه‌اش می‌کنند. عینا به همان میزان که مضمون از فرآیند زوال بدور است، مدام بیشتر و بیشتر در معرض «سبک‌بارگی» قرار می‌گیرند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.