اصلاحات ارضی و جغرافیای پریدهرنگ روستا
خاک رنگِ رخ باخته است*
پیام حیدرقزوینی
«وقت سایهها» قصه ویرانی است؛ ویرانی تدریجی خانوادهای اربابی و خردهمالک در شمال ایران، در اواخر دهه30 و دهه40 که همزمان با اصلاحات ارضی همهچیزش را از دست داده و ناچیز شده و بعد در آستانه فروپاشی تن به مهاجرت داده و در نهایت تمام مناسباتش با زندگی اربابی سابق بریده شده است.
داستان «وقت سایهها» از پس خاطرات مبهم راوی شکل میگیرد و او برای گشودن گره داستان که به ماجرای قتل عمویش برمیگردد، به عکسهای 11 تا 15سالگیاش رجوع میکند و بعد نابودی خانوادهاش به روایت اصلی داستان بدل میشود و فروپاشی مناسبات مالکانهشان به تصویر کشیده میشود.
احضار خاطرات گذشته با درهمشدن وهم و واقعیت همراه است و بخشی از ذهنیت راوی از بهیادآوردن خاطرات کودکی تن میزند. او برای بیرونکشیدن تل خاطراتش از بین گذشتهای که دفنش کرده و به قول خودش آن را کشته، باید به عکسهای صلیبشده کودکیاش رجوع کند. «وقت سایهها» داستان گذشتهای است که در نقطهای منقطع و در ذهن راوی دفن شده است. در «شازده احتجاب» گلشیری هم آدمی نشسته و مدام سرفه میکند و سنگینی گذشته به شکلی کابوسوار به ذهنش هجوم میآورد و این گذشته گاه با آدمهایش از درون عکسهای خانوادگی جان میگیرد و از خیال شازده میگذرد. شازده بر مرز فروپاشی یک دوران ایستاده و وارث ناتوانیها و شکستهاست.
هرچند که راوی «وقت سایهها» فاقد گذشته شاهانه است و متعلق به خانوادهای خردهمالک و روستایی است، اما وضعیت او هم حاصل یک ناتوانی است؛ ناتوانی از جانشینی پدرش که ارباب بوده و به دلیلی نامعلوم کشته شده است.
در «وقت سایهها» هم، راوی از طریق عکسهای کودکیاش به گذشته نقب میزند و در ظاهر احضار گذشته در فرآیندی آگاهانه و به قصد نوشتن داستان اتفاق میافتد اما دستآخر معلوم میشود که نوشتن داستان اعترافکردن و خلاصشدن هم بوده و همهچیز در سیری آگاهانه روی نداده و احتمالا درگیری ذهنی راوی که در ابتدای داستان به شکل دیالوگهایی با کودکیاش آورده شده ناشی از دشواری بهیادآوردن بخشهایی از گذشته بوده است. اگر برای شازده در «شازده احتجاب» دورهای بهسرآمده و گذشتهای بهحسرتآمیخته برجا مانده، برای راوی «وقت سایهها» اصلا دورهای آغاز نشده که به پایان برسد و او تنها وارث یک انقطاع است. در سطرهای پایانی روایت راوی، معلوم میشود که او نیز عمری زیربار سنگین گذشتهاش روزگار گذرانده؛ گذشتهای که با زخمهایی روحی گره خورده و مدام پنهان و سرکوب شده اما سختجانی کرده و مانده و حالا در قامت یک اعتراف از پشت خاطرات غبارگرفته سربرآورده است.
