«خزر»، چالش مزمن
محمود شوری . کارشناس روسیه
چهارمین اجلاس سران کشورهای حاشیه دریای خزر، دستور کار مشخصی دارد و قرار نیست درباره جزییات «رژیمحقوقی» در آن گفتوگو شود. معمولا سران، نتیجه مباحث جلسات کارشناسی را که به تصویب همه طرفین رسیده است، امضا میکنند. البته دور از ذهن نیست که برخی مباحث در اینباره نیز در مذاکرات سران وجود داشته باشد که دارای جنبههای مشاورهای است. در این میان شاید دیدگاه ایرانیان بر نقشآفرینی بیشتر روسیه در ماجرای رژیم حقوقی خزر و سهم پنج کشور در آن قرار داشته باشد که البته از جهاتی هم نادرست نیست. آنچه مشخص است شرایط جهانی چه برای روسیه و چه برای ایران در حال تغییر است اما اینکه این شرایط نوین بتواند روی معادلات و پیچیدگیهای تعیین «رژیم حقوقی» دریا اثر بگذارد؛ امری قابل تردید است. اساسا رابطه مستقیم و قابل فهمی میان این دو موضوع مشاهده نمیشود. روسها طبیعتا در ارتباط با مسایل دریای خزر قبل از فروپاشی شوروی دارای دیدگاههای خاصی بودند که در مقاطعی با ایران همسو بوده و در برهههایی نیز اختلاف نظر وجود داشته است. اما آنچه مشخص است اینکه در سالهای گذشته روسها توانستهاند مسایل خود در خزر را با «همسایگان بلافصل» - جمهوری
آذربایجان و قزاقستان- حل کنند. توافق سهجانبه میان این کشورها و نوع حضور روسیه در خزر نشان میدهد تعیین «رژیم حقوقی» مساله اورژانسی برای این کشور به شمار نمیرود. روسها از وضع موجود استفاده خود را میبرند یا حداقل ضرر نمیکنند و به نظر میرسد ضرورتی نمیبینند بهدلیل سایر مسایل مبتلابه اعم از اوکراین یا نوع روابط ایران و غرب، امتیازی به ایران بدهند یا رفتار خود را تغییر دهند. اگرچه بهبود فضای روابط بین ایران و روسیه بهویژه در بعد اقتصادی در ماههای اخیر میتواند جو مثبت و مساعدی را فراهم کند که دو کشور بتوانند درباره سایر مسایل اعم از رژیم حقوقی خزر یا دیگر موضوعات، در این اجلاس یا دیگر جلسات به تفاهم برسند و مثبتشدن فضای روابط، شکافهایی را که بین ایران و روسیه وجود داشت، ترمیم کند. شاید این تصور وجود داشته باشد که در دولت گذشته و هنگام اعلام سیاست چرخش به شرق، روابط دوکشور در اوج قرار داشته اما فرازو نشیبهای آن مقطع نشان میدهد روسها به شکل جدی وارد رابطه با دولت قبل نشده و برخی امور، جنبه ظاهری داشته است. عملکرد روسیه در حوزههای دیگر به ویژه موضوع هستهای ایران را باید از سایر مسایل دو کشور جدا
دانست. روسیه در موضوعاتی که مسوولیت جهانی برای خود قایل است، بهعنوان عضو «شورای امنیت» سازمانملل عمل میکند اما روابط با ایران و ملاحظات دوجانبه حتما بر این عملکرد تاثیرگذار است. درعینحال، نمیتوان انکار کرد چالش روسیه با غرب بر سر موضوع اوکراین، نوع همکاری با کشورهای مستقل مثل ایران را دچار تغییراتی کرده که قابل تسری به حوزههای مختلف روابط دوجانبه است. دیپلماسی دولت یازدهم بر ایجاد انتخابهای مختلف در حوزه دیپلماسی استوار است که در گذشته اینچنین نبود و بیشتر بر اساس ضرورت شرایط عمل میشد. امروز روسها ناظر رفتار سیاست خارجی ایران هستند و این تنوعسازی را میفهمند. در عین حال منحصرکردن دلایل فراز و فرود روابط میان دو کشور به پارامتر ارتباط با غرب، تقلیلدادن مساله است. روسها در قبال امنیت ملی خود، مسایل اقتصادی، سیاسی و حتی موضوع خزر دارای دیدگاههایی هستند که در شرایط مختلف میتواند بر نوع رفتار روسیه با کشوری مثل ایران اثرگذار باشد.
