بودجه پژوهشی، ضرورتی بنیادین و فوری
مهدی زارع*
این روزها در اوایل سال جدید تحصیلی 94-93 و در زمانی که وزارت علوم از سال گذشته تا به امروز سومین مسوول خود را در راس وزارتخانه تجربه میکند و همچنان مشخص نیست از نیمه آبانماه مدیریت ارشد این وزارتخانه با چه کسی خواهد بود، مساله مهمی خود را بهتدریج نشان میدهد و آن، بودجه پژوهشی است. از نیمه سال 91 (دو سال قبل در چنین روزهایی) کشور ما یک شوک تورمی و کاهش شدید ارزش ریال را در مقابل ارزهای خارجی تجربه کرد. در آن زمان و ماههای اول بعد از این تغییر اقتصادی، این شوک در وضع بودجه دانشگاهها و پژوهشگاهها اثرهای فوری نشان داد، ولی به باور نگارنده، اثرهای اصلی این شوک تورمی امروزه و بعد از دو سال در بودجه پژوهشی کشور خودنمایی میکند. در این یادداشت تلاش میشود روند بودجه پژوهشی در بعضی کشورهای دنیا و در ایران در سالهای اخیر به اجمال بررسی شود:
1- بر اساس گزارش بانکجهانی کشورهای مختلفی در دنیای صنعتی (مانند فرانسه، آلمان، بلژیک و...) در اثر بحران اقتصادی سال 2008 (1387ش) افتی در سهم پژوهش از بودجه ناخالص داخلی (GDP) در سالهای 2010-2009 نشان میدهند (گزارش وبسایت بانکجهانی، 2014) و این در حالی است که از سال 2011 به بعد، این روند مجددا در تمامی این کشورها روندی روبهرشد بوده است (بین دو تا سهدرصد تولید ناخالص داخلی ولی از 2011 به بعد روبهرشد بوده است). کشورهای اسکاندیناوی بهویژه کشورهایی مانند سوئد و فنلاند همواره با اختصاص درصدی بیش از 5/3درصد از تولید ناخالص داخلی به پژوهش، بهترین وضعیت را در اروپا دارند. توجه به این نکته ضروری است که تولید ناخالص داخلی کشور آلمان (با جمعیت حدود 80میلیوننفر) در سال 2014، حدود سهونیمتریلیوندلار و فرانسه (با جمعیتی حدود 65میلیوننفر) در سال 2014، حدود دوونیمتریلیون دلار است و کشورهای اسکاندیناوی مانند سوئد با جمعیت 7/9میلیوننفر، تولید ناخالص داخلی معادل 550میلیارددلار و فنلاند با جمعیت حدود 5/5میلیوننفر، تولید ناخالص داخلی حدود 260میلیارددلار دارند. مشخص است که در کشورهای اسکاندیناوی، سرانه بودجه پژوهشی بالاترین میزان را دارد و این کشورها به طور نسبی بیشترین توجه را به پژوهش میکنند.
2- در میان کشورهای اسلامی درحالتوسعه که وضع مناسبتری دارند، مالزی با جمعیتی بالغ بر 30میلیوننفر و تولید ناخالص داخلی حدود 300میلیارددلار، حدود 1/1درصد از تولید ناخالص داخلی خود را به پژوهش اختصاص میدهد و به این ترتیب این سهم را - که قبلا یکدرصد بود - در سال2011 افزایش هم داده است. ترکیه با جمعیتی حدود 77میلیوننفر و تولید ناخالص داخلی حدود 800میلیارددلار در حدود 8/0درصد (نزدیک به یکدرصد) از تولید داخلی خود را به پژوهش اختصاصمیدهد. ادامه در صفحه 6
از میان کشورهای اسلامی کمترتوسعهیافته پاکستان امسال با حدود 190میلیوننفر جمعیت، از تولید ناخالص داخلی حدود 220میلیارد دلار، حدود 35/0درصد را به پژوهش تخصیص داده است. به نظر میرسد از نظر سرانه بودجه پژوهشی، مالزی بهترین کشور اسلامی است.