«وقت سایهها» بهجز چند صفحه پایانیاش در روستا میگذرد. در بخش پایانی قصه که راوی همراه با خانوادهاش به شهر مهاجرت میکند هم، تصویر روشنی از شهر به دست داده نمیشود و جغرافیای کلی داستان جغرافیای روستاست؛ روستایی پریدهرنگ با خانههای توسریخورده که با اصلاحات ارضی رنگپریدهتر شده است. در «وقت سایهها» فضای روستا و اصلاحات ارضی نه از نگاه رعیت بلکه از منظر یک اربابزاده روایت میشود و البته چون همهچیز از صافی ذهن کودکی راوی عبور میکند و وارد قصه میشود روایت داستان برای تصویر رویدادی همچون انقلابسفید تن به شعارزدگیهای رایج نداده و با طنز و هجوی قابلتوجه چهره کجومعوج انقلابسفید را ارایه داده است. تصویر روستا در «وقت سایهها» خاصه بعد از اصلاحات ارضی، جغرافیای خرافات و قحطی و چپاول و مسخرگی توسعه پادرهواست. انقلابسفید از روی کاغذ ماموران دولت به روستا میآید و خواندن اطلاعیه دولت در هیاهوی میدان روستا و در میان تیراندازیهای هوایی ماموران بیشتر شکل معرکه یک سیرک را به خود میگیرد.
راوی «وقت سایهها» از طرفی با مرگ پدرش و دستدرازیهای عمویش، که خانواده او را در آستانه فروپاشی قرار داده، روبهرو است و از طرف دیگر شاهد فروپاشی بزرگتری هم هست و آن بلعیدهشدن روستا توسط اصلاحات ارضی است.
اصلاحات ارضی در روستا و برای اربابها معنایی جز زمینخواری ندارد و برای رعیت هم معنایی جز تحقق زمینخواری اربابها. رعیتی پریدهرنگ با لچکهای چرکمرده به سر و شلوارهای کهنه به پا و دهانهای بیدندان و سرهای از ته تراشیده که در چشم اربابانشان همه شبیه هماند و تنها زمانی به چشم میآیند که بعد از برداشت محصول زانو به بغل و ترسخورده و با سکوتی مرگزده به حضور ارباب میرسند تا تلکه شوند. مردم روستا در ذوقزدگی آمدن جاده درختهای زمینها را قطع میکنند و باغها را با خاک یکسان میکنند تا زمینهایشان خودبهخود به جاده پیوند بخورد و بعد نوبت طویلههایشان میشود تا به گاراژ ماشینهای خیالی تبدیل شوند و تمام دامها سر بریده میشوند و دیگر نه درختی در روستا باقی میماند و نه دامی. حالا همه چیز آماده رسیدن جاده، است تا زمینها گران شود و روستا توسعه پیدا کند اما جاده تنها تا سر باغهای رییس ژاندارمری و بخشدار میرسد و بیشتر پیش نمیآید و بهدلیل نادرست بودن پروژه متوقف میشود. جاده تا جایی که آمده را آباد میکند و ویلاهایی از زمین سربرمیآورند اما روستا به قحطی گرفتار میشود. افسون جاده روستا را در خود میکشد و فرو میبرد، کشتزارها کوبیده شده و درختها گردن زده شده و دامها سر بریده شدهاند و آخر هم جادهای به روستا قد نمیکشد و سایه بدبختی بر سر روستا میافتد و گرسنگی و قحطی شلتاق میکنند و مردها برای کار به شهر میروند و مهاجرت آغاز میشود.
با مرگ پدر راوی نظم سابق خانه آنها هم از بین میرود و در نهایت خانوادهشان با نابودی کامل مواجه میشود، خانه فروخته میشود و تن به مهاجرت به شهر میدهند. راوی بعد از مدتی به روستا برمیگردد و تصویر نابودی خانه اربابیشان در برابرش قد میکشد: «در آن سالها خانه بیاستفاده مانده بود. قفل درها را شکسته بودند. محل خوبی شده بود برای بازی بچهها و موشها. سروصدا در سوراخ دیوارها فرو رفتند. کف ایوان جابهجا کنده شده بود. کنار اجاق که محل مخده پدرم بود، گودی کوچکی درست شده بود. لابد در روزهای بارانی، جوانها آنجا لب گود بازی میکردند.
درست در همانجایی که مادرم چهارزانو مینشست و برنج پاک میکرد، از قطرههای باران چکیده از سقف، حفرهای ایجاد شده بود و پیرامونش خیس بود.» بعد از ویرانی کامل و مهاجرت به شهر راوی که در روستا پسر ارباب بوده است به کارگری ساده تبدیل میشود و در نهایت ازدواج او با دختری از رعیت آخرین پیوندهای او با میراث گذشته خانوادگیاش را قطع میکند. حالا او نویسندهای است که داستانش همان اعترافاتش است.