چهارمین اجلاس سران کشورهای حاشیه دریای خزر، دستور کار مشخصی دارد و قرار نیست درباره جزییات «رژیمحقوقی» در آن گفتوگو شود. معمولا سران، نتیجه مباحث جلسات کارشناسی را که به تصویب همه طرفین رسیده است، امضا میکنند. البته دور از ذهن نیست که برخی مباحث در اینباره نیز در مذاکرات سران وجود داشته باشد که دارای جنبههای مشاورهای است. در این میان شاید دیدگاه ایرانیان بر نقشآفرینی بیشتر روسیه در ماجرای رژیم حقوقی خزر و سهم پنج کشور در آن قرار داشته باشد که البته از جهاتی هم نادرست نیست. آنچه مشخص است شرایط جهانی چه برای روسیه و چه برای ایران در حال تغییر است اما اینکه این شرایط نوین بتواند روی معادلات و پیچیدگیهای تعیین «رژیم حقوقی» دریا اثر بگذارد؛ امری قابل تردید است. اساسا رابطه مستقیم و قابل فهمی میان این دو موضوع مشاهده نمیشود. روسها طبیعتا در ارتباط با مسایل دریای خزر قبل از فروپاشی شوروی دارای دیدگاههای خاصی بودند که در مقاطعی با ایران همسو بوده و در برهههایی نیز اختلاف نظر وجود داشته است. اما آنچه مشخص است اینکه در سالهای گذشته روسها توانستهاند مسایل خود در خزر را با «همسایگان بلافصل» - جمهوری
آذربایجان و قزاقستان- حل کنند. توافق سهجانبه میان این کشورها و نوع حضور روسیه در خزر نشان میدهد تعیین «رژیم حقوقی» مساله اورژانسی برای این کشور به شمار نمیرود. روسها از وضع موجود استفاده خود را میبرند یا حداقل ضرر نمیکنند و به نظر میرسد ضرورتی نمیبینند بهدلیل سایر مسایل مبتلابه اعم از اوکراین یا نوع روابط ایران و غرب، امتیازی به ایران بدهند یا رفتار خود را تغییر دهند. اگرچه بهبود فضای روابط بین ایران و روسیه بهویژه در بعد اقتصادی در ماههای اخیر میتواند جو مثبت و مساعدی را فراهم کند که دو کشور بتوانند درباره سایر مسایل اعم از رژیم حقوقی خزر یا دیگر موضوعات، در این اجلاس یا دیگر جلسات به تفاهم برسند و مثبتشدن فضای روابط، شکافهایی را که بین ایران و روسیه وجود داشت، ترمیم کند. شاید این تصور وجود داشته باشد که در دولت گذشته و هنگام اعلام سیاست چرخش به شرق، روابط دوکشور در اوج قرار داشته اما فرازو نشیبهای آن مقطع نشان میدهد روسها به شکل جدی وارد رابطه با دولت قبل نشده و برخی امور، جنبه ظاهری داشته است. عملکرد روسیه در حوزههای دیگر به ویژه موضوع هستهای ایران را باید از سایر مسایل دو کشور جدا
دانست. روسیه در موضوعاتی که مسوولیت جهانی برای خود قایل است، بهعنوان عضو «شورای امنیت» سازمانملل عمل میکند اما روابط با ایران و ملاحظات دوجانبه حتما بر این عملکرد تاثیرگذار است. درعینحال، نمیتوان انکار کرد چالش روسیه با غرب بر سر موضوع اوکراین، نوع همکاری با کشورهای مستقل مثل ایران را دچار تغییراتی کرده که قابل تسری به حوزههای مختلف روابط دوجانبه است. دیپلماسی دولت یازدهم بر ایجاد انتخابهای مختلف در حوزه دیپلماسی استوار است که در گذشته اینچنین نبود و بیشتر بر اساس ضرورت شرایط عمل میشد. امروز روسها ناظر رفتار سیاست خارجی ایران هستند و این تنوعسازی را میفهمند. در عین حال منحصرکردن دلایل فراز و فرود روابط میان دو کشور به پارامتر ارتباط با غرب، تقلیلدادن مساله است. روسها در قبال امنیت ملی خود، مسایل اقتصادی، سیاسی و حتی موضوع خزر دارای دیدگاههایی هستند که در شرایط مختلف میتواند بر نوع رفتار روسیه با کشوری مثل ایران اثرگذار باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.