3- کشور ما امسال براساس آخرین برآوردها، حدود 78میلیوننفر جمعیت دارد. تولید ناخالص داخلی ایران در حدود 550میلیارددلار برآورد میشود. درصد اختصاص بودجه پژوهشی از تولید ناخالص داخلی از کمتر از 1/0درصد در سالهای دهه 60، به حدود 0/5درصد در ابتدای دهه 80 شمسی (سالهای اول دهه 2010-2000) و سپس به حداکثر حدود 0/8درصد در سال 1387 (2008) افزایش یافت. ولی از سال 1388 به بعد به طور مداوم کاهش نشان میدهد، به نحوی که در سال 1391 حدود 0/4درصد و امسال (1393-2014) حدود 0/1درصد از تولید ناخالص داخلی به پژوهش اختصاص یافته است. اگر سرانه پژوهش از تولید ناخالص داخلی را در نظر بگیریم (توزیع بودجه پژوهشی به نسبت جمعیت کشور)، این سرانه هماکنون در ترکیه حدود هفتبرابر ایران و در مالزی حدود 20برابر ایران است!
4- مسلم است «بودجه»، تنها مشکل پژوهش در کشور نیست. ولی بدون تعارف باید یادآور شد، بودجه پژوهشی نیز همانند میزان آب موجود در سدهای اطراف تهران و در بسیاری از حوزههای داخلی ایران وضعی بحرانی دارد. لازم است تا دولت مشابه تدبیراندیشی فوری برای آب تهران، توجهی فوری به وضعیت پژوهش نیز کند. البته از جهت دیگری هم شباهت وجود دارد! و آن اینکه همانطور که تدابیر فوری در بحران آب، حلال مشکل آب در درازمدت در کشور نیست، تدابیر فوری در بودجه پژوهشی فقط میتواند به روشنماندن کورسوی چراغ پژوهش در پروژههای مهم پژوهشی کشور کمک کند و در درازمدت سیاستگذاری و مدیریتی متفاوت نیاز است. شوک تورمی سال 91 بهتدریج و از امسال دارد اثر خود را در پژوهش (بهویژه پروژههای کلان پژوهشی) نشان میدهد. این وضع اگر ادامه یابد بسیاری از پروژههای پژوهشی کلان ملی عملا متوقف میشوند (همانطور که هماکنون نیز بسیاری از این پروژهها در حد گذران وضع روزمره و نه در جهت توسعه و تکمیل هستند). همچنین امکان جذب بسیاری از نیروهای جوان و نخبه کشور که اکنون با مدرک دکترا فارغالتحصیل شدهاند، چه بهعنوان عضو هیاتعلمی، چه بهعنوان پژوهشگر پسادکترا در دانشگاهها و پژوهشگاهها و بخشهای اقتصادی و صنعتی مهم کشور عملا از بین میرود و باید منتظر موج دیگر و هولناکتری از مهاجرت غمانگیز نخبگان باشیم.
* دانشیار پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
1- بر اساس گزارش بانکجهانی کشورهای مختلفی در دنیای صنعتی (مانند فرانسه، آلمان، بلژیک و...) در اثر بحران اقتصادی سال 2008 (1387ش) افتی در سهم پژوهش از بودجه ناخالص داخلی (GDP) در سالهای 2010-2009 نشان میدهند (گزارش وبسایت بانکجهانی، 2014) و این در حالی است که از سال 2011 به بعد، این روند مجددا در تمامی این کشورها روندی روبهرشد بوده است (بین دو تا سهدرصد تولید ناخالص داخلی ولی از 2011 به بعد روبهرشد بوده است). کشورهای اسکاندیناوی بهویژه کشورهایی مانند سوئد و فنلاند همواره با اختصاص درصدی بیش از 5/3درصد از تولید ناخالص داخلی به پژوهش، بهترین وضعیت را در اروپا دارند. توجه به این نکته ضروری است که تولید ناخالص داخلی کشور آلمان (با جمعیت حدود 80میلیوننفر) در سال 2014، حدود سهونیمتریلیوندلار و فرانسه (با جمعیتی حدود 65میلیوننفر) در سال 2014، حدود دوونیمتریلیون دلار است و کشورهای اسکاندیناوی مانند سوئد با جمعیت 7/9میلیوننفر، تولید ناخالص داخلی معادل 550میلیارددلار و فنلاند با جمعیت حدود 5/5میلیوننفر، تولید ناخالص داخلی حدود 260میلیارددلار دارند. مشخص است که در کشورهای اسکاندیناوی، سرانه بودجه پژوهشی بالاترین میزان را دارد و این کشورها به طور نسبی بیشترین توجه را به پژوهش میکنند.