* سطری از شعر «هست شب» نیمایوشیج
داستان «وقت سایهها» از پس خاطرات مبهم راوی شکل میگیرد و او برای گشودن گره داستان که به ماجرای قتل عمویش برمیگردد، به عکسهای 11 تا 15سالگیاش رجوع میکند و بعد نابودی خانوادهاش به روایت اصلی داستان بدل میشود و فروپاشی مناسبات مالکانهشان به تصویر کشیده میشود.
احضار خاطرات گذشته با درهمشدن وهم و واقعیت همراه است و بخشی از ذهنیت راوی از بهیادآوردن خاطرات کودکی تن میزند. او برای بیرونکشیدن تل خاطراتش از بین گذشتهای که دفنش کرده و به قول خودش آن را کشته، باید به عکسهای صلیبشده کودکیاش رجوع کند. «وقت سایهها» داستان گذشتهای است که در نقطهای منقطع و در ذهن راوی دفن شده است. در «شازده احتجاب» گلشیری هم آدمی نشسته و مدام سرفه میکند و سنگینی گذشته به شکلی کابوسوار به ذهنش هجوم میآورد و این گذشته گاه با آدمهایش از درون عکسهای خانوادگی جان میگیرد و از خیال شازده میگذرد. شازده بر مرز فروپاشی یک دوران ایستاده و وارث ناتوانیها و شکستهاست.
هرچند که راوی «وقت سایهها» فاقد گذشته شاهانه است و متعلق به خانوادهای خردهمالک و روستایی است، اما وضعیت او هم حاصل یک ناتوانی است؛ ناتوانی از جانشینی پدرش که ارباب بوده و به دلیلی نامعلوم کشته شده است.
در «وقت سایهها» هم، راوی از طریق عکسهای کودکیاش به گذشته نقب میزند و در ظاهر احضار گذشته در فرآیندی آگاهانه و به قصد نوشتن داستان اتفاق میافتد اما دستآخر معلوم میشود که نوشتن داستان اعترافکردن و خلاصشدن هم بوده و همهچیز در سیری آگاهانه روی نداده و احتمالا درگیری ذهنی راوی که در ابتدای داستان به شکل دیالوگهایی با کودکیاش آورده شده ناشی از دشواری بهیادآوردن بخشهایی از گذشته بوده است. اگر برای شازده در «شازده احتجاب» دورهای بهسرآمده و گذشتهای بهحسرتآمیخته برجا مانده، برای راوی «وقت سایهها» اصلا دورهای آغاز نشده که به پایان برسد و او تنها وارث یک انقطاع است. در سطرهای پایانی روایت راوی، معلوم میشود که او نیز عمری زیربار سنگین گذشتهاش روزگار گذرانده؛ گذشتهای که با زخمهایی روحی گره خورده و مدام پنهان و سرکوب شده اما سختجانی کرده و مانده و حالا در قامت یک اعتراف از پشت خاطرات غبارگرفته سربرآورده است.
«وقت سایهها» بهجز چند صفحه پایانیاش در روستا میگذرد. در بخش پایانی قصه که راوی همراه با خانوادهاش به شهر مهاجرت میکند هم، تصویر روشنی از شهر به دست داده نمیشود و جغرافیای کلی داستان جغرافیای روستاست؛ روستایی پریدهرنگ با خانههای توسریخورده که با اصلاحات ارضی رنگپریدهتر شده است. در «وقت سایهها» فضای روستا و اصلاحات ارضی نه از نگاه رعیت بلکه از منظر یک اربابزاده روایت میشود و البته چون همهچیز از صافی ذهن کودکی راوی عبور میکند و وارد قصه میشود روایت داستان برای تصویر رویدادی همچون انقلابسفید تن به شعارزدگیهای رایج نداده و با طنز و هجوی قابلتوجه چهره کجومعوج انقلابسفید را ارایه داده است. تصویر روستا در «وقت سایهها» خاصه بعد از اصلاحات ارضی، جغرافیای خرافات و قحطی و چپاول و مسخرگی توسعه پادرهواست. انقلابسفید از روی کاغذ ماموران دولت به روستا میآید و خواندن اطلاعیه دولت در هیاهوی میدان روستا و در میان تیراندازیهای هوایی ماموران بیشتر شکل معرکه یک سیرک را به خود میگیرد.
راوی «وقت سایهها» از طرفی با مرگ پدرش و دستدرازیهای عمویش، که خانواده او را در آستانه فروپاشی قرار داده، روبهرو است و از طرف دیگر شاهد فروپاشی بزرگتری هم هست و آن بلعیدهشدن روستا توسط اصلاحات ارضی است.
اصلاحات ارضی در روستا و برای اربابها معنایی جز زمینخواری ندارد و برای رعیت هم معنایی جز تحقق زمینخواری اربابها. رعیتی پریدهرنگ با لچکهای چرکمرده به سر و شلوارهای کهنه به پا و دهانهای بیدندان و سرهای از ته تراشیده که در چشم اربابانشان همه شبیه هماند و تنها زمانی به چشم میآیند که بعد از برداشت محصول زانو به بغل و ترسخورده و با سکوتی مرگزده به حضور ارباب میرسند تا تلکه شوند. مردم روستا در ذوقزدگی آمدن جاده درختهای زمینها را قطع میکنند و باغها را با خاک یکسان میکنند تا زمینهایشان خودبهخود به جاده پیوند بخورد و بعد نوبت طویلههایشان میشود تا به گاراژ ماشینهای خیالی تبدیل شوند و تمام دامها سر بریده میشوند و دیگر نه درختی در روستا باقی میماند و نه دامی. حالا همه چیز آماده رسیدن جاده، است تا زمینها گران شود و روستا توسعه پیدا کند اما جاده تنها تا سر باغهای رییس ژاندارمری و بخشدار میرسد و بیشتر پیش نمیآید و بهدلیل نادرست بودن پروژه متوقف میشود. جاده تا جایی که آمده را آباد میکند و ویلاهایی از زمین سربرمیآورند اما روستا به قحطی گرفتار میشود. افسون جاده روستا را در خود میکشد و فرو میبرد، کشتزارها کوبیده شده و درختها گردن زده شده و دامها سر بریده شدهاند و آخر هم جادهای به روستا قد نمیکشد و سایه بدبختی بر سر روستا میافتد و گرسنگی و قحطی شلتاق میکنند و مردها برای کار به شهر میروند و مهاجرت آغاز میشود.
با مرگ پدر راوی نظم سابق خانه آنها هم از بین میرود و در نهایت خانوادهشان با نابودی کامل مواجه میشود، خانه فروخته میشود و تن به مهاجرت به شهر میدهند. راوی بعد از مدتی به روستا برمیگردد و تصویر نابودی خانه اربابیشان در برابرش قد میکشد: «در آن سالها خانه بیاستفاده مانده بود. قفل درها را شکسته بودند. محل خوبی شده بود برای بازی بچهها و موشها. سروصدا در سوراخ دیوارها فرو رفتند. کف ایوان جابهجا کنده شده بود. کنار اجاق که محل مخده پدرم بود، گودی کوچکی درست شده بود. لابد در روزهای بارانی، جوانها آنجا لب گود بازی میکردند.
درست در همانجایی که مادرم چهارزانو مینشست و برنج پاک میکرد، از قطرههای باران چکیده از سقف، حفرهای ایجاد شده بود و پیرامونش خیس بود.» بعد از ویرانی کامل و مهاجرت به شهر راوی که در روستا پسر ارباب بوده است به کارگری ساده تبدیل میشود و در نهایت ازدواج او با دختری از رعیت آخرین پیوندهای او با میراث گذشته خانوادگیاش را قطع میکند. حالا او نویسندهای است که داستانش همان اعترافاتش است.