2- در میان کشورهای اسلامی درحالتوسعه که وضع مناسبتری دارند، مالزی با جمعیتی بالغ بر 30میلیوننفر و تولید ناخالص داخلی حدود 300میلیارددلار، حدود 1/1درصد از تولید ناخالص داخلی خود را به پژوهش اختصاص میدهد و به این ترتیب این سهم را - که قبلا یکدرصد بود - در سال2011 افزایش هم داده است. ترکیه با جمعیتی حدود 77میلیوننفر و تولید ناخالص داخلی حدود 800میلیارددلار در حدود 8/0درصد (نزدیک به یکدرصد) از تولید داخلی خود را به پژوهش اختصاصمیدهد. ادامه در صفحه 6
از میان کشورهای اسلامی کمترتوسعهیافته پاکستان امسال با حدود 190میلیوننفر جمعیت، از تولید ناخالص داخلی حدود 220میلیارد دلار، حدود 35/0درصد را به پژوهش تخصیص داده است. به نظر میرسد از نظر سرانه بودجه پژوهشی، مالزی بهترین کشور اسلامی است.
3- کشور ما امسال براساس آخرین برآوردها، حدود 78میلیوننفر جمعیت دارد. تولید ناخالص داخلی ایران در حدود 550میلیارددلار برآورد میشود. درصد اختصاص بودجه پژوهشی از تولید ناخالص داخلی از کمتر از 1/0درصد در سالهای دهه 60، به حدود 0/5درصد در ابتدای دهه 80 شمسی (سالهای اول دهه 2010-2000) و سپس به حداکثر حدود 0/8درصد در سال 1387 (2008) افزایش یافت. ولی از سال 1388 به بعد به طور مداوم کاهش نشان میدهد، به نحوی که در سال 1391 حدود 0/4درصد و امسال (1393-2014) حدود 0/1درصد از تولید ناخالص داخلی به پژوهش اختصاص یافته است. اگر سرانه پژوهش از تولید ناخالص داخلی را در نظر بگیریم (توزیع بودجه پژوهشی به نسبت جمعیت کشور)، این سرانه هماکنون در ترکیه حدود هفتبرابر ایران و در مالزی حدود 20برابر ایران است!
4- مسلم است «بودجه»، تنها مشکل پژوهش در کشور نیست. ولی بدون تعارف باید یادآور شد، بودجه پژوهشی نیز همانند میزان آب موجود در سدهای اطراف تهران و در بسیاری از حوزههای داخلی ایران وضعی بحرانی دارد. لازم است تا دولت مشابه تدبیراندیشی فوری برای آب تهران، توجهی فوری به وضعیت پژوهش نیز کند. البته از جهت دیگری هم شباهت وجود دارد! و آن اینکه همانطور که تدابیر فوری در بحران آب، حلال مشکل آب در درازمدت در کشور نیست، تدابیر فوری در بودجه پژوهشی فقط میتواند به روشنماندن کورسوی چراغ پژوهش در پروژههای مهم پژوهشی کشور کمک کند و در درازمدت سیاستگذاری و مدیریتی متفاوت نیاز است. شوک تورمی سال 91 بهتدریج و از امسال دارد اثر خود را در پژوهش (بهویژه پروژههای کلان پژوهشی) نشان میدهد. این وضع اگر ادامه یابد بسیاری از پروژههای پژوهشی کلان ملی عملا متوقف میشوند (همانطور که هماکنون نیز بسیاری از این پروژهها در حد گذران وضع روزمره و نه در جهت توسعه و تکمیل هستند). همچنین امکان جذب بسیاری از نیروهای جوان و نخبه کشور که اکنون با مدرک دکترا فارغالتحصیل شدهاند، چه بهعنوان عضو هیاتعلمی، چه بهعنوان پژوهشگر پسادکترا در دانشگاهها و پژوهشگاهها و بخشهای اقتصادی و صنعتی مهم کشور عملا از بین میرود و باید منتظر موج دیگر و هولناکتری از مهاجرت غمانگیز نخبگان باشیم.