* سطری از شعر «هست شب» نیمایوشیج
«وقت سایهها» قصه ویرانی است؛ ویرانی تدریجی خانوادهای اربابی و خردهمالک در شمال ایران، در اواخر دهه30 و دهه40 که همزمان با اصلاحات ارضی همهچیزش را از دست داده و ناچیز شده و بعد در آستانه فروپاشی تن به مهاجرت داده و در نهایت تمام مناسباتش با زندگی اربابی سابق بریده شده است.
داستان «وقت سایهها» از پس خاطرات مبهم راوی شکل میگیرد و او برای گشودن گره داستان که به ماجرای قتل عمویش برمیگردد، به عکسهای 11 تا 15سالگیاش رجوع میکند و بعد نابودی خانوادهاش به روایت اصلی داستان بدل میشود و فروپاشی مناسبات مالکانهشان به تصویر کشیده میشود.
احضار خاطرات گذشته با درهمشدن وهم و واقعیت همراه است و بخشی از ذهنیت راوی از بهیادآوردن خاطرات کودکی تن میزند. او برای بیرونکشیدن تل خاطراتش از بین گذشتهای که دفنش کرده و به قول خودش آن را کشته، باید به عکسهای صلیبشده کودکیاش رجوع کند. «وقت سایهها» داستان گذشتهای است که در نقطهای منقطع و در ذهن راوی دفن شده است. در «شازده احتجاب» گلشیری هم آدمی نشسته و مدام سرفه میکند و سنگینی گذشته به شکلی کابوسوار به ذهنش هجوم میآورد و این گذشته گاه با آدمهایش از درون عکسهای خانوادگی جان میگیرد و از خیال شازده میگذرد. شازده بر مرز فروپاشی یک دوران ایستاده و وارث ناتوانیها و شکستهاست.
هرچند که راوی «وقت سایهها» فاقد گذشته شاهانه است و متعلق به خانوادهای خردهمالک و روستایی است، اما وضعیت او هم حاصل یک ناتوانی است؛ ناتوانی از جانشینی پدرش که ارباب بوده و به دلیلی نامعلوم کشته شده است.
در «وقت سایهها» هم، راوی از طریق عکسهای کودکیاش به گذشته نقب میزند و در ظاهر احضار گذشته در فرآیندی آگاهانه و به قصد نوشتن داستان اتفاق میافتد اما دستآخر معلوم میشود که نوشتن داستان اعترافکردن و خلاصشدن هم بوده و همهچیز در سیری آگاهانه روی نداده و احتمالا درگیری ذهنی راوی که در ابتدای داستان به شکل دیالوگهایی با کودکیاش آورده شده ناشی از دشواری بهیادآوردن بخشهایی از گذشته بوده است. اگر برای شازده در «شازده احتجاب» دورهای بهسرآمده و گذشتهای بهحسرتآمیخته برجا مانده، برای راوی «وقت سایهها» اصلا دورهای آغاز نشده که به پایان برسد و او تنها وارث یک انقطاع است. در سطرهای پایانی روایت راوی، معلوم میشود که او نیز عمری زیربار سنگین گذشتهاش روزگار گذرانده؛ گذشتهای که با زخمهایی روحی گره خورده و مدام پنهان و سرکوب شده اما سختجانی کرده و مانده و حالا در قامت یک اعتراف از پشت خاطرات غبارگرفته سربرآورده است.