* دانشیار پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
این روزها در اوایل سال جدید تحصیلی 94-93 و در زمانی که وزارت علوم از سال گذشته تا به امروز سومین مسوول خود را در راس وزارتخانه تجربه میکند و همچنان مشخص نیست از نیمه آبانماه مدیریت ارشد این وزارتخانه با چه کسی خواهد بود، مساله مهمی خود را بهتدریج نشان میدهد و آن، بودجه پژوهشی است. از نیمه سال 91 (دو سال قبل در چنین روزهایی) کشور ما یک شوک تورمی و کاهش شدید ارزش ریال را در مقابل ارزهای خارجی تجربه کرد. در آن زمان و ماههای اول بعد از این تغییر اقتصادی، این شوک در وضع بودجه دانشگاهها و پژوهشگاهها اثرهای فوری نشان داد، ولی به باور نگارنده، اثرهای اصلی این شوک تورمی امروزه و بعد از دو سال در بودجه پژوهشی کشور خودنمایی میکند. در این یادداشت تلاش میشود روند بودجه پژوهشی در بعضی کشورهای دنیا و در ایران در سالهای اخیر به اجمال بررسی شود:
1- بر اساس گزارش بانکجهانی کشورهای مختلفی در دنیای صنعتی (مانند فرانسه، آلمان، بلژیک و...) در اثر بحران اقتصادی سال 2008 (1387ش) افتی در سهم پژوهش از بودجه ناخالص داخلی (GDP) در سالهای 2010-2009 نشان میدهند (گزارش وبسایت بانکجهانی، 2014) و این در حالی است که از سال 2011 به بعد، این روند مجددا در تمامی این کشورها روندی روبهرشد بوده است (بین دو تا سهدرصد تولید ناخالص داخلی ولی از 2011 به بعد روبهرشد بوده است). کشورهای اسکاندیناوی بهویژه کشورهایی مانند سوئد و فنلاند همواره با اختصاص درصدی بیش از 5/3درصد از تولید ناخالص داخلی به پژوهش، بهترین وضعیت را در اروپا دارند. توجه به این نکته ضروری است که تولید ناخالص داخلی کشور آلمان (با جمعیت حدود 80میلیوننفر) در سال 2014، حدود سهونیمتریلیوندلار و فرانسه (با جمعیتی حدود 65میلیوننفر) در سال 2014، حدود دوونیمتریلیون دلار است و کشورهای اسکاندیناوی مانند سوئد با جمعیت 7/9میلیوننفر، تولید ناخالص داخلی معادل 550میلیارددلار و فنلاند با جمعیت حدود 5/5میلیوننفر، تولید ناخالص داخلی حدود 260میلیارددلار دارند. مشخص است که در کشورهای اسکاندیناوی، سرانه بودجه پژوهشی بالاترین میزان را دارد و این کشورها به طور نسبی بیشترین توجه را به پژوهش میکنند.
2- در میان کشورهای اسلامی درحالتوسعه که وضع مناسبتری دارند، مالزی با جمعیتی بالغ بر 30میلیوننفر و تولید ناخالص داخلی حدود 300میلیارددلار، حدود 1/1درصد از تولید ناخالص داخلی خود را به پژوهش اختصاص میدهد و به این ترتیب این سهم را - که قبلا یکدرصد بود - در سال2011 افزایش هم داده است. ترکیه با جمعیتی حدود 77میلیوننفر و تولید ناخالص داخلی حدود 800میلیارددلار در حدود 8/0درصد (نزدیک به یکدرصد) از تولید داخلی خود را به پژوهش اختصاصمیدهد. ادامه در صفحه 6
از میان کشورهای اسلامی کمترتوسعهیافته پاکستان امسال با حدود 190میلیوننفر جمعیت، از تولید ناخالص داخلی حدود 220میلیارد دلار، حدود 35/0درصد را به پژوهش تخصیص داده است. به نظر میرسد از نظر سرانه بودجه پژوهشی، مالزی بهترین کشور اسلامی است.