«وقت سایهها» بهجز چند صفحه پایانیاش در روستا میگذرد. در بخش پایانی قصه که راوی همراه با خانوادهاش به شهر مهاجرت میکند هم، تصویر روشنی از شهر به دست داده نمیشود و جغرافیای کلی داستان جغرافیای روستاست؛ روستایی پریدهرنگ با خانههای توسریخورده که با اصلاحات ارضی رنگپریدهتر شده است. در «وقت سایهها» فضای روستا و اصلاحات ارضی نه از نگاه رعیت بلکه از منظر یک اربابزاده روایت میشود و البته چون همهچیز از صافی ذهن کودکی راوی عبور میکند و وارد قصه میشود روایت داستان برای تصویر رویدادی همچون انقلابسفید تن به شعارزدگیهای رایج نداده و با طنز و هجوی قابلتوجه چهره کجومعوج انقلابسفید را ارایه داده است. تصویر روستا در «وقت سایهها» خاصه بعد از اصلاحات ارضی، جغرافیای خرافات و قحطی و چپاول و مسخرگی توسعه پادرهواست. انقلابسفید از روی کاغذ ماموران دولت به روستا میآید و خواندن اطلاعیه دولت در هیاهوی میدان روستا و در میان تیراندازیهای هوایی ماموران بیشتر شکل معرکه یک سیرک را به خود میگیرد.
راوی «وقت سایهها» از طرفی با مرگ پدرش و دستدرازیهای عمویش، که خانواده او را در آستانه فروپاشی قرار داده، روبهرو است و از طرف دیگر شاهد فروپاشی بزرگتری هم هست و آن بلعیدهشدن روستا توسط اصلاحات ارضی است.
اصلاحات ارضی در روستا و برای اربابها معنایی جز زمینخواری ندارد و برای رعیت هم معنایی جز تحقق زمینخواری اربابها. رعیتی پریدهرنگ با لچکهای چرکمرده به سر و شلوارهای کهنه به پا و دهانهای بیدندان و سرهای از ته تراشیده که در چشم اربابانشان همه شبیه هماند و تنها زمانی به چشم میآیند که بعد از برداشت محصول زانو به بغل و ترسخورده و با سکوتی مرگزده به حضور ارباب میرسند تا تلکه شوند. مردم روستا در ذوقزدگی آمدن جاده درختهای زمینها را قطع میکنند و باغها را با خاک یکسان میکنند تا زمینهایشان خودبهخود به جاده پیوند بخورد و بعد نوبت طویلههایشان میشود تا به گاراژ ماشینهای خیالی تبدیل شوند و تمام دامها سر بریده میشوند و دیگر نه درختی در روستا باقی میماند و نه دامی. حالا همه چیز آماده رسیدن جاده، است تا زمینها گران شود و روستا توسعه پیدا کند اما جاده تنها تا سر باغهای رییس ژاندارمری و بخشدار میرسد و بیشتر پیش نمیآید و بهدلیل نادرست بودن پروژه متوقف میشود. جاده تا جایی که آمده را آباد میکند و ویلاهایی از زمین سربرمیآورند اما روستا به قحطی گرفتار میشود. افسون جاده روستا را در خود میکشد و فرو میبرد، کشتزارها کوبیده شده و درختها گردن زده شده و دامها سر بریده شدهاند و آخر هم جادهای به روستا قد نمیکشد و سایه بدبختی بر سر روستا میافتد و گرسنگی و قحطی شلتاق میکنند و مردها برای کار به شهر میروند و مهاجرت آغاز میشود.
با مرگ پدر راوی نظم سابق خانه آنها هم از بین میرود و در نهایت خانوادهشان با نابودی کامل مواجه میشود، خانه فروخته میشود و تن به مهاجرت به شهر میدهند. راوی بعد از مدتی به روستا برمیگردد و تصویر نابودی خانه اربابیشان در برابرش قد میکشد: «در آن سالها خانه بیاستفاده مانده بود. قفل درها را شکسته بودند. محل خوبی شده بود برای بازی بچهها و موشها. سروصدا در سوراخ دیوارها فرو رفتند. کف ایوان جابهجا کنده شده بود. کنار اجاق که محل مخده پدرم بود، گودی کوچکی درست شده بود. لابد در روزهای بارانی، جوانها آنجا لب گود بازی میکردند.
درست در همانجایی که مادرم چهارزانو مینشست و برنج پاک میکرد، از قطرههای باران چکیده از سقف، حفرهای ایجاد شده بود و پیرامونش خیس بود.» بعد از ویرانی کامل و مهاجرت به شهر راوی که در روستا پسر ارباب بوده است به کارگری ساده تبدیل میشود و در نهایت ازدواج او با دختری از رعیت آخرین پیوندهای او با میراث گذشته خانوادگیاش را قطع میکند. حالا او نویسندهای است که داستانش همان اعترافاتش است.
* سطری از شعر «هست شب» نیمایوشیج
داستان «وقت سایهها» از پس خاطرات مبهم راوی شکل میگیرد و او برای گشودن گره داستان که به ماجرای قتل عمویش برمیگردد، به عکسهای 11 تا 15سالگیاش رجوع میکند و بعد نابودی خانوادهاش به روایت اصلی داستان بدل میشود و فروپاشی مناسبات مالکانهشان به تصویر کشیده میشود.
احضار خاطرات گذشته با درهمشدن وهم و واقعیت همراه است و بخشی از ذهنیت راوی از بهیادآوردن خاطرات کودکی تن میزند. او برای بیرونکشیدن تل خاطراتش از بین گذشتهای که دفنش کرده و به قول خودش آن را کشته، باید به عکسهای صلیبشده کودکیاش رجوع کند. «وقت سایهها» داستان گذشتهای است که در نقطهای منقطع و در ذهن راوی دفن شده است. در «شازده احتجاب» گلشیری هم آدمی نشسته و مدام سرفه میکند و سنگینی گذشته به شکلی کابوسوار به ذهنش هجوم میآورد و این گذشته گاه با آدمهایش از درون عکسهای خانوادگی جان میگیرد و از خیال شازده میگذرد. شازده بر مرز فروپاشی یک دوران ایستاده و وارث ناتوانیها و شکستهاست.
هرچند که راوی «وقت سایهها» فاقد گذشته شاهانه است و متعلق به خانوادهای خردهمالک و روستایی است، اما وضعیت او هم حاصل یک ناتوانی است؛ ناتوانی از جانشینی پدرش که ارباب بوده و به دلیلی نامعلوم کشته شده است.
در «وقت سایهها» هم، راوی از طریق عکسهای کودکیاش به گذشته نقب میزند و در ظاهر احضار گذشته در فرآیندی آگاهانه و به قصد نوشتن داستان اتفاق میافتد اما دستآخر معلوم میشود که نوشتن داستان اعترافکردن و خلاصشدن هم بوده و همهچیز در سیری آگاهانه روی نداده و احتمالا درگیری ذهنی راوی که در ابتدای داستان به شکل دیالوگهایی با کودکیاش آورده شده ناشی از دشواری بهیادآوردن بخشهایی از گذشته بوده است. اگر برای شازده در «شازده احتجاب» دورهای بهسرآمده و گذشتهای بهحسرتآمیخته برجا مانده، برای راوی «وقت سایهها» اصلا دورهای آغاز نشده که به پایان برسد و او تنها وارث یک انقطاع است. در سطرهای پایانی روایت راوی، معلوم میشود که او نیز عمری زیربار سنگین گذشتهاش روزگار گذرانده؛ گذشتهای که با زخمهایی روحی گره خورده و مدام پنهان و سرکوب شده اما سختجانی کرده و مانده و حالا در قامت یک اعتراف از پشت خاطرات غبارگرفته سربرآورده است.
«وقت سایهها» بهجز چند صفحه پایانیاش در روستا میگذرد. در بخش پایانی قصه که راوی همراه با خانوادهاش به شهر مهاجرت میکند هم، تصویر روشنی از شهر به دست داده نمیشود و جغرافیای کلی داستان جغرافیای روستاست؛ روستایی پریدهرنگ با خانههای توسریخورده که با اصلاحات ارضی رنگپریدهتر شده است. در «وقت سایهها» فضای روستا و اصلاحات ارضی نه از نگاه رعیت بلکه از منظر یک اربابزاده روایت میشود و البته چون همهچیز از صافی ذهن کودکی راوی عبور میکند و وارد قصه میشود روایت داستان برای تصویر رویدادی همچون انقلابسفید تن به شعارزدگیهای رایج نداده و با طنز و هجوی قابلتوجه چهره کجومعوج انقلابسفید را ارایه داده است. تصویر روستا در «وقت سایهها» خاصه بعد از اصلاحات ارضی، جغرافیای خرافات و قحطی و چپاول و مسخرگی توسعه پادرهواست. انقلابسفید از روی کاغذ ماموران دولت به روستا میآید و خواندن اطلاعیه دولت در هیاهوی میدان روستا و در میان تیراندازیهای هوایی ماموران بیشتر شکل معرکه یک سیرک را به خود میگیرد.