3- کشور ما امسال براساس آخرین برآوردها، حدود 78میلیوننفر جمعیت دارد. تولید ناخالص داخلی ایران در حدود 550میلیارددلار برآورد میشود. درصد اختصاص بودجه پژوهشی از تولید ناخالص داخلی از کمتر از 1/0درصد در سالهای دهه 60، به حدود 0/5درصد در ابتدای دهه 80 شمسی (سالهای اول دهه 2010-2000) و سپس به حداکثر حدود 0/8درصد در سال 1387 (2008) افزایش یافت. ولی از سال 1388 به بعد به طور مداوم کاهش نشان میدهد، به نحوی که در سال 1391 حدود 0/4درصد و امسال (1393-2014) حدود 0/1درصد از تولید ناخالص داخلی به پژوهش اختصاص یافته است. اگر سرانه پژوهش از تولید ناخالص داخلی را در نظر بگیریم (توزیع بودجه پژوهشی به نسبت جمعیت کشور)، این سرانه هماکنون در ترکیه حدود هفتبرابر ایران و در مالزی حدود 20برابر ایران است!
4- مسلم است «بودجه»، تنها مشکل پژوهش در کشور نیست. ولی بدون تعارف باید یادآور شد، بودجه پژوهشی نیز همانند میزان آب موجود در سدهای اطراف تهران و در بسیاری از حوزههای داخلی ایران وضعی بحرانی دارد. لازم است تا دولت مشابه تدبیراندیشی فوری برای آب تهران، توجهی فوری به وضعیت پژوهش نیز کند. البته از جهت دیگری هم شباهت وجود دارد! و آن اینکه همانطور که تدابیر فوری در بحران آب، حلال مشکل آب در درازمدت در کشور نیست، تدابیر فوری در بودجه پژوهشی فقط میتواند به روشنماندن کورسوی چراغ پژوهش در پروژههای مهم پژوهشی کشور کمک کند و در درازمدت سیاستگذاری و مدیریتی متفاوت نیاز است. شوک تورمی سال 91 بهتدریج و از امسال دارد اثر خود را در پژوهش (بهویژه پروژههای کلان پژوهشی) نشان میدهد. این وضع اگر ادامه یابد بسیاری از پروژههای پژوهشی کلان ملی عملا متوقف میشوند (همانطور که هماکنون نیز بسیاری از این پروژهها در حد گذران وضع روزمره و نه در جهت توسعه و تکمیل هستند). همچنین امکان جذب بسیاری از نیروهای جوان و نخبه کشور که اکنون با مدرک دکترا فارغالتحصیل شدهاند، چه بهعنوان عضو هیاتعلمی، چه بهعنوان پژوهشگر پسادکترا در دانشگاهها و پژوهشگاهها و بخشهای اقتصادی و صنعتی مهم کشور عملا از بین میرود و باید منتظر موج دیگر و هولناکتری از مهاجرت غمانگیز نخبگان باشیم.
* دانشیار پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
1- بر اساس گزارش بانکجهانی کشورهای مختلفی در دنیای صنعتی (مانند فرانسه، آلمان، بلژیک و...) در اثر بحران اقتصادی سال 2008 (1387ش) افتی در سهم پژوهش از بودجه ناخالص داخلی (GDP) در سالهای 2010-2009 نشان میدهند (گزارش وبسایت بانکجهانی، 2014) و این در حالی است که از سال 2011 به بعد، این روند مجددا در تمامی این کشورها روندی روبهرشد بوده است (بین دو تا سهدرصد تولید ناخالص داخلی ولی از 2011 به بعد روبهرشد بوده است). کشورهای اسکاندیناوی بهویژه کشورهایی مانند سوئد و فنلاند همواره با اختصاص درصدی بیش از 5/3درصد از تولید ناخالص داخلی به پژوهش، بهترین وضعیت را در اروپا دارند. توجه به این نکته ضروری است که تولید ناخالص داخلی کشور آلمان (با جمعیت حدود 80میلیوننفر) در سال 2014، حدود سهونیمتریلیوندلار و فرانسه (با جمعیتی حدود 65میلیوننفر) در سال 2014، حدود دوونیمتریلیون دلار است و کشورهای اسکاندیناوی مانند سوئد با جمعیت 7/9میلیوننفر، تولید ناخالص داخلی معادل 550میلیارددلار و فنلاند با جمعیت حدود 5/5میلیوننفر، تولید ناخالص داخلی حدود 260میلیارددلار دارند. مشخص است که در کشورهای اسکاندیناوی، سرانه بودجه پژوهشی بالاترین میزان را دارد و این کشورها به طور نسبی بیشترین توجه را به پژوهش میکنند.
2- در میان کشورهای اسلامی درحالتوسعه که وضع مناسبتری دارند، مالزی با جمعیتی بالغ بر 30میلیوننفر و تولید ناخالص داخلی حدود 300میلیارددلار، حدود 1/1درصد از تولید ناخالص داخلی خود را به پژوهش اختصاص میدهد و به این ترتیب این سهم را - که قبلا یکدرصد بود - در سال2011 افزایش هم داده است. ترکیه با جمعیتی حدود 77میلیوننفر و تولید ناخالص داخلی حدود 800میلیارددلار در حدود 8/0درصد (نزدیک به یکدرصد) از تولید داخلی خود را به پژوهش اختصاصمیدهد. ادامه در صفحه 6
از میان کشورهای اسلامی کمترتوسعهیافته پاکستان امسال با حدود 190میلیوننفر جمعیت، از تولید ناخالص داخلی حدود 220میلیارد دلار، حدود 35/0درصد را به پژوهش تخصیص داده است. به نظر میرسد از نظر سرانه بودجه پژوهشی، مالزی بهترین کشور اسلامی است.
3- کشور ما امسال براساس آخرین برآوردها، حدود 78میلیوننفر جمعیت دارد. تولید ناخالص داخلی ایران در حدود 550میلیارددلار برآورد میشود. درصد اختصاص بودجه پژوهشی از تولید ناخالص داخلی از کمتر از 1/0درصد در سالهای دهه 60، به حدود 0/5درصد در ابتدای دهه 80 شمسی (سالهای اول دهه 2010-2000) و سپس به حداکثر حدود 0/8درصد در سال 1387 (2008) افزایش یافت. ولی از سال 1388 به بعد به طور مداوم کاهش نشان میدهد، به نحوی که در سال 1391 حدود 0/4درصد و امسال (1393-2014) حدود 0/1درصد از تولید ناخالص داخلی به پژوهش اختصاص یافته است. اگر سرانه پژوهش از تولید ناخالص داخلی را در نظر بگیریم (توزیع بودجه پژوهشی به نسبت جمعیت کشور)، این سرانه هماکنون در ترکیه حدود هفتبرابر ایران و در مالزی حدود 20برابر ایران است!
4- مسلم است «بودجه»، تنها مشکل پژوهش در کشور نیست. ولی بدون تعارف باید یادآور شد، بودجه پژوهشی نیز همانند میزان آب موجود در سدهای اطراف تهران و در بسیاری از حوزههای داخلی ایران وضعی بحرانی دارد. لازم است تا دولت مشابه تدبیراندیشی فوری برای آب تهران، توجهی فوری به وضعیت پژوهش نیز کند. البته از جهت دیگری هم شباهت وجود دارد! و آن اینکه همانطور که تدابیر فوری در بحران آب، حلال مشکل آب در درازمدت در کشور نیست، تدابیر فوری در بودجه پژوهشی فقط میتواند به روشنماندن کورسوی چراغ پژوهش در پروژههای مهم پژوهشی کشور کمک کند و در درازمدت سیاستگذاری و مدیریتی متفاوت نیاز است. شوک تورمی سال 91 بهتدریج و از امسال دارد اثر خود را در پژوهش (بهویژه پروژههای کلان پژوهشی) نشان میدهد. این وضع اگر ادامه یابد بسیاری از پروژههای پژوهشی کلان ملی عملا متوقف میشوند (همانطور که هماکنون نیز بسیاری از این پروژهها در حد گذران وضع روزمره و نه در جهت توسعه و تکمیل هستند). همچنین امکان جذب بسیاری از نیروهای جوان و نخبه کشور که اکنون با مدرک دکترا فارغالتحصیل شدهاند، چه بهعنوان عضو هیاتعلمی، چه بهعنوان پژوهشگر پسادکترا در دانشگاهها و پژوهشگاهها و بخشهای اقتصادی و صنعتی مهم کشور عملا از بین میرود و باید منتظر موج دیگر و هولناکتری از مهاجرت غمانگیز نخبگان باشیم.
* دانشیار پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.