راوی «وقت سایهها» از طرفی با مرگ پدرش و دستدرازیهای عمویش، که خانواده او را در آستانه فروپاشی قرار داده، روبهرو است و از طرف دیگر شاهد فروپاشی بزرگتری هم هست و آن بلعیدهشدن روستا توسط اصلاحات ارضی است.
اصلاحات ارضی در روستا و برای اربابها معنایی جز زمینخواری ندارد و برای رعیت هم معنایی جز تحقق زمینخواری اربابها. رعیتی پریدهرنگ با لچکهای چرکمرده به سر و شلوارهای کهنه به پا و دهانهای بیدندان و سرهای از ته تراشیده که در چشم اربابانشان همه شبیه هماند و تنها زمانی به چشم میآیند که بعد از برداشت محصول زانو به بغل و ترسخورده و با سکوتی مرگزده به حضور ارباب میرسند تا تلکه شوند. مردم روستا در ذوقزدگی آمدن جاده درختهای زمینها را قطع میکنند و باغها را با خاک یکسان میکنند تا زمینهایشان خودبهخود به جاده پیوند بخورد و بعد نوبت طویلههایشان میشود تا به گاراژ ماشینهای خیالی تبدیل شوند و تمام دامها سر بریده میشوند و دیگر نه درختی در روستا باقی میماند و نه دامی. حالا همه چیز آماده رسیدن جاده، است تا زمینها گران شود و روستا توسعه پیدا کند اما جاده تنها تا سر باغهای رییس ژاندارمری و بخشدار میرسد و بیشتر پیش نمیآید و بهدلیل نادرست بودن پروژه متوقف میشود. جاده تا جایی که آمده را آباد میکند و ویلاهایی از زمین سربرمیآورند اما روستا به قحطی گرفتار میشود. افسون جاده روستا را در خود میکشد و فرو میبرد، کشتزارها کوبیده شده و درختها گردن زده شده و دامها سر بریده شدهاند و آخر هم جادهای به روستا قد نمیکشد و سایه بدبختی بر سر روستا میافتد و گرسنگی و قحطی شلتاق میکنند و مردها برای کار به شهر میروند و مهاجرت آغاز میشود.
با مرگ پدر راوی نظم سابق خانه آنها هم از بین میرود و در نهایت خانوادهشان با نابودی کامل مواجه میشود، خانه فروخته میشود و تن به مهاجرت به شهر میدهند. راوی بعد از مدتی به روستا برمیگردد و تصویر نابودی خانه اربابیشان در برابرش قد میکشد: «در آن سالها خانه بیاستفاده مانده بود. قفل درها را شکسته بودند. محل خوبی شده بود برای بازی بچهها و موشها. سروصدا در سوراخ دیوارها فرو رفتند. کف ایوان جابهجا کنده شده بود. کنار اجاق که محل مخده پدرم بود، گودی کوچکی درست شده بود. لابد در روزهای بارانی، جوانها آنجا لب گود بازی میکردند.
درست در همانجایی که مادرم چهارزانو مینشست و برنج پاک میکرد، از قطرههای باران چکیده از سقف، حفرهای ایجاد شده بود و پیرامونش خیس بود.» بعد از ویرانی کامل و مهاجرت به شهر راوی که در روستا پسر ارباب بوده است به کارگری ساده تبدیل میشود و در نهایت ازدواج او با دختری از رعیت آخرین پیوندهای او با میراث گذشته خانوادگیاش را قطع میکند. حالا او نویسندهای است که داستانش همان اعترافاتش است.
* سطری از شعر «هست شب» نیمایوشیج
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.